فقرزدایی در چین: از ارتقای حقوق اقتصادی و اجتماعی تا چشم‌انداز توسعه روستایی

مقدمه

فقر از بنیادی‌ترین موانع برخورداری انسان‌ها از زندگی شایسته و بهره‌مندی از فرصت‌های برابر است و پیامدهای آن، افزون بر معیشت، سلامت، آموزش، امنیت و امکان مشارکت در زندگی اجتماعی را نیز در بر می‌گیرد. ازاین‌رو، مقابله با فقر جایگاهی اساسی در پیوند میان توسعه اقتصادی و تحقق حقوق بشر دارد. بهره‌مندی از درآمد کافی، خدمات عمومی و حمایت‌های اجتماعی، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا افراد بتوانند توانایی‌های خود را پرورش دهند و با اطمینان بیشتری برای آینده برنامه‌ریزی کنند. دستیابی به چنین وضعیتی مستلزم سیاست‌هایی است که افزایش ظرفیت‌های اقتصادی را با توزیع فرصت‌ها و توجه به گروه‌های محروم همراه سازند.

در این میان، تجربه چین به دلیل گستردگی جمعیت و ابعاد برنامه‌های توسعه‌ای آن، اهمیت ویژه‌ای در بررسی راهکارهای فقرزدایی یافته است. تلاش‌های این کشور برای بهبود معیشت روستاییان و گسترش دسترسی به امکانات اساسی در دهه‌های اخیر، پرسش‌هایی درباره نقش دولت، چگونگی پیوند رشد اقتصادی با رفاه عمومی و شرایط پایداری پیشرفت‌های اجتماعی مطرح می‌کند. البته بررسی این تجربه از منظر حقوق اقتصادی و اجتماعی، مستلزم توجه هم‌زمان به دستاوردهای حاصل‌شده، کیفیت زندگی خانوارها و ظرفیت آن‌ها برای مواجهه با دشواری‌های آینده است. چنین نگاهی می‌تواند مبنایی برای ارزیابی سیاست‌های توسعه و شناخت فرصت‌ها و محدودیت‌های بهره‌گیری از تجربه چین در دیگر جوامع را نیز فراهم آورد.

وقایع

در ۲۵ فوریه ۲۰۲۱، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در آستانه صدمین سالگرد تأسیس حزب کمونیست این کشور، طی مراسمی رسمی اعلام کرد که فقر مطلق روستایی بر اساس معیار ملی چین ریشه‌کن شده است؛ دستاوردی که در بستر چند دهه اصلاحات اقتصادی و اجرای برنامه‌های فقرزدایی شکل گرفت. طبق اعلام دولت، ۹8.۹۹ میلیون نفر از ساکنان روستایی که بر اساس خط فقر ملی آن دوره فقیر محسوب می‌شدند، طی دوره هشت‌ساله ۲۰۱۳ تا پایان ۲۰۲۰، از فقر خارج شده بودند. تمام ۸۳۲ شهرستان فقیر و ۱۲۸ هزار روستای فقیر نیز از فهرست فقر خارج شده‌اند[1]. دراین‌رابطه، رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ اعلام کرد که پیروزی در نبرد علیه فقر کامل شده است و چین وظیفه دشوار ریشه‌کنی فقر شدید را به پایان رسانده است[2]. وی همچنین اعلام کرد که طی هشت سال اجرای برنامه فقرزدایی، نزدیک به 1.۶ تریلیون یوان از منابع مالی اختصاصی دولت مرکزی و دولت‌های محلی برای مقابله با فقر اختصاص یافته است[3].

کارشناسان، کاهش فقر در این کشور را حاصل ترکیب تحول اقتصادی گسترده و حمایت‌های هدفمند از مناطق و خانوارهای محروم دانسته‌اند. این فرایند، در کنار افزایش درآمد، با برنامه‌هایی برای بهبود دسترسی به آموزش، خدمات درمانی، مسکن و تأمین نیازهای اساسی همراه بوده و از این منظر، زمینه‌ای برای بررسی پیشرفت در تحقق حقوق اقتصادی و اجتماعی فراهم می‌کند. بر اساس آنچه بانک جهانی بررسی نموده است، رویکرد چین به کاهش فقر بر دو رکن استوار بوده است. رکن نخست، تحول اقتصادی گسترده برای ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید و افزایش میانگین درآمدها بود. رکن دوم، پذیرش این ضرورت بود که کاهش فقر پایدار و ریشه‌دار به حمایت هدفمند نیاز دارد؛ حمایتی که ابتدا به مناطق محروم از نظر موقعیت جغرافیایی و دسترسی به فرصت‌ها اختصاص یافت و سپس در سطح خانوارها هدف‌گذاری شد. این گزارش همچنین درس‌هایی از تجربه چین برای سایر کشورها برمی‌شمارد؛ از جمله اهمیت توجه به آموزش، اتخاذ رویکرد اقتصادی برون‌گرا، تداوم سرمایه‌گذاری عمومی در زیرساخت‌ها و اجرای سیاست‌های ساختاری حامی رقابت[4].

نمونه‌ای از اجرای این رویکرد در منطقه گوانگشی دیده می‌شود؛ جایی که بنا بر گزارش بانک جهانی، اطلاعات درآمد، مسکن، آموزش و سلامت ۱.۵۵ میلیون خانوار فقیر در سامانه‌ای برای شناسایی نیازها و هدفمندکردن حمایت‌ها ثبت شد. این برنامه همچنین با حمایت از تعاونی‌های کشاورزی، آموزش حرفه‌ای و گسترش دسترسی به آب آشامیدنی سالم، به بهبود معیشت روستاییان کمک کرد[5]. همچنین، دولت چین در هفتم سپتامبر ۲۰۲۶ از طرحی برای بهبود سازوکار سرمایه‌گذاری و تأمین مالی احیای مناطق روستایی رونمایی کرد که هدف آن ایجاد یک سیستم سرمایه‌گذاری پایدارتر و کارآمدتر تا سال ۲۰۳۰ است که ترکیبی از حمایت مالی، اعتبار، بیمه، اوراق‌قرضه و سرمایه خصوصی برای تقویت امنیت غذایی و نوسازی مناطق روستایی است؛ در این طرح، بانک‌ها تشویق خواهند شد تا وام‌دهی به شهرستان‌های تولیدکننده‌ی غلات و بذر را افزایش دهند و تأمین مالی را بر تولید و امنیت عرضه غلات، صنایع روستایی، زیرساخت‌ها و نوآوری در فناوری کشاورزی متمرکز کنند؛ بعلاوه اینکه بیمه کشاورزی، از جمله پوشش کامل هزینه و درآمد کاشت برای محصولات اساسی مانند برنج، گندم، ذرت و سویا را گسترش خواهد داد و ضمانت وام و سازوکارهای تقسیم ریسک را برای وام‌گیرندگان کشاورزی بهبود خواهد بخشید[6]. در سال ۲۰۱۷ نیز برنامه‌ای تحت عنوان «راهبرد احیای روستایی» معرفی شده بود که به نقل از برنامه توسعه ملل متحد، چین مجموعه‌ای از سیاست‌ها و ابتکارات هدفمند را برای پیشبرد توسعه روستایی، تقویت نوسازی کشاورزی و بهبود استانداردهای زندگی در جوامع روستایی بر اساس این برنامه تاکنون اجرا کرده است[7]. بر اساس اطلاعات صندوق بین‌المللی توسعه کشاورزی (IFAD)، این سازمان از زمان عضویت چین در ژانویه ۱۹۸۰، از ۳۵ پروژه توسعه روستایی در این کشور حمایت کرده است که به طور مستقیم 4.۵۹ میلیون خانوار را تحت پوشش قرار داده‌اند. مجموع سرمایه‌گذاری این پروژه‌ها 3.۴۵ میلیارد دلار بوده که 1.۳ میلیارد دلار آن از محل وام‌های این صندوق تأمین شده است[8].

داده‌های رسمی منتشرشده از سوی دولت چین، از پیشرفت قابل‌توجه این کشور در برخی شاخص‌های مرتبط با فقرزدایی و بهبود معیشت روستایی حکایت دارند. بر اساس گزارش شورای دولتی چین که در ۲۵ اوت ۲۰۲۶ به کمیته دائمی کنگره ملی خلق ارائه شد، درآمد سرانه قابل تصرف ساکنان روستایی در شهرستان‌های خارج‌شده از فهرست فقر، از ۱2.۵۸۸ یوان در سال ۲۰۲۰ به ۱8.۶۲۷ یوان در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. این تغییر، معادل رشد متوسط سالانه 8.۲ درصد در دوره پنج‌ساله یادشده است[9]. همچنین بر اساس آمار رسمی اداره ملی آمار چین، تولید ناخالص داخلی این کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۴0.۱۹ تریلیون یوان رسید و رشد اقتصادی واقعی آن نسبت به سال پیش از آن ۵ درصد ثبت شد[10].

چالش‌ها و واکنش‌ها

• تردید دررابطه‌با پایداری دستاوردهای فقرزدایی و خطر بازگشت به فقر

با وجود ریشه‌کنی فقر شدید روستایی بر اساس معیار ملی چین، تأمین امنیت معیشتی پایدار برای خانوارهای آسیب‌پذیر همچنان چالشی اساسی است. تداوم شکاف‌های شهر و روستا، محدودیت پوشش حمایت اجتماعی برای برخی شاغلان غیررسمی و ناکافی‌بودن مزایای بازنشستگی روستایی، می‌تواند توان خانوارها را برای مقابله با کاهش درآمد و هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده محدود کند. دراین‌رابطه، صندوق بین‌المللی پول معتقد است که سیاست‌های مالی باید تقویت حمایت‌های اجتماعی را در اولویت قرار دهند تا به مردم اعتمادبه‌نفس بیشتری برای خرج‌کردن بدهند[11]. در همین زمینه، بی لیکسیا، نماینده کنگره ملی خلق چین، در مارس ۲۰۲۶ خواستار افزایش حداقل مستمری ماهانه سالمندان روستایی ۷۰ سال به بالا به ۴۰۰ یوان شد. این پیشنهاد در شرایطی مطرح شد که حداقل مستمری پایه در سطح ملی، پس از افزایش ۲۰ یوانی در سال ۲۰۲۶، به ۱۶۳ یوان در ماه رسیده بود[12]؛ همچنین لیو گوژونگ، معاون نخست‌وزیر چین، در نشست ۲۷ آوریل ۲۰۲۶ در پکن، بر ضرورت تداوم حمایت‌های منظم، تثبیت دستاوردهای فقرزدایی و جلوگیری از بازگشت گسترده جمعیت روستایی به فقر تأکید کرد[13]؛ بنابراین، خروج از فقر شدید در چین لزوماً به معنای رفع فقر صددرصدی و پایان آسیب‌پذیری اقتصادی نیست.

در ارزیابی این دستاورد، تمایز میان معیار ملی فقر در چین و آستانه‌های بین‌المللی سنجش فقر اهمیت دارد. اگرچه دولت چین ریشه‌کنی فقر مطلق روستایی را بر اساس معیار ملی خود اعلام کرده و بانک جهانی نیز پیشرفت گسترده این کشور در کاهش فقر شدید را تأیید کرده است، ارزیابی وضعیت معیشتی بر اساس آستانه‌های بالاتر همچنان از وجود جمعیت‌های آسیب‌پذیر حکایت دارد. بر اساس داده‌های بانک جهانی، در سال ۲۰۲۴ حدود 15.2 درصد جمعیت چین زیر آستانه روزانه 8.30 دلار، بر مبنای برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱، زندگی می‌کردند. این آستانه که برای سنجش فقر در کشورهای با درآمد متوسط روبه‌بالا به کار می‌رود، با معیار ملی ریشه‌کنی فقر مطلق متفاوت است؛ بنابراین، موفقیت در رفع محرومیت شدید را باید از تحقق سطوح بالاتر رفاه اقتصادی، کاهش نابرابری و تأمین امنیت معیشتی پایدار متمایز دانست.

• واکنش‌های داخلی

مقام‌های مرکزی چین در سوم فوریه ۲۰۲۶، با انتشار «سند مرکزی شماره یک»، بر ضرورت تثبیت و گسترش دستاوردهای فقرزدایی در چارچوب نوسازی کشاورزی و احیای روستاها تأکید کردند. به گزارش شینهوا، این سند که بیانگر اولویت‌های سیاستی سالانه کشور است، بهبود شرایط زندگی روستاییان و افزایش رفاه کشاورزان را از اهداف اساسی برشمرده است. در این چارچوب، تداوم حمایت‌های منظم و هدفمند، ارائه کمک‌های دقیق‌تر و به‌موقع و تقویت حمایت از اشتغال و فعالیت‌های تولیدی موردتوجه قرار گرفته است. همچنین، سند بر اتخاذ تدابیر متناسب با سطح توسعه و شرایط مناطق کمترتوسعه‌یافته تأکید دارد. توسعه صنایع محلی، تثبیت اشتغال کارگران مهاجر روستایی و حمایت از تولیدکنندگان غلات نیز از راهکارهای پیش‌بینی‌شده برای افزایش پایدار درآمد کشاورزان است. بهبود زیرساخت‌ها، هماهنگی در ارائه خدمات عمومی پایه و حفاظت از محیط‌زیست روستایی، دیگر محورهای این برنامه را تشکیل می‌دهد[14].

ژانگ ژو، وزیر کشاورزی و امور روستایی چین، در نشست خبری ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ بر تثبیت دستاوردهای کاهش فقر از طریق ایجاد اشتغال، توسعه صنایع محلی و افزایش درآمد کشاورزان تأکید کرد. وی اعلام نمود که پس از پایان دوره گذار پنج‌ساله ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵، چین وارد مرحله تازه‌ای از حمایت‌های مستمر و هدفمند شده است. به گفته او، سامانه‌ای سراسری با پوشش تمامی استان‌ها و جمعیت روستایی برای شناسایی افراد در معرض بازگشت به فقر ایجاد شده و تاکنون تمامی 2.۵۶ میلیون نفر شناسایی‌شده به‌عنوان افراد در معرض بازگشت به فقر، حمایت‌های هدفمند دریافت کرده‌اند. دولت مرکزی نیز در سال ۲۰۲۶ مبلغ حدود ۲۶.۲۶ میلیارد دلار، به حمایت از صنایع روستایی، اشتغال و کمک‌های توسعه‌محور در مناطق کمتر توسعه‌یافته اختصاص داده است. مقام‌های این وزارتخانه همچنین توسعه صنایع متناسب با ظرفیت‌های محلی، تقویت فرآوری محصولات کشاورزی و گسترش خدمات روستایی را از راهکارهای افزایش درآمد برشمردند[15].

در ارزیابی دانشگاهی سیاست‌های فقرزدایی چین، ونگوانگ ژانگ و همکارانش از دانشگاه نرمال پکن، در پژوهشی منتشرشده در نشریه «سیاست چین»، راهبرد فقرزدایی هدفمند را در کاهش فقر چندبعدی خانوارهای روستایی، به‌ویژه در روستاهای رسماً شناسایی‌شده به‌عنوان فقیر، مؤثر دانسته‌اند. این مطالعه با بررسی داده‌های خانوار در سال‌های ۲۰۱۲، ۲۰۱۴، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰ نشان می‌دهد که آثار این راهبرد در بهبود درآمد و استانداردهای زندگی برجسته‌تر بوده، اما در زمینه امنیت غذایی، تغذیه و پایداری معیشت روستایی کاستی‌هایی باقی مانده است. نویسندگان براین‌اساس تأکید می‌کنند که سیاست‌های فقرزدایی باید از تمرکز صرف بر درآمد فراتر رفته و ابعاد گوناگون رفاه خانوار را در بر گیرند. آنان گنجاندن شاخص‌های امنیت غذایی و تغذیه در نظام‌های ارزیابی، تقویت توان تولیدی کشاورزان و گسترش دسترسی به بیمه‌های یارانه‌ای را پیشنهاد می‌کنند. همچنین، توسعه تعاونی‌ها، کارآفرینی روستایی و متنوع‌سازی منابع معیشت را برای پایداری دستاوردها ضروری می‌دانند. از دیدگاه این پژوهشگران، تداوم کاهش فقر مستلزم سیاست‌هایی متناسب با شرایط مناطق و تقویت ظرفیت‌های نهادی و محلی است[16].

• واکنش‌های بین‌المللی

برنامه توسعه ملل متحد در یادداشتی به قلم بیاته ترانکمان، نماینده مقیم این نهاد در چین، در مارس ۲۰۲۱ به دستاوردهای فقرزدایی و ضرورت تداوم حمایت‌های اجتماعی در این کشور پرداخته است. این نهاد با استقبال از اعلام ریشه‌کنی فقر شدید روستایی، خروج بیش از ۷۵۰ میلیون نفر از فقر طی چهار دهه را سهمی چشمگیر در کاهش فقر جهانی و پیشبرد نخستین هدف توسعه پایدار دانسته است. در این یادداشت، پیشرفت چین حاصل اراده سیاسی مستمر و اجرای سیاست‌ها و اقدامات هدفمند ارزیابی شده است. بااین‌حال، برنامه توسعه ملل متحد تأکید کرده که پایان فقر شدید به معنای پایان آسیب‌پذیری اقتصادی نیست و جلوگیری از بازگشت خانوارها به فقر، استمرار حمایت‌ها را می‌طلبد. این نهاد همچنین توجه به ابعاد غیر‌درآمدی فقر، از جمله آموزش، سلامت و مسکن و کاهش شکاف میان شهر و روستا را ضروری دانسته است. گسترش دسترسی کارگران مهاجر و شاغلان غیررسمی به خدمات عمومی، بیمه و حمایت اجتماعی نیز از توصیه‌های آن بوده است[17].

گروه بانک جهانی نیز در بیانیه‌ای به تاریخ ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶، هم‌زمان با بررسی چارچوب جدید مشارکت با چین برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۱ در هیئت مدیران اجرایی، خروج بیش از ۸۰۰ میلیون نفر از فقر شدید را از دستاوردهای چهار دهه رشد و تحول این کشور برشمرد. آنا بیِرده، مدیر عملیات بانک جهانی، مسیر توسعه چین در این دوره را چشمگیر توصیف کرد و بر گسترش همکاری‌ها با محوریت دانش، نوآوری و راه‌حل‌های مشترک تأکید نمود. این چارچوب، رشد مبتنی بر بهره‌وری و ایجاد مشاغل بهتر، تقویت سرمایه انسانی و حمایت اجتماعی در پاسخ به تحولات جمعیتی و توسعه زیرساخت‌های تاب‌آور و پایدار همراه با حفاظت از زیست‌بوم‌ها را در اولویت قرار می‌دهد. بانک جهانی همچنین با اشاره به چالش سالمندی جمعیت و تغییر ساختار اقتصاد چین، بر همکاری برای تولید راهکارهایی تأکید کرد که برای دیگر اقتصادهای نوظهور نیز کاربرد داشته باشند. بر اساس این بیانیه، هم‌زمان با کاهش تدریجی وام‌دهی، انتقال تجربه‌های توسعه‌ای چین در حوزه‌هایی مانند احیای زیست‌بوم‌ها، مدیریت آب و بهره‌وری کشاورزی، در پاسخ به تقاضای دیگر کشورهای عضو، جایگاه برجسته‌تری در این مشارکت خواهد یافت[18].

جیمز جورج، سرپرست نمایندگی مقیم برنامه توسعه ملل متحد در چین، در سخنرانی ۲۷ مه ۲۰۲۶ در مجمع جهانی کاهش فقر و توسعه، تلاش‌های چین در زمینه راهبردهای فقرزدایی و ابتکارات چندجانبه را بسیار مهم و تأثیرگذار توصیف کرد. وی ضمن قدردانی از دولت چین برای پیشبرد ابتکار «مشارکت جهانی برای فقرزدایی و توسعه»، از تأکید آن بر گفت‌وگو، تبادل دانش و همکاری جنوب-جنوب استقبال نمود. جورج با اشاره به همکاری این نهاد با چین از سال ۱۹۷۹، توضیح داد که این مشارکت از حمایت از طرح‌های توسعه محلی به تسهیل تبادل تجربه‌های بین‌المللی گسترش یافته است. او حمایت از تأسیس مرکز بین‌المللی کاهش فقر در چین در سال ۲۰۰۵ را از نقاط عطف این همکاری دانست که زمینه یادگیری متقابل کشورهای جنوب جهانی در حوزه‌های توسعه روستایی، معیشت و نوسازی کشاورزی را فراهم کرده است. وی همچنین تأکید کرد که تغییرات اقلیمی، نااطمینانی اقتصادی و گسترش نابرابری‌ها، دستاوردهای توسعه را تحت‌فشار قرار می‌دهند و حفظ آن‌ها مستلزم تأمین مالی پایدار و تقویت تاب‌آوری جوامع است[19].

استفان لیلر، نماینده مقیم برنامه توسعه ملل متحد در چین نیز در یادداشتی منتشرشده در وبگاه این نهاد در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، مسیر توسعه چین طی دهه‌های گذشته را چشمگیر توصیف کرد و این کشور را شریکی با اهمیت فزاینده در توسعه بین‌المللی دانست. وی تأکید نمود که انتقال تجربه‌های چین در زمینه کاهش فقر، انرژی‌های تجدیدپذیر، نوآوری دیجیتال و زیرساخت‌ها، همراه با تأمین مالی بلندمدت و مقرون‌به‌صرفه، می‌تواند به پیشبرد اهداف توسعه پایدار در دیگر کشورها کمک کند. به گفته او، صندوق توسعه جهانی و همکاری جنوب-جنوب چین، با پشتوانه مالی چهار میلیارد دلار، از پروژه‌هایی در بیش از ۶۰ کشور حمایت کرده که بیش از ۳۰ میلیون نفر از آن‌ها بهره‌مند شده‌اند. همچنین، برنامه توسعه ملل متحد با همکاری دولت چین نزدیک به ۴۰ پروژه در ۲۶ کشور اجرا کرده که بیش از ۱۸ میلیون نفر را منتفع ساخته است. لیلر، اثربخشی این همکاری‌ها را وابسته به انطباق با نیازهای محلی و مشارکت جوامع بهره‌مند دانست و بر تقویت همکاری‌های چندجانبه، گسترش مشارکت نهادهای علمی و مالی و سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های محلی تأکید کرد[20].

در ادامه، دفتر نمایندگی سازمان ملل متحد در چین، در معرفی «چارچوب همکاری توسعه پایدار برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰»، منتشرشده در ۳۱ مه ۲۰۲۵، پیشرفت اقتصادی و اجتماعی این کشور طی ۴۵ سال گذشته را چشمگیر توصیف کرده است. در این ارزیابی، ریشه‌کنی فقر مطلق روستایی در سال ۲۰۲۰ و بهبود قابل‌توجه شاخص‌های اجتماعی، از جمله سلامت و آموزش، از دستاوردهای چین برشمرده شده‌اند. سازمان ملل متحد همچنین تأکید کرده است که چین پس از چند دهه گسترش سریع اقتصادی، وارد مرحله‌ای تازه با تمرکز بر توسعه باکیفیت شده است. به ارزیابی این نهاد، جهت‌گیری چین به‌سوی توسعه مبتنی بر نوآوری، هماهنگ، سبز، باز و برخوردارکننده همگان، تا حد زیادی با دستورکار ۲۰۳۰ و اهداف توسعه پایدار همسو است. این منبع با اشاره به هم‌زمانی دوره همکاری جدید با پنج سال پایانی اجرای دستورکار ۲۰۳۰، موفقیت توسعه‌ای چین را برای تحقق جهانی اهداف توسعه پایدار ضروری می‌داند[21].

جمع‌بندی

تجربه فقرزدایی در چین نشان می‌دهد که مقابله مؤثر با فقر، فراتر از افزایش شاخص‌های رشد اقتصادی، مستلزم تبدیل ظرفیت‌های توسعه‌ای به فرصت‌های واقعی برخورداری از حقوق اقتصادی و اجتماعی است. خروج نزدیک به ۹۹ میلیون نفر از فقر روستایی طی سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰، همراه با گسترش زیرساخت‌ها، بهبود دسترسی به خدمات اساسی و اجرای حمایت‌های هدفمند، بیانگر نقش سیاست‌گذاری عمومی و مداخله سازمان‌یافته دولت در کاهش محرومیت‌های ساختاری است. این دستاوردها را می‌توان در چارچوب مواد ۲، ۹، ۱۱، ۱۲ و ۱۳ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، به‌ویژه تعهد دولت‌ها به استفاده از حداکثر منابع موجود برای تحقق تدریجی حقوقی همچون تأمین اجتماعی، سطح زندگی مناسب، سلامت و آموزش، ارزیابی کرد. بااین‌حال، تمایز میان ریشه‌کنی فقر مطلق بر اساس معیار ملی و تحقق امنیت معیشتی پایدار اهمیت اساسی دارد؛ زیرا تداوم نابرابری‌های شهری و روستایی، ناکافی‌بودن برخی حمایت‌های اجتماعی و آسیب‌پذیری خانوارها در برابر مخاطرات اقتصادی نشان می‌دهد که عبور از خط فقر لزوماً به معنای تحقق کامل این حقوق نیست.

از منظر حقوق بشر، چالش کنونی چین را می‌توان گذار از سیاست‌های معطوف به خروج جمعیت از فقر به نهادینه‌سازی تضمین‌های پایدار و برابر رفاه اجتماعی دانست. این ضرورت با توصیه‌نامه شماره ۲۰۲ سازمان بین‌المللی کار درباره حداقل سطوح حمایت اجتماعی و ملاحظات پایانی سال ۲۰۲۳ کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درباره چین، به‌ویژه در زمینه کفایت مزایا، کاهش نابرابری‌های اجتماعی و رفع موانع دسترسی کارگران مهاجر روستایی به خدمات عمومی، همخوانی دارد. بر همین اساس، اصلاح محدودیت‌های ناشی از نظام ثبت خانوار، افزایش کفایت مستمری‌های روستایی متناسب با هزینه‌های واقعی معیشت و تضمین قابلیت انتقال پوشش بیمه‌ای میان مناطق، می‌تواند به کاهش نابرابری‌های ساختاری کمک کند. همچنین، تقویت سامانه‌های شناسایی خانوارهای آسیب‌پذیر و تبدیل آن‌ها به سازوکارهای هشدار زودهنگام بر اساس شاخص‌هایی مانند کاهش درآمد، هزینه‌های درمان، ناامنی غذایی و خسارت‌های کشاورزی، زمینه مداخله پیشگیرانه و کاهش خطر بازگشت به فقر را فراهم می‌سازد.

در مرحله آتی، پایداری دستاوردهای چین مستلزم پیوند حمایت‌های مالی و اجتماعی با توانمندسازی اقتصادی جوامع محلی، افزایش بهره‌وری کشاورزی، تنوع‌بخشی به منابع درآمد و تقویت تاب‌آوری خانوارهاست. در این راستا، پیشنهاد می‌شود ارزیابی برنامه‌های فقرزدایی از شاخص‌های صرفاً درآمدی فراتر رفته و معیارهایی نظیر نرخ بازگشت به فقر، کفایت مستمری‌ها، امنیت غذایی، سهم هزینه‌های درمان و دسترسی برابر به خدمات عمومی را نیز در بر گیرد. انتشار داده‌های تفکیک‌شده منطقه‌ای و پیش‌بینی سازوکارهای مؤثر اعتراض و رسیدگی به محرومیت از حمایت‌های اجتماعی نیز می‌تواند شفافیت، پاسخ‌گویی و قابلیت مطالبه حقوق را ارتقا دهد. چنین رویکردی با اهداف ۱.۳، ۱.۴ و ۱.۵ دستورکار توسعه پایدار ۲۰۳۰ همسو بوده و می‌تواند به الگویی قابل انطباق برای سایر کشورها تبدیل شود. در نهایت، معیار اصلی موفقیت چین در مرحله پیش‌رو، نه صرفاً حفظ دستاوردهای آماری فقرزدایی، بلکه تبدیل حمایت‌های توسعه‌ای به تضمین‌های نهادی، پایدار و قابل مطالبه برای برخورداری برابر از حقوق اقتصادی و اجتماعی خواهد بود.

منابع

[1] Xinhua. (2021, March 23). China unveils guideline for poverty alleviation outcomes. Government of China. From: https://english.www.gov.cn/policies/latestreleases/202103/23/content_WS605926e8c6d0719374afb365.html

[2] Consulate-General of the People’s Republic of China in MUMBAI. (2021, April 12). Full Text: Poverty Alleviation: China’s Experience and Contribution. Consulate-General of the People’s Republic of China in MUMBAI. From: https://mumbai.china-consulate.gov.cn/eng/zxhd/202104/t20210412_8954255.htm

[3] Reuters., & SBS News. (2021, February 26). Chinese President Xi Jinping declares ‘complete victory’ in campaign to end rural poverty. SBS News. From: https://www.sbs.com.au/news/article/chinese-president-xi-jinping-declares-complete-victory-in-campaign-to-end-rural-poverty/q8legknwv

[4] World Bank Group. (2022, April 1). Lifting 800 Million People Out of Poverty – New Report Looks at Lessons from China’s Experience. World Bank Group. From: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2022/04/01/lifting-800-million-people-out-of-poverty-new-report-looks-at-lessons-from-china-s-experience

[5] World Bank Group. (2021, August 9). Supporting Institutional Innovations in Poverty Reduction in Guangxi. World Bank Group. From: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2021/08/09/supporting-institutional-innovations-in-poverty-reduction-in-guangxi

[6] Cao, E., & Lee, L. (2026, September 7). Beijing expands funding tools to support food security, rural modernization. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/beijing-expands-funding-tools-support-food-security-rural-modernization-2026-09-07/

[7] UNDP. (2025, June 3). Rural Revitalization in China. UNDP. From: https://www.undp.org/china/publications/rural-revitalization-china

[8] IFAD. (2025, October 22). Investing in rural people in China. IFAD. From: https://www.ifad.org/en/w/publications/investing-in-rural-people-in-chi-1

[9] Xinhua. (2026, August 25). China reports steady consolidation of poverty alleviation gains. Government of China. From: https://english.www.gov.cn/news/202608/25/content_WS6a8d955cc6d00ca5f9a0cc92.html

[10] National Bureau of Statistics of China. (2026, February 28). Statistical Communiqué of the People’s Republic of China on the 2025 National Economic and Social Development. National Bureau of Statistics of China. From: https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202602/t20260228_1962661.html

[11] Garcia-Macia, D., & Jain-Chandra, S., & Kothari, S., & Xu, Y. (2026, February 18). How China’s Economy Can Pivot to Consumption-led Growth. IMF. From: https://www.imf.org/en/news/articles/2026/02/18/cf-how-chinas-economy-can-pivot-to-consumption-led-growth

[12] Wu, X. (2026, March 13). China’s rural pensions in focus as lawmakers fight for farmers’ fair share amid income gap. South China Morning Post. From: https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3346368/chinas-rural-pensions-focus-lawmakers-fight-farmers-fair-share-amid-income-gap

[13] Xinhua. (2026, April 28). Chinese vice premier urges regular assistance, consolidation of poverty alleviation. Government of China. From: https://english.www.gov.cn/news/202604/28/content_WS69effa8fc6d00ca5f9a0aa94.html

[14] Xinhua. (2026, February 3). China outlines plans for agricultural modernization, rural revitalization. Government of China. From: https://english.www.gov.cn/policies/latestreleases/202602/03/content_WS6981dce7c6d00ca5f9a08e65.html

[15] Xinhua. (2026, September 29). China expects bumper 2026 grain harvest as agricultural, rural modernization gathers pace. Government of China. From: https://english.www.gov.cn/news/202609/29/content_WS6abba28ec6d00ca5f9a0d856.html

[16] Zhang, W., & Zhou, Y., & Han, W., & Pang, Y. (2026). Towards Multidimensional Poverty Reduction: An Empirical Assessment on the Effectiveness of China’s Targeted Poverty Alleviation Strategy. China Policy Journal. From: https://chinapolicyjournal.org/2026/09/02/towards-multidimensional-poverty-reduction-an-empirical-assessment-on-the-effectiveness-of-chinas-targeted-poverty-alleviation-strategy/

[17] Trankmann, B. (2021, March 15). Reducing poverty to build inclusive future for all. UNDP. From: https://www.undp.org/china/blog/reducing-poverty-build-inclusive-future-all

[18] World Bank Group. (2026, July 23). World Bank Group Board Discusses New Country Partnership Framework for China. World Bank Group. From: https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/07/23/world-bank-group-board-discusses-new-country-partnership-framework-for-china

[19] UNDP. (2026, May 27). Remarks by Mr James George at the 2026 Global Poverty Reduction and Development Forum. UNDP. From: https://www.undp.org/china/speeches/remarks-mr-james-george-2026-global-poverty-reduction-and-development-forum

[20] UNDP. (2026, September 16). SSC drives sustainable development. UNDP. From: https://www.undp.org/china/blog/ssc-drives-sustainable-development

[21] RCO. (2025, May 31). 2026–2030 United Nations Sustainable Development Cooperation Framework for the People’s Republic of China. China UN. From: https://china.un.org/en/311155-2026-2030-united-nations-sustainable-development-cooperation-framework-people%E2%80%99s-republic