ایران بر مدار فرونشست زمین؛ حکمرانی ناپایدار آب و تغییرات اقلیمی در مسیر تشدید بحران‌های سرزمینی

مقدمه

فرونشست زمین در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تشدید بحران‌های محیط‌زیستی و ناپایداری در مدیریت سرزمین تبدیل شده است. این پدیده که در ظاهر به شکل تغییر سطح زمین، ایجاد شکاف‌ها و آسیب به زیرساخت‌ها نمایان می‌شود، در واقع بازتاب مجموعه‌ای از تحولات پیچیده اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی است. قرار گرفتن ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک، کاهش منابع آب تجدیدپذیر، تغییرات اقلیمی و افزایش فشارهای ناشی از توسعه جمعیتی و اقتصادی، زمینه‌های طبیعی و انسانی شکل‌گیری این بحران را فراهم کرده است. بااین‌حال، فرونشست را نمی‌توان صرفاً پیامد کمبود بارش یا تغییرات اقلیمی دانست؛ بلکه این پدیده تا حد زیادی نتیجه ناترازی میان ظرفیت‌های طبیعی کشور و الگوهای مصرف، توسعه و بهره‌برداری از منابع است. کاهش تدریجی ذخایر آب زیرزمینی که طی دهه‌های گذشته برای تأمین نیازهای کشاورزی، صنعتی و شهری مورداستفاده گسترده قرار گرفته، اکنون پیامدهایی فراتر از حوزه آب ایجاد کرده است. فرونشست زمین امروز به مسئله‌ای چندوجهی تبدیل شده که ابعاد آن از محیط‌زیست و امنیت غذایی تا مهاجرت، میراث‌فرهنگی، اقتصاد و کیفیت زندگی جوامع را دربرمی‌گیرد. بررسی این بحران نشان می‌دهد که مقابله با آن نیازمند عبور از نگاه‌های مقطعی و حرکت به‌سوی حکمرانی پایدار منابع طبیعی، برنامه‌ریزی بلندمدت و تصمیم‌گیری مبتنی بر دانش تخصصی است.

وقایع

به‌صورت معمول در ایران متوسط میزان بارش سالانه، یک‌سوم متوسط جهانی و یک‌دوم متوسط بارش در آسیاست. در کنار این بارش کمتر از متوسط جهانی، کاهش نزولات جوی به نسبت متوسط چندساله اخیر در کشور حاکی از برهم‌خوردن شدید شرایط اقلیمی است؛ موضوعی که اگرچه مختص ایران نیست، اما آسیب‌پذیری ایران از تغییرات اقلیمی نسبت به سایر کشورها بسیار شدیدتر است. افزایش ۱.۱ درجه‌ای متوسط دمای کشور که منجر به کاهش حجم یخچال‌های طبیعی و ماندگاری کمتر برف در ارتفاعات شده است، در کنار افزایش حجم بارش‌های پراکنده و کوتاه‌مدت، روند روان‌آب‌ها و رودخانه‌های کشور را تحت‌تاثیر قرار داده است[1]. با ترکیب داده‌های ماهواره‌ای با مشاهدات مختلف زمین‌شناسی و هیدروژئولوژیکی، تخمین زده شده است که سالانه ۱.۷ میلیارد متر مکعب (BCM) از آب‌های زیرزمینی ایران به طور ناپایدار از بین می‌رود[2]. به همین دلیل، فرونشست زمین در ایران طی سال‌های اخیر از یک پدیده محدود زمین‌شناختی به بحرانی گسترده در حوزه محیط‌زیست و حکمرانی منابع طبیعی تبدیل شده است.

این پدیده که عمدتاً در پی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، کاهش تغذیه آبخوان‌ها، تداوم خشکسالی و ناترازی میان مصرف و ظرفیت‌های طبیعی رخ می‌دهد[3]، اکنون بخش قابل‌توجهی از دشت‌های کشور را تحت تأثیر قرار داده است. بررسی‌های سازمان‌های تخصصی نشان می‌دهد که بسیاری از مناطق مرکزی، شرقی و جنوبی ایران، از جمله دشت‌های تهران، اصفهان، کرمان، فارس، خراسان و قزوین، با نرخ‌های قابل توجه فرونشست مواجه هستند؛ بر اساس آمار سازمان زمین‌شناسی ایران، ۲۹ استان کشور با پدیده فرونشست زمین درگیر هستند؛ بحرانی که حدود ۱۸۵ هزار کیلومتر مربع، معادل حدود ۱۱ درصد مساحت ایران را در بر گرفته و بیش از ۳۸۰ شهر و حدود ۹۲۰۰ روستا را تحت تأثیر قرار داده است[4]. بنا بر گزارش مرکز تحقیقات راه و شهرسازی، بسیاری از زیرساخت‌های حیاتی مانند خطوط انتقال سوخت و گاز، دکل‌های برق، اتوبان، راه‌آهن، فرودگاه‌ها و‌ غیره روی محل‌های فرونشست زمین واقع شده‌اند و بسیاری از مراکز جمعیتی کشور را در آستانه خطر قرار داده‌اند[5].

همچنین در تابستان ۱۴۰۰، موسسه پژوهشی «اینتل لب» با انتشار تصاویر ماهواره‌ای، پدیده فرونشست زمین در تهران به‌عنوان بزرگترین سکونتگاه شهری کشور را به بمب ساعتی تشبیه کرد که خطری بالقوه‌ برای جمعیت میلیونی استان تهران محسوب می‌شود. در همان محدوده زمانی، سازمان زمین‌شناسی نیز در گزارشی اعلام کرد که فرونشست زمین در برخی نقاط اطراف تهران به ۲۵ سانتی‌متر در سال هم می‌رسد؛ اما محمد حقانی، کارشناس مدیریت شهری و عضو سابق شورای شهر تهران، گفت که نرخ فرونشست در برخی از مناطق تهران به ۳۳ سانتی‌متر هم رسیده است[6]. چنین وضعیتی، علاوه بر تهدید زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های انسانی، پیامدهای عمیقی برای امنیت آبی، کشاورزی، مهاجرت‌های اقلیمی، میراث فرهنگی و تنوع زیستی کشور ایجاد کرده است.

• تشدید مهاجرت‌های ناشی از اقلیم

فرونشست زمین در ایران به‌تدریج در حال تبدیل‌شدن به یکی از عوامل تشدیدکننده مهاجرت‌های اقلیمی و جابه‌جایی‌های جمعیتی است. علاوه بر فرونشست، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، تخریب ظرفیت تولید کشاورزی، کاهش امنیت معیشتی روستاییان و از بین رفتن قابلیت زیست در برخی مناطق، فشار مضاعفی بر جوامع محلی وارد کرده است. در بسیاری از دشت‌های کشور، برداشت بیش از ظرفیت منابع آب و تداوم خشکسالی موجب کاهش توان اقتصادی کشاورزان و افزایش تمایل به مهاجرت به شهرهای بزرگ شده است. در سال‌های اخیر، سالانه ده‌ها هزار نفر و در بحبوحه سیل‌های ویرانگر سال 1398، تا ۵۲۰ هزار نفر به دلیل بلایای طبیعی در داخل کشور آواره شده‌اند. در اواخر سال 1403 دولت اعلام کرد که تقریباً 800 هزار ایرانی به دلیل مسائل مربوط به تغییرات اقلیمی در داخل کشور آواره شده‌اند[7]. این درحالیست که در سال‌های 1400 و 1401 این رقم به ترتیب 42 و 41 هزار نفر بوده است[8].

در این میان، استان‌هایی که بیشترین تأثیر را از مهاجرت اقلیمی پذیرفته‌اند، شامل خوزستان، لرستان، اصفهان، همدان، کرمان، یزد و سیستان و بلوچستان هستند[9]. مهدی جمالی نژاد، شهردار اصفهان، به‌عنوان یکی از شهرهای اصلی درگیر در بحران فرونشست که بیش از ۵ میلیون نفر در آن ساکن هستند، می‌گوید «فرونشست دیگر زلزله‌ای خاموش شده نیست، بلکه آتشفشانی در حال فوران است». او به رسانه بریتانیایی گاردین گفت که 9 ایستگاه اصلی مترو در اصفهان، ۲۷۴ تقاطع اصلی آتش‌نشانی، ۳۲۸ مسجد، ۳۷ کتابخانه، سه بیمارستان اصلی، یک هتل و ۲۵۸ مدرسه در مناطقی با احتمال فرونشست بالا واقع شده‌اند. چهل مدرسه به دلیل تشدید فرونشست تخلیه شده و بسیاری از آنها تخریب شده‌اند[10]. این‌گونه مشکلات، قطعاً در شهرهایی همچون اصفهان و مناطق دیگر که شرایط مشابهی دارند، می‌تواند مهاجرت‌های پرهزینه‌ای را به همراه داشته باشد. بطور کلی این روند نه‌تنها مناطق مبدأ را با کاهش جمعیت فعال و تضعیف اقتصاد محلی مواجه می‌کند، بلکه در مقصدهای مهاجرتی نیز به افزایش فشار بر منابع آب، زیرساخت‌های شهری و خدمات عمومی منجر می‌شود. از این نظر، فرونشست را می‌توان حلقه‌ای از یک چرخه گسترده‌تر دانست که در آن بحران آب، تغییرات اقلیمی، کاهش فرصت‌های معیشتی و مهاجرت‌های انسانی به یکدیگر پیوند می‌خورند.

• نابودی بناهای تاریخی و میراث‌فرهنگی

فرونشست زمین در ایران تنها تهدیدی برای زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌های انسانی نیست، بلکه میراث تاریخی و فرهنگی کشور را نیز با خطر جدی مواجه کرده است. فرونشست در مناطقی با میراث غنی تاریخی و باستانی به یک نگرانی مهم تبدیل شده است. بسیاری از بناهای تاریخی مانند تخت‌جمشید، نقش‌رستم در فارس و کاخ گلستان در جنوب تهران و مساجد و بازارهای مختلف از مصالحی ساخته شده‌اند که ممکن است در برابر فرونشست قابل‌توجه مقاومت نکنند[11]. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و فشرده‌شدن لایه‌های خاک در برخی دشت‌های تاریخی، نگرانی‌هایی را درباره پایداری بناها و محوطه‌های ارزشمند ایجاد کرده است.

همانطور که بیان شد، مجموعه جهانی تخت‌جمشید و نقش‌رستم در استان فارس از جمله مهم‌ترین مناطقی است که پژوهشگران نسبت به تأثیرات احتمالی فرونشست در دشت مرودشت هشدار داده‌اند؛ اولین بار در سال 1402 بود که رسانه‌ها از ایجاد شکاف در نقش رستم خبر دادند و اعلام کردند محدوده‌ای که به سبب فرونشست زمین دچار شکاف‌های ۷۰ سانتی‌متری تا نیم متری شده‌ است، فقط ۳۰۰ متر با تخت جمشید فاصله دارد و ادامه این وضعیت ممکن است موجب آسیب دیدن محوطه تاریخی تخت‌ جمشید شود، مسئله‌ای که پیش‌تر در مورد بناهای تاریخی شهر اصفهان نگرانی‌هایی را ایجاد کرده بود[12]. سیدمهدی موسوی ‌موحدی، معاون وقت ابنیه تاریخی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در این رابطه عنوان کرده بود که متأسفانه در مرکز اصفهان و در محور رودخانه زاینده‌رود که پل‌های تاریخی در امتداد آن قرار دارد، با توجه به اینکه عمق سنگ بستر حدود ۵۰ متر است، فرونشست وجود دارد و ما موضوع پایش پل‌ها را به صورت جدی دنبال می‌کنیم؛ میدان نقش جهان، مسجد جامع، سی‌وسه‌پل و پل خواجو بناهای شاخصی هستند که بیشترین حساسیت را دارند[13].

• تاثیرات بر زیست‌بوم گیاهی و جانوری

فرونشست زمین در ایران علاوه بر تهدید سکونتگاه‌های انسانی و زیرساخت‌ها، پیامدهای قابل توجهی برای زیست‌بوم‌های طبیعی کشور به همراه دارد. کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی که یکی از اصلی‌ترین عوامل شکل‌گیری فرونشست است، موجب تضعیف پوشش گیاهی، کاهش رطوبت خاک، افزایش روند بیابان‌زایی و تخریب زیستگاه‌های طبیعی می‌شود. بسیاری از اکوسیستم‌های حساس ایران، به‌ویژه تالاب‌ها و مناطق وابسته به منابع آب زیرزمینی، در اثر کاهش ورودی آب و تغییر شرایط هیدرولوژیک با خطر جدی مواجه شده‌اند. علیرغم مواجهه با کمبود آب، ایران بین سال‌های ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۹ شاهد گسترش کشاورزی تقریباً 27  هزار کیلومتر مربع (9 درصد) بوده است که با تشدید کشت در مناطق کشاورزی موجود همراه بوده است. این امر در روندهای مثبت و قابل توجه پوشش گیاهی در 28 درصد از زمین‌های کشاورزی کشور منعکس شده است که نقش محوری کشاورزی را به عنوان عامل اصلی کاهش آب‌های زیرزمینی، کمبود آب و فرونشست زمین برجسته می‌کند. تأثیر کاهش آب‌های زیرزمینی و اختلالات آب‌های جاری همچنین بر پوشش گیاهی طبیعی در اکوسیستم‌های نمکزار و تالاب تأثیر می‌گذارد. این امر باعث تخریب پوشش گیاهی طبیعی و انتشار گرد و غبار در بیشتر تالاب‌های دائمی سابق و استپ‌های مرتبط و از بین رفتن گونه‌های نادر و بومی می‌شود. موارد چشمگیری در ترکمن صحرا (استان گلستان)، تالاب‌های میقان (استان مرکزی)، تالاب‌های طشک و بختگان (استان فارس) ثبت شده است[14]. این روند می‌تواند حیات گونه‌های گیاهی بومی، پرندگان مهاجر و جانوران وابسته به این زیست‌بوم‌ها را تهدید کند. همچنین تغییر شکل زمین، ایجاد شکاف‌ها و فروچاله‌ها و تغییر مسیر جریان‌های سطحی آب، ظرفیت طبیعی مناطق برای حفظ تعادل اکولوژیک را کاهش می‌دهد. در نتیجه، فرونشست زمین را می‌توان بخشی از یک بحران گسترده‌تر دانست که در آن کاهش منابع آبی، تخریب سرزمین و کاهش تنوع زیستی به‌صورت زنجیره‌ای یکدیگر را تشدید می‌کنند.

چالش‌ها و واکنش‌ها

• عدم وجود طرح بلندمدت، برنامه‌های کارشناسی و نگاه حل‌المسائلی

در سال‌های اخیر بیشتر از هر زمانی از وضعیت نامطلوب بخش آب سخن به میان می‌آید. این امر بیانگر عدم موفقیت عملکرد بخش اجرایی کشور در برنامه‌های توسعه پیشین در بخش آب است که یک علت مهم برای آن را می‌توان در تدوین نامناسب، غیرواقع‌بینانه و نامنطبق بر شرایط بخش آب در این برنامه‌های توسعه دانست[15]. مدیریت ناکارآمد آب سبب شده است ‌وضعیت اقلیم کشور دچار تنش‌های بزرگ شود؛ از خشکیدگی بزرگ‌ترین و خروشان‌ترین رودخانه‌ها و پرآب‌ترین جلگه کشور تا فرونشست‌های عمیق زمین که ایران را رکورددار این پدیده در جهان کرده است[16]. بحران فرونشست زمین در ایران تا حد زیادی ریشه در فقدان یک برنامه بلندمدت و جامع برای مدیریت منابع آب و توسعه سرزمینی دارد. اگرچه فرونشست نتیجه مستقیم برداشت بیش از ظرفیت از آب‌های زیرزمینی است، اما تداوم آن نشان‌دهنده ضعف در سیاست‌گذاری، نبود هماهنگی میان نهادهای مسئول و غلبه نگاه کوتاه‌مدت بر مدیریت منابع طبیعی است. در این رابطه دکتر احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، بیان داشته است که «فرونشست به معنای پایان یک چرخه مدیریت است. اگر مدیریت ناصحیح منابع آب را آغاز کنید، شروع آن با از دست رفتن تالاب‌ها و پایان آن با فرونشست زمین همراه خواهد بود. ما در ایران، از آغاز تا پایان این مسیر را طی کرده‌ایم و این مسئله دقیقاً بیانگر سوءمدیریت است»[17].

یکی دیگر از ابعاد این چالش، فاصله میان یافته‌های علمی و کارشناسی با فرآیند تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در حوزه آب است. طی سال‌های گذشته، پژوهشگران، دانشگاهیان و نهادهای تخصصی بارها نسبت به پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی ناپایدار، کاهش ظرفیت آبخوان‌ها و خطر فرونشست زمین هشدار داده بودند؛ با این حال، بسیاری از این هشدارها به اصلاحات ساختاری و تغییر مسیر سیاست‌های اجرایی منجر نشد. در این رابطه حسین آقامیری، عضو شورای شهر تهران، بیان داشته است که «55 سال از اولین گزارشات مشاهده فرونشست زمین در ایران می‌گذرد؛ اما متاسفانه علی‌رغم هشدارهای متخصصان امر تاکنون قوانین چندان کارآمدی در خصوص فرونشست وضع و اجرایی نشده است»[18].

همچنین مطالعات علمی نشان می‌دهد که راهکارهای صرفاً فنی و مقطعی، مانند افزایش عرضه آب یا اجرای پروژه‌های تأمین منابع جدید، قادر به حل بحران آبخوان‌های ایران نیستند و کاهش پایدار مصرف آب و اصلاح نظام حکمرانی منابع آب باید در اولویت قرار گیرد. در دهه‌های گذشته، توسعه کشاورزی بدون توجه کافی به ظرفیت‌های اکولوژیک مناطق، گسترش برداشت از آبخوان‌ها و سیاست‌های ناهماهنگ در تخصیص منابع آب، فشار فزاینده‌ای بر ذخایر زیرزمینی وارد کرده است. ایجاد سدهای بزرگ بدون ارزیابی دقیق آثار زیست‌محیطی، کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست گسترده زمین و بروز نارضایتی‌های اجتماعی، تنها بخشی از پیامدهای سیاست‌های ناهماهنگ، مقطعی و شتاب‌زده در این حوزه بوده است. بسیاری از پروژه‌های اجراشده به تحقق توسعه پایدار بلندمدت نرسیدند و آسیب‌هایی گاه جبران‌ناپذیر بر منابع طبیعی و معیشت جوامع محلی وارد کردند[19]. در این رابطه، بهمن یارقلی، رئیس بخش آبیاری و زهکشی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی، بر این اعتقاد است که «قرار گرفتن ایران در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، همراه با محدودیت‌های طبیعی خاک و آب، از ابتدا شرایط ویژه‌ای را ایجاد کرده است، اما آنچه این شرایط را به بحران تبدیل کرده، فشار بیش از حد بر منابع طبیعی و بهره‌برداری غیر اصولی در چند دهه گذشته بوده است»[20].

بطور کلی، پژوهش‌ها درباره مناطق بحرانی ایران نشان می‌دهد که انباشت تصمیمات ناهماهنگ و نبود سیاست یکپارچه، از عوامل مهم افزایش حفر چاه‌ها، افت سطح آب زیرزمینی و در نهایت شکل‌گیری فرونشست بوده است.

• واکنش‌های داخلی

مرکز مطالعات راهبردی و آموزش وزارت کشور گزارشی تخصصی با عنوان «بررسی و ارزیابی عوامل مؤثر بر فرونشست زمین و نقش وزارت کشور در حل این معضل» منتشر کرده است که در آن فرونشست به‌عنوان یکی از جدی‌ترین بحران‌های محیط‌زیستی کشور مورد بررسی قرار گرفته است. این گزارش تأکید می‌کند که فرونشست، برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، پدیده‌ای تدریجی اما با پیامدهای گسترده است که عمدتاً ناشی از برداشت بی‌رویه منابع آب زیرزمینی و ضعف مدیریت بهره‌برداری از این منابع است. بر اساس این گزارش، فرونشست ماهیتی مستقل ندارد، بلکه حاصل تخریب تدریجی آبخوان‌ها و نشانه‌ای از ناپایداری در نظام مدیریت آب کشور است. همچنین این مرکز با اشاره به پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی بحران، بر ضرورت همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، علمی و سیاست‌گذار و ایجاد یک نهاد هماهنگ‌کننده برای مدیریت این مسئله تأکید کرده است. این گزارش همچنین هشدار می‌دهد که کاهش منابع آب زیرزمینی، افت ظرفیت اکولوژیکی مناطق مختلف کشور را به دنبال خواهد داشت و مقابله با فرونشست نیازمند تغییر رویکرد از اقدامات مقطعی به مدیریت پایدار منابع آب است[21].

از سوی دیگر، روزنامه شرق در یادداشتی با عنوان «درباره شرایط منابع آب کشور» به نقد سیاست‌ها و رویکردهای مدیریتی در حوزه آب پرداخته و بحران کنونی منابع آبی ایران را نتیجه ترکیبی از عوامل طبیعی، توسعه ناموزون و ضعف در حکمرانی آب دانسته است. این گزارش با تأکید بر اینکه سهم عوامل طبیعی در بحران آب تنها بخشی از مسئله است، شرایط موجود را بازتاب چگونگی مدیریت منابع آب در دهه‌های گذشته معرفی می‌کند. نویسنده با اشاره به توسعه شبکه‌های آبیاری و زهکشی، گسترش صنایع و محصولات آب‌بر و سیاست‌های توسعه کشاورزی بدون توجه کافی به ظرفیت منابع آب، هشدار می‌دهد که این تصمیمات در بلندمدت به کاهش ذخایر آبخوان‌ها و تشدید ناترازی آبی منجر شده است. این گزارش همچنین بر وجود خلأهای قانونی، نبود تعریف دقیق از مصرف معقول آب، ضعف هماهنگی میان بخش‌های مختلف و ضرورت تدوین الگوی کشت متناسب با محدودیت‌های آبی کشور تأکید می‌کند. در پایان، این یادداشت با انتقاد از نگاه‌های بخشی و مقصرسازی سازمانی، حل بحران آب را نیازمند ارائه راهکارهای فنی و حقوقی مبتنی بر پایداری منابع آب می‌داند[22].

در ادامه، خبرگزاری مهر در گزارشی با عنوان «تمدن اصفهان بر لبه پرتگاه فرونشست؛ زمین دچار سرطان بدخیم» به بررسی ابعاد بحران فرونشست در استان اصفهان پرداخت و آن را نتیجه دهه‌ها برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، کاهش ذخایر آبخوان‌ها و مدیریت ناپایدار منابع آبی دانست. این گزارش با استناد به اظهارات کارشناسان سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، اعلام می‌کند که حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع از استان اصفهان، یعنی بیش از ۱۰ درصد مساحت استان، با فرونشست شدید و خطرناک مواجه است و نرخ فرونشست در دشت اصفهان-برخوار در برخی مناطق به حدود ۱۹ سانتی‌متر در سال رسیده است. ایمان انتظام، رئیس گروه آب‌زمین‌شناسی سازمان زمین‌شناسی، در این گزارش تأکید کرده است که ریشه اصلی بحران فرونشست در مدیریت کلان آب و تخلیه آبخوان‌ها بر اثر برداشت‌های بی‌رویه قرار دارد. این گزارش همچنین هشدار می‌دهد که فرونشست به محدوده‌های تاریخی و حیاتی اصفهان از جمله میدان نقش‌جهان، سی‌وسه‌پل، پل خواجو، مسجد جامع عباسی، فرودگاه شهید بهشتی و برخی زیرساخت‌های شهری رسیده و ادامه روند فعلی می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای میراث فرهنگی، اقتصاد و زندگی شهری به همراه داشته باشد[23].

نهایتاً خبرگزاری خبرآنلاین در گزارشی از همایش تخصصی «ایران و فاجعه کم‌آبی؛ زمینه‌ها، پیامدها و راهکارها» که توسط گروه جامعه‌شناسی کشورهای اسلامی انجمن جامعه‌شناسی ایران با همکاری دانشگاه صنعتی شریف، انجمن ترویج فرهنگ مسئولیت اجتماعی و گروه مخاطرات محیط‌زیستی پژوهشکده سوانح طبیعی برگزار شد، بحران آب ایران را فراتر از یک مسئله اقلیمی و ناشی از ضعف‌های ساختاری در حکمرانی منابع آب ارزیابی کرد. در این نشست، کارشناسانی مانند مسعود تجریشی، حسین حجت‌پناه، بهرام طاهری، اطهره نژادی، حسین اینانلو و بنفشه زهرایی تأکید کردند که شکاف میان منابع و مصارف آب، توسعه نامتوازن، سیاست‌های ناپایدار کشاورزی و نبود نگاه جامع و میان‌رشته‌ای از عوامل اصلی تشدید بحران هستند. بنفشه زهرایی، استاد دانشگاه تهران، با اشاره به اینکه تنها حدود ۲۶ درصد سیاست‌های کلان منابع آب محقق شده است، این وضعیت را نشانه شکاف عمیق میان اهداف سیاستی و توان اجرایی کشور دانست. همچنین کارشناسان بر ضرورت اصلاح حکمرانی آب، عبور از نگاه‌های بخشی و جزیره‌ای، تقویت مشارکت اجتماعی و استفاده از تخصص‌های کمتر مورد توجه مانند اقتصاد آب، حقوق آب و علوم اجتماعی آب تأکید کردند[24].

• واکنش‌های بین‌المللی

بخش فارسی رسانه بین‌المللی ترکیه (TRT) در گزارشی با عنوان «فرونشست زمین در ایران؛ هر روز بدتر از دیروز» به بررسی بحران رو به گسترش فرونشست در ایران پرداخته و این پدیده را نتیجه هم‌زمان عواملی همچون قرار گرفتن ایران در منطقه نیمه‌خشک، تشدید تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب زیرزمینی، برداشت گسترده آب برای کشاورزی و تداوم سیاست‌های ناپایدار توسعه‌ای معرفی کرد. این گزارش با اشاره به اینکه ایران یکی از بالاترین نرخ‌های فرونشست زمین در جهان را تجربه می‌کند، هشدار داد که کاهش ذخایر آب زیرزمینی می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای کشاورزی، زیرساخت‌ها و محیط‌زیست کشور ایجاد کند. این رسانه همچنین با استناد به مطالعات علمی، بر خطر نابودی برخی سفره‌های آب زیرزمینی و تهدید زندگی بخش بزرگی از جمعیت ایران تأکید کرده و یادآور شده است که تمرکز جمعیت در شهرهای بزرگ صنعتی، افزایش مصرف آب و فشار بیشتر بر منابع زیرزمینی، روند فرونشست در این مناطق را تشدید کرده است[25].

شبکه خبری یورونیوز فارسی نیز در گزارشی با عنوان «چرا افزایش بارندگی‌ها و احیای رودخانه‌ها به معنای پایان بحران آب در ایران نیست؟» به بررسی ریشه‌های ساختاری بحران آب در ایران پرداخت و تأکید کرد که بهبود موقت بارندگی‌ها نمی‌تواند پیامدهای دهه‌ها مدیریت ناپایدار منابع آب را برطرف کند. این گزارش با استناد به ارزیابی مؤسسه منابع جهانی (WRI)، ایران را همچنان در زمره کشورهای دارای تنش آبی بسیار بالا قرار داده و هشدار می‌دهد که مصرف بیش از ۸۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور، نشانه تداوم فشار شدید بر منابع طبیعی است. یورونیوز با اشاره به سیاست‌های چند دهه گذشته، از توسعه گسترده کشاورزی، گسترش آبیاری، ساخت سدها و برداشت گسترده از آب‌های زیرزمینی به‌عنوان عواملی یاد می‌کند که مصرف آب را فراتر از ظرفیت طبیعی کشور افزایش داده‌اند. این گزارش همچنین تأکید می‌کند که جایگزینی شیوه‌های سنتی مدیریت آب مانند قنات با چاه‌های عمیق، علاوه بر تشدید افت آبخوان‌ها، به فرونشست زمین و تخریب ذخایر محدود آب شیرین منجر شده است. در این گزارش، بحران آب ایران نه صرفاً پیامد تغییرات اقلیمی، بلکه حاصل تعامل میان تغییرات اقلیمی و سیاست‌های مدیریتی ناپایدار ارزیابی شده است[26].

جمع‌بندی

فرونشست زمین در ایران را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک پدیده طبیعی یا یک بحران محدود زمین‌شناختی تلقی کرد؛ این پدیده، محصول انباشت تدریجی تصمیمات، سیاست‌ها و الگوهای توسعه‌ای است که در طی دهه‌های گذشته فشار بر ظرفیت‌های اکولوژیک سرزمین را به سطحی فراتر از توان بازسازی طبیعی آن رسانده‌اند. اگرچه تغییرات اقلیمی، کاهش بارش‌ها و تشدید دوره‌های خشکسالی در گسترش این بحران نقش دارند، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که ریشه اصلی وضعیت کنونی را باید در نحوه حکمرانی منابع آب، بهره‌برداری ناپایدار از سفره‌های زیرزمینی و تداوم الگوهای توسعه‌ای جست‌وجو کرد که محدودیت‌های زیست‌محیطی سرزمین را در فرآیند تصمیم‌گیری نادیده گرفته‌اند. از این منظر، فرونشست نشانه‌ای از گسست در رابطه میان انسان، طبیعت و نظام سیاست‌گذاری است؛ بحرانی که پیامدهای آن به حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حقوقی نیز سرایت می‌کند. کاهش امنیت آبی، تهدید معیشت جوامع محلی، آسیب به زیرساخت‌ها، تخریب میراث فرهنگی و افزایش مهاجرت‌های ناشی از تخریب محیط‌زیست، نشان می‌دهد که فرونشست با مجموعه‌ای از حقوق بنیادین انسان‌ها، از جمله حق برخورداری از محیط‌زیست سالم، حق دسترسی پایدار به منابع حیاتی و حق برخورداری از شرایط مناسب برای زندگی شایسته، پیوند خورده است.

تداوم این روند همچنین مسئله‌ای جدی در حوزه عدالت نسلی ایجاد می‌کند؛ زیرا بهره‌برداری امروز از منابع محدود زیرزمینی، در بسیاری از موارد با انتقال هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی به نسل‌های آینده همراه است. عدالت میان‌نسلی ایجاب می‌کند که نسل حاضر، منابع طبیعی را نه به‌عنوان سرمایه‌ای مصرف‌شدنی، بلکه به‌عنوان میراثی مشترک و امانتی برای نسل‌های بعدی مدیریت کند. از این منظر، ناتوانی در اصلاح الگوهای مصرف آب و تأخیر در اتخاذ سیاست‌های پایدار، صرفاً یک ناکارآمدی مدیریتی نیست، بلکه می‌تواند به معنای تضعیف تعهدات اخلاقی و حقوقی در قبال آینده سرزمین باشد؛ بنابراین، مواجهه با بحران فرونشست نیازمند عبور از رویکردهای کوتاه‌مدت و واکنشی و حرکت به سوی حکمرانی پایدار، مبتنی بر دانش، مشارکت عمومی و مسئولیت‌پذیری نهادی است. اصلاح نظام مدیریت آب، تقویت جایگاه نهادهای علمی و تخصصی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و بازنگری در سیاست‌های توسعه‌ای، از الزامات اساسی برای کاهش آسیب‌های این بحران است. آینده زیست‌پذیری ایران تا حد زیادی به این وابسته است که آیا دستگاه‌های تصمیم‌گیر خواهند توانست از منطق بهره‌برداری حداکثری از منابع عبور کرده و به سوی الگویی حرکت کند که در آن حفاظت از محیط‌زیست، حقوق بشر و عدالت میان‌نسلی به‌عنوان اصول بنیادین توسعه پایدار مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا در غیر این صورت، فرونشست نه تنها شکاف‌های زیست‌محیطی امروز را عمیق‌تر خواهد کرد، بلکه میراثی پرهزینه و جبران‌ناپذیر برای نسل‌های آینده بر جای خواهد گذاشت.

منابع

[1] Didban. (2022, December 4). Iran Water Resources Management Company Official: 100 Sinkholes Have Been Identified in Iran / Which Plains Have the Highest Rates of Land Subsidence? + Names. Didban. From: https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-144578

[2] Motagh, M., & Deffke, U. (2024, November 5). Detailseite Sektionsnews, Iran’s groundwater crisis and subsidence come to a head. GFZ. From: https://www.gfz.de/en/section/remote-sensing-and-geoinformatics/overview/sectionnews/grundwasserkrise-und-bodenabsenkung-in-iran-spitzt-sich-zu

[3] Masoodi, S. (2025, May 23). The Real Reduction of Water Consumption and the Preservation of Basic Resources Are the Solutions to Curb Land Subsidence. IANA. From: https://www.iana.ir/fa/tiny/news-128550

[4] Rafiei, R. (2026, July 29). Land Subsidence: The Silent Crisis Beneath Iran’s Agriculture. IANA. From: https://www.iana.ir/fa/tiny/news-136629

[5] Shargh Daily. (2024, July 22). Beware of the Share-Seeking of Inefficient Water Managers. Shargh Daily. From: https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-937657

[6] Independent Persian. (2025, March 10). Countdown to the Land Subsidence Disaster in Tehran: Tehran Water and Wastewater Company Seeks to Drill 70 Deep Wells. Independent Persian. From: https://www.independentpersian.com/node/413277/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%B9%DA%A9%D9%88%D8%B3-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9B-%D8%A2%D8%A8%D9%81%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C-%D8%AD%D9%81%D8%B1-%DB%B7%DB%B0-%DA%86%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%85%DB%8C%D9%82

[7] Rostami, J., & Asad Paski, A. (2024, March 6). Iran Faces Dwindling Water and Escalating Climate Pressures, Aggravating Displacement Threats. MPI. From: https://www.migrationpolicy.org/journal/feature/iran-faces-dwindling-water-and-escalating-climate-pressures-aggravating

[8] Esfandiari, G., & Zarghami, M. (2023, December 18). Iran’s Climate Migration Crisis Could Turn Into National ‘Disaster’. Radio Farda. From: https://www.rferl.org/a/iran-climate-migrants-crisis/32729538.html

[9] Keynoush, B. (2023, January 30). Iran’s growing climate migration crisis. The Middle East Institute. From: https://mei.edu/publication/irans-growing-climate-migration-crisis/

[10] Wintour, P. (2025, September 21). ‘We must change’: how drought and overextraction of water has run Iran dry. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/environment/2025/sep/21/we-must-change-how-drought-and-overextraction-of-water-has-run-iran-dry

[11] Zare, M. (2024, November 3). Land subsidence threatens Takht-e Jamshid, Naqsh-e Rostam archaeological sites. Tehran Times. From: https://www.tehrantimes.com/news/505805/Land-subsidence-threatens-Takht-e-Jamshid-Naqsh-e-Rostam-archaeological

[12] Independent Persian. (2023, September 25). Land Subsidence Reaches Within 300 Meters of Persepolis. Independent Persian. From: https://www.independentpersian.com/node/360271/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D9%81%D8%B1%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DB%B3%DB%B0%DB%B0-%D9%85%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF

[13] IMNA. (2023, January 22). Which Historical Monuments in Isfahan Have Been Seriously Affected by Land Subsidence. IMNA. From: imna.ir/x7qbf

[14] Haghshenas Haghighi, M., & Motagh, M., & Behling, R., & Roessner, S., & Akbari, B., & Akhani, H. (2025, April). The SAO Astrophysics Data System. From: https://ui.adsabs.harvard.edu/search/q=author%3A%22Haghshenas%20Haghighi%2C%20Mahmud%22&sort=date%20desc%2C%20bibcode%20desc&p_=0

[15] Tasnim. (2023, July 8). Report of the Islamic Parliament Research Center on the Water Sector in the Seventh Development Plan Bill. Tasnim. From: https://tasnimnews.ir/2922409

[16] Shokrani, M. (2025, July 22). Water Crisis in the Red Zone. Shargh Daily. From: https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1032873

[17] Tasnim. (2025, December 15). The Golden Opportunity to Curb the Water Crisis Has Been Lost / Land Subsidence in the Plains Is Evidence of Mismanagement of Water Resources. Tasnim. From: https://tasnimnews.ir/3470903

[18] Independent Persian. (2022, December 31). The Land Subsidence Crisis in Iran’s Plains. Independent Persian. From: https://www.independentpersian.com/node/295136/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B4%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

[19] Tasnim. (2025, May 31). The Demand of the Scientific Association for Drought Mitigation from the President. Tasnim. From: https://tasnimnews.ir/3324393

[20] Masoodi, S. (2026, July 11). Iran’s Water Crisis: A Product of Unsustainable Management, Not Just Climate Change. IANA. From: https://www.iana.ir/fa/tiny/news-136185

[21] Ministry of Interior of the Islamic Republic of Iran. (2023, July). Assessment and Evaluation of the Factors Affecting Land Subsidence and the Role of the Ministry of Interior in Addressing This Challenge. Ministry of Interior of the Islamic Republic of Iran. From: https://www.rtmz.ir/assets/visitors/assets/rahbordi_file/2.pdf

[22] Aghaei, R. (2025, May 8). Regarding the Country’s Water Resources Conditions. Shargh Daily. From: https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1003906

[23] Mehr News. (2021, October 22). Isfahan’s Civilization on the Brink of Land Subsidence / The Earth Has Developed a Malignant Cancer. Mehr News. From: mehrnews.com/xWbk4

[24] Khabar Online. (2025, October 15). Increase in Population and Intensification of the Water Crisis / Paradigm Poverty and the Creation of the Water Crisis / 26% Implementation of Water Resource Policies; Lack of Expertise in Water Economics, Law, and Social Sciences. Khabar Online. From: khabaronline.ir/xp6VJ

[25] TRT Persian. (2025, February 4). Land Subsidence in Iran: Getting Worse Every Day. TRT Persian. From: https://www.trtfarsi.com/article/95f71100b97f

[26] Euronews Persian. (2026, June 10). Why Increased Rainfall and the Restoration of Rivers Do Not Mean the End of Iran’s Water Crisis. Euronews Persian. From: https://parsi.euronews.com/2026/06/09/water-crisis-in-iran-dam-construction-drought