توسعه شهری و کاستی‌های نظارتی نظام حفاظت از میراث تاریخی ایران در پرتو عدالت بین‌نسلی

مقدمه

حفاظت از میراث فرهنگی و تاریخی ایران، فراتر از ضرورتی فنی در حوزه مرمت و نگهداری آثار، مسئله‌ای بنیادین در پیوند میان حکمرانی فرهنگی، سیاست‌گذاری توسعه، مسئولیت‌پذیری نهادی و صیانت از هویت تاریخی کشور است. در سال‌های اخیر، انتشار گزارش‌هایی درباره تخریب بناهای تاریخی، مداخلات عمرانی در عرصه و حریم آثار، حفاری در محوطه‌های باستانی و اجرای پروژه‌های شهری و گردشگری، پرسش‌های جدی درباره جایگاه الزامات حفاظتی در فرایند تصمیم‌گیری و میزان کارآمدی سازوکارهای نظارتی ایجاد کرده است. این چالش‌ها، در کنار فرسودگی تدریجی آثار، محدودیت منابع مالی، تأخیر در اقدامات مرمتی و کاستی‌های مدیریتی، از پیچیدگی مناسبات میان توسعه شهری و حفاظت از میراث تاریخی حکایت دارند؛ مناسباتی که مدیریت نامناسب آن‌ها می‌تواند اصالت، یکپارچگی و ارزش‌های تاریخی آثار را با مخاطراتی جدی مواجه سازد. در این میان، واکنش نهادهای مسئول، از صدور دستور توقف عملیات و پیگیری قضایی تا دفاع از مجوزهای صادرشده و وعده بررسی‌های کارشناسی، ضرورت ارزیابی دقیق‌تر اثربخشی اقدامات حفاظتی و میزان پاسخ‌گویی دستگاه‌های متولی را برجسته می‌سازد؛ زیرا اتخاذ تدابیر اداری و حقوقی لزوماً به معنای جبران آسیب‌های واردشده یا رفع مخاطرات ساختاری نیست. اهمیت این مسئله زمانی آشکارتر می‌شود که میراث فرهنگی را نه صرفاً مجموعه‌ای از آثار متعلق به گذشته، بلکه تجلی حافظه تاریخی، هویت جمعی و تداوم تمدنی یک ملت بدانیم؛ میراثی که تخریب یا تضعیف شرایط حفاظت از آن، به‌ویژه در موارد برگشت‌ناپذیر، می‌تواند نسل‌های آینده را از بخشی از شواهد تاریخی و امکان بهره‌مندی از دستاوردهای فرهنگی پیشینیان محروم سازد. ازاین‌رو، مسئله اساسی تنها شناسایی آسیب‌ها و واکنش به موارد تخریب نیست، بلکه ارزیابی ظرفیت نظام حکمرانی در پیشگیری از مخاطرات، تضمین رعایت ضوابط قانونی و تخصصی، برقراری توازن میان ضرورت‌های توسعه و الزامات حفاظت و ایفای مسئولیت بین‌نسلی در قبال میراث فرهنگی ایران است.

وقایع

• بنای تاریخی تومانیان سبزوار

در ۱۸ شهریور ۱۴۰۵، بخش‌هایی از بنای تاریخی تومانیان سبزوار، مشهور به «پادگان روس‌ها» و متعلق به دوره پهلوی اول، از جمله سردر و بدنه ارزشمند آن، با لودر تخریب شد[1]. این بنا ثبت ملی نشده بود، اما ارزش تاریخی و ضوابط حفاظت از آن در آبان ۱۴۰۳ به دستگاه‌های مسئول ابلاغ شده بود[2]. طبق اعلام وزارت میراث‌فرهنگی، شهرداری منطقه دو در شهر سبزوار بدون دریافت نظر تخصصی این وزارتخانه، اجازه تخریب دیوارهای جنوبی و شرقی را صادر کرده بود و مالک با استناد به همان نامه اقدام کرد. پس از مداخله نهادهای مسئول، عملیات متوقف و شکایت قضایی ثبت شد؛ بااین‌حال، تعیین مسئولیت نهایی به رسیدگی قضایی وابسته است[3]. به گفته یکی از مسئولان اداره کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان خراسان رضوی، حدود ۶۵ درصد بنای تاریخی تومانیان تخریب شده است؛ اما بر اساس شواهد و مستنداتی که در اداره میراث‌فرهنگی سبزوار موجود است و باتوجه‌به مستندسازی‌های دقیقی که پیش‌ازاین از بنا انجام شده، می‌توان نسبت به بازسازی بخش آسیب‌دیده اقدام کرد[4].

• طرح الحاق حریم تخت‌جمشید به مرودشت

در شهریور ۱۴۰۵، پیگیری طرح الحاق محدوده مهدیه، واقع در بخشی از حریم درجه 2 تخت‌جمشید، به محدوده شهر مرودشت، اعتراض مسئولان پایگاه میراث جهانی و کارشناسان را برانگیخت. سرپرست وقت پایگاه درباره پیامدهای توسعه شهری برای حفاظت و منظر تاریخی هشدار داد و در اعتراض به این موضوع استعفا داد[5]. در مقابل، شهردار مرودشت هدف طرح را ساماندهی ساخت‌وسازهای موجود و خدمات گردشگری عنوان کرد؛ اختلافی که ضرورت شفافیت در تصمیم‌گیری و رعایت نظر کارشناسان حفاظت را برجسته می‌کند. در ۳۰ شهریور، شورای‌عالی شهرسازی و معماری با بازنگری طرح موافقت کرد و مسئولان بر نهایی نشدن طرح جامع مرودشت و استمرار ضوابط حفاظتی تأکید کردند[6] که البته گذر زمان، صحت یا عدم صحت این‌گونه ادعاها را ثابت خواهد کرد؛ زیرا محمدجواد جعفری، سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید گفته بود: «متأسفانه اعلام شده که موضوع الحاق روستای مهدیه به‌عنوان حریم درجه 2 تخت‌جمشید به شهر مرودشت نهایی شده و مخالفت‌های پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید و اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دیگر قابل‌طرح نیست»[7].

• شهر باستانی بیشاپور

در مهر ۱۴۰۳، اجرای مسیر بتنی برای تردد گردشگران در بخش‌هایی از شهر باستانی بیشاپور، واکنش افکار عمومی را برانگیخت؛ شهر باستانی بیشاپور و محوطه آن در فهرست میراث جهانی یونسکو هم ثبت شده است[8]. بیش از یک کیلومتر بتن‌ریزی تنها در کف کاخ و شهر باستانی بیشاپور انجام شده بود؛ گفته می‌شد که تالار چلیپا، تالار موزاییک و راهروهای شهر باستانی بیشاپور به عرض 2.5 متر و به ارتفاع ۱۵ تا ۲۰ سانتیمتر بتن‌ریزی شده است و مسیر بتن‌ریزی شده تا ورودی معبد آناهیتا ادامه یافته است[9]. در مجموع در حدود ۲۵۰ متر طول راهرو سیمانی اجرا شده بود که با احتساب عرض‌های متغیر آن، چیزی نزدیک به ۳۰۰ مترمربع از اصلی‌ترین آثار ساسانی شهر باستانی بیشاپور با سیمان پوشانده شده بودند[10]. مسئولان میراث‌فرهنگی فارس اعلام کردند که مسیرهای بتنی بر روی لایه‌های جداکننده، از جمله پلاستیک و فوم، اجرا شده‌اند تا تماس مستقیمی با بستر تاریخی نداشته باشند. بااین‌حال، به گزارش پایگاه خبری امرداد در ۱۰ آذر ۱۴۰۳، نزدیک به دو ماه پس از اجرای پروژه، بتن‌های مورد اعتراض همچنان جمع‌آوری نشده بودند و افزودن مصالح جدید به بخش‌هایی از مسیر نیز نگرانی کارشناسان را افزایش داده بود[11]. در منابع بررسی‌شده، تأیید مستقلی از جمع‌آوری نهایی این مسیرهای بتنی به دست نیامد.

• گذر تاریخی کمرزرین اصفهان

در تیر ۱۴۰۴، عملیات خاک‌برداری شبانه با استفاده از سه دستگاه بیل مکانیکی و بیش از ۲۰ کامیون در محدوده مقابل مسجد کمرزرین اصفهان، در جریان پروژه اتصال بازار طلا به میدان امام علی، به اعتراض باستان‌شناسان و مداخله قضایی انجامید. داده‌های کاوشی این محدوده متعلق به دوره قاجار و البته دوره پیش از اسلام است[12]. به گفته علی شجاعی، مسئول کاوش، این عملیات به بخشی از آثار معماری و لایه‌های سلجوقی آسیب رساند و خروج خاک‌ها موجب ازدست‌رفتن داده‌های باستان‌شناختی شد؛ هرچند ابعاد دقیق خسارت هنوز روشن نبود. دادستان اصفهان استفاده از ماشین‌آلات مکانیکی را برخلاف توافقات حفاظتی دانست و دستور توقف عملیات و تشکیل پرونده قضایی صادر شد[13]. در مقابل، سخنگوی شورای شهر با دفاع از حمایت‌های مالی و اقدامات حفاظتی شهرداری، اقدام پیمانکار را به تأخیر در مجوزهای تکمیلی و بلاتکلیفی پروژه مرتبط دانست[14]. با وجود این وقایع، در مرداد ۱۴۰۵، محوطه باستانی کمرزرین به همراه چهار اثر تاریخی دیگر از استان اصفهان، در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد[15].

• محوطه عیلامی اشکفت سلمان

در ابتدای شهریور ۱۴۰۴، ورود ماشین‌آلات سنگین شهرداری ایذه در استان خوزستان برای احداث «جاده سلامت» به محوطه 3200 ساله‌ی عیلامی اشکفت سلمان یا معبد تاریشا، با اعتراض فعالان میراث‌فرهنگی روبه‌رو شد و فرامرز خوشاب، دبیر انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی ایذه، از تخریب بخشی از عرصه و حریم آن خبر داد. زینب سهرابی، سرپرست اداره میراث‌فرهنگی ایذه، انجام عملیات بدون مجوز و هماهنگی را تأیید و اعلام کرد که فعالیت متوقف شده است[16]. این رخداد چند ماه پس از تأکید استاندار خوزستان بر حفاظت فوری و مرمت اصولی کتیبه‌ها و نقوش اشکفت سلمان اتفاق افتاد[17]. اشکفت سلمان از محوطه‌های ارزشمند تاریخی ایران است که برخی از مهم‌ترین سنگ‌نگاره‌های عیلامی و یکی از طولانی‌ترین کتیبه‌های صخره‌ای شناخته‌شده دوره عیلام نو را در خود جای داده است. از ویژگی‌های برجسته این محوطه، نمایش اعضای خانواده فرمانروای محلی در برخی از نقش‌برجسته‌ها، از جمله تصویر زنان و فرزندان، است که جایگاه ویژه‌ای در مطالعات تاریخ هنر و فرهنگ عیلامی دارد[18]. علاوه بر مسئله جاده سلامت، اردشیر صالح‌پور، پژوهشگر تاریخی، از حفر سه حلقه چاه توسط شهرداری و اداره آب شهرستان ایذه در فاصله حدود ۵۰۰ تا هزارمتری بستر چشمه‌های اشکفت سلمان طی سالیان گذشته خبر داده و نسبت به احتمال خشک‌شدن منابع آبی و پیامدهای زیان‌بار آن برای حفاظت از محوطه هشدار داده بود[19].

• خانه تاریخی امین‌لشکر تهران

خانه تاریخی امین‌لشکر، از بناهای قاجاری محله عودلاجان تهران که در بهمن‌ماه 1402 در فهرست آثار ملی ثبت شده بود، در دوم دی‌ماه 1404 هدف تخریب قرار گرفت و بخش‌هایی از آن آسیب دید[20]. این بنا پیش‌تر، در پی مشکلات مالکیتی و تأخیر در حفاظت و مرمت، دچار فرسودگی شده بود و فعالان میراث‌فرهنگی درباره وضعیت آن هشدار داده بودند. مهدی کلانتری، فعال میراث‌فرهنگی، شهرداری را به بی‌توجهی و تخریب تعمدی متهم کرد و گفت: «خانه تاریخی امین‌لشکر تهران که سال‌هاست در تملک شهرداری تهران است با بی‌توجهی شهرداری و تخریب تعمدی مواجه شده و شهرداری تهران هیچ اقدامی برای مرمت این خانه تاریخی انجام نداده است»[21]. معاون میراث‌فرهنگی استان تهران نیز از توقف عملیات با مداخله یگان حفاظت خبر داد و خواستار مرمت بنا توسط شهرداری شد[22]. شهردار منطقه ۱۲ وعده پیگیری قضایی داد و در 12 دی‌ماه 1404، خبر آغاز مرمت و استحکام‌بخشی با مشارکت شهرداری و نظارت میراث‌فرهنگی منتشر شد.

• حریم کاخ گلستان تهران

در آبان ۱۴۰۴، انتشار گزارش‌هایی درباره تخریب گاراژ تاریخی شمس‌العماره و ساخت مجتمع تجاری «مروی‌سنتر» در حریم درجه‌یک کاخ گلستان، نگرانی‌ها درباره حفاظت از این میراث جهانی را افزایش داد. به گزارش ایسنا، با وجود الزام به حفظ جداره تاریخی گاراژ، جداره تخریب شده بود و نحوه صدور مجوزهای گودبرداری و احداث چندطبقه زیرزمین نیز با اعتراض فعالان میراث‌فرهنگی مواجه شد[23]. منتقدان درباره احتمال آسیب به قنات 700 ساله‌ی مهرگرد و لایه‌های تاریخی زیرزمین، خطر گودبرداری نزدیک شمس‌العماره و تغییر منظر و کارکرد بافت تاریخی هشدار دادند. وحید شهاب، کنشگر میراث‌فرهنگی، ضمن انتقاد از نحوه صدور مجوزها، به خبرگزاری ایسنا گفت: «با وجود قرار داشتن ملک در حریم درجه‌ 1 کاخ گلستان، مجوز احداث سه تا چهار طبقه زیر زمین صادر شد و مالک بدون رعایت ضوابط حفاظتی، جداره تاریخی بنا را تخریب کرد»[24]. مسئولان میراث‌فرهنگی بر محدودیت ارتفاع هشت‌متری و نظارت باستان‌شناسی تأکید کردند و وزیر میراث‌فرهنگی در ۲۳ آبان ۱۴۰۴ دستور توقف عملیات و بررسی پروژه را صادر کرد. بااین‌حال، گزارش منتشرشده در ۲ شهریور ۱۴۰۵ توسط خبرگزاری تسنیم از آغاز دوباره عملیات و باقی‌ماندن ابهام درباره مجوزها و نتایج بررسی‌های فنی حکایت داشت[25]؛ وضعیتی که پرسش درباره کفایت نظارت و حفاظت از حریم کاخ را همچنان مطرح نگه داشت.

• مسجد جامع عتیق اصفهان

در سال ۱۴۰۴، طرح عبور خط دوم متروی اصفهان از نزدیکی مسجد جامع عتیق با نگرانی درباره آثار لرزش و نشست احتمالی همراه شد؛ مدیرکل میراث‌فرهنگی استان نیز، تکمیل‌نشدن مطالعات اثرات لرزش در محدوده مسجد را تأیید کرد. در بهمن همان سال، تشدید نم‌زدگی و آشکارشدن شکستگی لوله آب در گذر جنوبی مسجد، مسئله ضعف نگهداری تأسیسات پیرامونی را برجسته کرد؛ ولی معاون میراث‌فرهنگی ارتباط این آسیب با مترو را رد کرد[26]. وزیر میراث‌فرهنگی در ۸ مهر ۱۴۰۵، تعیین تکلیف مداخلات مترو را به بررسی تخصصی و نظر یونسکو وابسته دانست[27]. چند روز بعد در ۱۱ مهر، مسئول پایگاه میراث جهانی مسجد از اصلاح تأسیسات و رفع مشکل ورود آب خبر داد و اعلام کرد که در پایش‌ها فرونشستی مشاهده نشده است[28]. سرانجام، در ۱۵ مهر ۱۴۰۵، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان اعلام کرد که مطالعات بازنگری‌شده، امکان عبور مترو را با رعایت الزامات حفاظتی نشان می‌دهد و نتیجه نهایی به‌زودی اعلام خواهد شد[29]. بااین‌حال، در ۲۶ مهر همان سال، شورای پایگاه‌های میراث جهانی وزارت میراث‌فرهنگی پس از بررسی مطالعات ارائه‌شده، عبور خط دوم مترو از محدوده مورد بحث در مجاورت مسجد جامع عتیق را تأیید نکرد و خواستار انجام بررسی‌های کارشناسی تکمیلی شد؛ بنابراین، تا این تاریخ نه موافقت نهایی با عبور مترو اعلام شده و نه تصمیم قطعی درباره رد مسیر یا ضرورت تغییر آن اتخاذ شده است[30].

• محدوده تاریخی پیرامون حافظیه شیراز

در مهر ۱۴۰۳، پیشروی حفاری خط دوم متروی شیراز در نزدیکی حافظیه، نگرانی فعالان میراث‌فرهنگی درباره تهدید گورستان تاریخی مصلی، سازه آبی مدفون و لایه‌های تاریخی پیرامون آرامگاه حافظ را برانگیخت؛ به گزارش ایلنا، این پیشروی با طرح پیشین استفاده از تراموا برای حفاظت از محدوده تاریخی مغایرت داشت[31]. در ۲۲ مهر همان سال، با وجود اعلام توقف پروژه از سوی مسئولان میراث‌فرهنگی، امین طباطبایی، مدیر خانه فرهنگ جاودان شیراز، از ادامه حفاری خبر داد و خواستار بررسی علمی آثار ارتعاشات مترو و عملیات احداث دسترسی‌های ایستگاه بر بقایای تاریخی شد[32]. سه روز بعد، اداره بازرسی کل استان فارس اعلام کرد که موضوع عبور تونل در مجاورت حافظیه را در پرونده‌ای جداگانه پیگیری می‌کند[33]. در آذر همان سال، شورای فنی میراث‌فرهنگی، شهرداری را به مطالعات باستان‌شناسی، تهیه پیوست میراث‌فرهنگی و نظارت تخصصی بر پروژه ملزم کرد[34]. بااین‌حال، مصطفی ده‌پهلوان، رئیس پیشین پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، در ۸ آذر ۱۴۰۴ گفت تا پایان مسئولیتش مجوز وزارتخانه برای این بخش صادر نشده و تفاهم‌نامه پایش مستمر نیز نهایی نشده بود؛ او هم‌زمان از افزایش عمق تونل و تمهیدات کاهش ارتعاش سخن گفت[35]. این پرونده، کاستی‌های هماهنگی، مجوزدهی و نظارت را برجسته می‌کند، هرچند منابع بررسی‌شده تخریب قطعی آرامگاه حافظ را اثبات نمی‌کنند.

چالش‌ها و واکنش‌ها

• چالش‌های عدالت بین‌نسلی

تخریب و نگهداری نامناسب میراث‌فرهنگی، مسئله توزیع ناعادلانه منافع و زیان‌ها میان نسل‌ها را پیش می‌کشد؛ تصمیم‌گیران امروز ممکن است از درآمد ساخت‌وساز یا صرفه‌جویی در هزینه حفاظت بهره ببرند، اما آیندگان با فقدان آثاری روبه‌رو می‌شوند که در تصمیم به نابودی آن‌ها هیچ نقشی نداشته‌اند. از این منظر، نسل حاضر امانت‌دار میراثی است که اختیار بهره‌برداری از آن با مسئولیت حفظ امکان بهره‌مندی نسل‌های بعد همراه است؛ ماده ۷ اعلامیه یونسکو درباره مسئولیت نسل‌های کنونی در قبال نسل‌های آینده نیز بر حفاظت و انتقال این میراث مشترک تأکید می‌کند[36]. ماده ۴ کنوانسیون میراث جهانی، مسئولیت اصلی حفاظت و انتقال میراث مشمول کنوانسیون را بر عهده دولت‌های عضو می‌گذارد؛ بنابراین، افق مسئولیت دولت در این حوزه از دوره مدیریت مقامات و نیازهای فوری توسعه شهری فراتر می‌رود و پیامدهای ماندگار تصمیم‌ها را نیز در برمی‌گیرد[37]. نامه جامعه باستان‌شناسی ایران به رئیس‌جمهور، منتشرشده در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵، همین تعارض را با هشدار درباره تقدم منافع اقتصادی کوتاه‌مدت بر سرمایه بین‌نسلی کشور برجسته می‌کند. تأکید نامه بر جبران‌ناپذیری نابودی محوطه‌ها و لایه‌های تاریخی نشان می‌دهد که تخصیص بودجه در آینده نمی‌تواند شواهد ازدست‌رفته گذشته را بازگرداند؛ در نتیجه، تعویق حفاظت ممکن است به محرومیتی دائمی بینجامد[38]. علاوه بر آنچه تا به اینجا مطرح گردید، از منظر حقوق فرهنگی نیز، تفسیر عمومی شماره ۲۱ کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل متحد، حفاظت از آثار تاریخی و انتقال میراث به نسل‌های آینده را در چارچوب حق مشارکت در زندگی فرهنگی قرار می‌دهد[39]. با چنین نگاهی، آنچه در معرض زوال قرار می‌گیرد، امکان نسل‌های بعد برای شناخت، بازخوانی و حتی نقد گذشته خویش است. آنان ممکن است پرسش‌ها و شیوه‌های پژوهشی متفاوتی داشته باشند، اما تخریب امروز، پیشاپیش بخشی از منابع پاسخ‌گویی و حق انتخاب آن‌ها را از میان می‌برد. چالش عدالت بین‌نسلی دقیقاً در همین نابرابری نهفته است: اختیار تصمیم‌گیری در دست نسل کنونی است، درحالی‌که بخشی از هزینه‌های برگشت‌ناپذیر آن بر نسل‌هایی تحمیل می‌شود که هنوز امکان دفاع از منافع خود را ندارند.

• واکنش‌های داخلی

بهزاد مریدی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس، در گفت‌وگو با میراث‌آریا در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، مخالفت وزارت میراث‌فرهنگی با الحاق بخشی از حریم درجه ‌دو تخت‌جمشید به محدوده شهر مرودشت را اعلام کرد. او گفت مصوبه مربوط به این طرح در شهریور ۱۴۰۴ ابلاغ شده، اما از همان زمان با مخالفت وزارتخانه، اداره‌کل میراث‌فرهنگی فارس و پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید مواجه بوده است. به گفته مریدی، مکاتبات و پیگیری‌های این نهادها موجب توقف فرایند اجرایی طرح و قرارگرفتن آن در مرحله بررسی و بازنگری شده است. وی تأکید کرد که اجرای مصوبه بدون تأمین الزامات حفاظتی تخت‌جمشید امکان‌پذیر نیست و توسعه شهری نباید به تضعیف حفاظت از این میراث جهانی بینجامد. مریدی همچنین حفظ یکپارچگی تاریخی، فرهنگی و منظر تخت‌جمشید را از اولویت‌های وزارتخانه دانست و از ادامه پیگیری‌های حقوقی و کارشناسی خبر داد[40].

خبرگزاری ایسنا در گزارشی مستند در ۲۳ آذر ۱۴۰۴، با انتشار مکاتبات اداری و پروانه‌های ساختمانی، نحوه صدور مجوز ساخت‌وساز در حریم کاخ گلستان را به پرسش کشید. این رسانه با مقایسه الزام میراث‌فرهنگی به حفظ جداره تاریخی گاراژ شمس‌العماره با مجوزهای بعدی تخریب و نوسازی، بر تعارض تصمیمات دستگاه‌های مسئول انگشت گذاشت. ایسنا همچنین گزارش داد که بدون تأیید نقشه‌ها از سوی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، پروانه احداث هفت طبقه صادر شده و عملیات ساختمانی با پروانه‌ای آغاز شده که برای اجرای عملیات اعتبار نداشته است. این خبرگزاری، صدور پروانه مجدد پس از دستور توقف وزیر و نبود توضیح شفاف درباره نتیجه بررسی‌ها را از دیگر ابهامات پرونده دانست و ضرورت پاسخ‌گویی درباره رعایت ضوابط حفاظتی و اولویت منافع عمومی را مطرح کرد[41].

• واکنش‌های بین‌المللی

در بازتاب بین‌المللی نگرانی‌ها درباره حفاظت از مسجد جامع عتیق اصفهان، بهارک اشرفی، میشائل کلوس و کریستا رایشر، پژوهشگران دانشگاه‌های آخن و راین‌ماین آلمان، در مقاله‌ای منتشرشده در ۴ دی ۱۴۰۳ پیامدهای پروژه میدان امام علی و خط دوم مترو را بررسی کردند. آنان باتکیه‌بر ارزیابی کارشناسان، ارتعاشات حفاری و حرکت مداوم قطار و احتمال نشست خاک را از عوامل بالقوه ایجاد ترک‌های سازه‌ای، آسیب به پی و فرسایش تزیینات آجری و کاشی‌کاری مسجد دانستند. پژوهش همچنین ابعاد نامتناسب میدان جدید با بافت تاریخی پیرامون را عامل تضعیف یکپارچگی بصری و جایگاه مسجد در محیط شهری ارزیابی کرد. نویسندگان، تغییر مسیر مترو و انتقال آن به بیرون از حریم مسجد را پیشنهاد دادند و در صورت ناممکن‌بودن این اقدام، بر کنترل ارتعاشات و پایش مستمر تأکید کردند. آنان همچنین خواستار ارزیابی جامع آسیب‌پذیری سازه، حفاظت از بازار تاریخی و حمایت از ماندگاری ساکنان و کسبه محلی شدند[42]. این پژوهش، ضمن شناسایی مزایای احتمالی توسعه حمل‌ونقل، ضرورت ارزیابی اثرات میراثی پیش از تصمیم‌گیری را برجسته می‌کند؛ البته یافته‌های آن درباره مترو، بیانگر خطرهای پیش‌بینی‌شده است و به‌معنای اثبات وقوع تمامی این آسیب‌ها نیست.

پایگاه تخصصی «Geoengineer» نیز در گزارشی منتشرشده در ۱۲ آبان ۱۴۰۴، هشدارهای کارشناسان درباره تهدید میراث تاریخی ایران بر اثر فرونشست زمین را بازتاب داد. این گزارش با اشاره به برداشت چنددهه‌ای و بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، آثاری مانند تخت‌جمشید، میدان نقش‌جهان و آرامگاه کوروش را در معرض مخاطرات ناشی از فرونشست زمین معرفی کرد. به روایت این پایگاه، شواهدی از ترک‌خوردگی و ناپایداری زمین در نزدیکی سازه‌های تاریخی استان‌های اصفهان، فارس و تهران مشاهده شده است. گزارش، نگرانی درباره آثار تاریخی اصفهان را به خشک‌شدن زاینده‌رود و افت منابع آب زیرزمینی پیوند می‌دهد و درباره پیامدهای فرونشست دشت مرودشت برای تخت‌جمشید نیز هشدار می‌دهد. همچنین، خشکسالی، برداشت کنترل‌نشده آب و ناهماهنگی در مدیریت منابع آبی، از عوامل تشدیدکننده بحران معرفی شده‌اند. بااین‌حال، گزارش میان خطر تدریجی و فروپاشی قریب‌الوقوع تمایز می‌گذارد و به نقل از کارشناسان تأکید می‌کند که ادامه روند موجود، بدون مهار برداشت و احیای منابع آب زیرزمینی، می‌تواند در دهه‌های آینده خسارت‌هایی جبران‌ناپذیر به میراث تاریخی وارد کند[43].

 در نهایت خبرگزاری فرانسه در گزارشی به قلم منا زکی و احمد پرهیزی، منتشرشده در ۲۶ شهریور ۱۴۰۳ و بازنشرشده در پایگاه «فیز»، تهدید گل‌سنگ‌ها برای تخت‌جمشید و کمبود منابع مالی حفاظت از میراث تاریخی ایران را بازتاب داد. این گزارش، رشد گل‌سنگ‌ها بر سطوح سنگی را خطری تدریجی برای یکپارچگی بناها و نقوش برجسته معرفی کرد. شهرام رهبر، از مرمت‌گران مجموعه، هشدار داد که در صورت بی‌اقدامی، این موجودات می‌توانند طی ۵۰ تا ۱۰۰ سال آثار سنگی را به‌شدت تخریب کنند. همچنین، محمد سهرابی، متخصص گل‌سنگ‌شناسی، از نابودی شماری از نقوش تخت‌جمشید خبر داد و گسترش گل‌سنگ‌ها را با صنعتی‌شدن، باران اسیدی و شرایط اقلیمی مرتبط دانست. گزارش در کنار این هشدارها، تلاش مستمر مرمت‌گران برای پاک‌سازی سطوح با روش‌های تخصصی را تشریح کرد. خبرگزاری فرانسه همچنین اظهارات علی دارابی درباره محدودیت شدید بودجه مرمت آثار تاریخی را منعکس ساخت و نشان داد که حفاظت از این میراث، علاوه بر مداخلات تخصصی، با مسئله تأمین منابع مالی مواجه است[44].

جمع‌بندی

بررسی پرونده‌های مطرح‌شده در این گزارش نشان می‌دهد که تهدید میراث تاریخی ایران در بسیاری از موارد، بازتاب کاستی‌های ساختاری در نظام تصمیم‌گیری، هماهنگی نهادی و نظارت پیشگیرانه است. تخریب بنای تومانیان، آسیب به بقایای باستان‌شناختی کمرزرین و مداخلات انجام‌شده در بیشاپور، در کنار اختلافات مربوط به حریم تخت‌جمشید و کاخ گلستان و مخاطرات احتمالی پروژه‌های مترو در مجاورت مسجد جامع عتیق و حافظیه، نشان‌دهنده فاصله میان الزامات قانونی و تخصصی حفاظت با رویه‌های اجرایی می‌باشد. اگرچه مداخلات قضایی، توقف برخی عملیات و آغاز بررسی‌های کارشناسی از تلاش برای مهار آسیب‌ها حکایت دارند، تکرار این رخدادها و ابهام در سرانجام اقدامات اصلاحی، کارآمدی سازوکارهای موجود را با پرسش مواجه می‌سازد. مسئله اساسی، غلبه رویکرد واکنشی بر حفاظت پیشگیرانه است؛ رویکردی که گاه پس از وقوع آسیب‌های برگشت‌ناپذیر فعال می‌شود. از منظر عدالت بین‌نسلی، پیامد چنین وضعیتی تنها ازدست‌رفتن بخشی از میراث مادی کشور نیست، بلکه محدودشدن امکان نسل‌های آینده برای شناخت، مطالعه و بهره‌مندی از شواهد اصیل تاریخی است؛ محرومیتی که بازسازی کالبدی آثار نیز لزوماً قادر به جبران آن نخواهد بود.

این وضعیت از منظر حقوق بین‌الملل نیز واجد اهمیت است؛ زیرا مواد ۴ و ۵ کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی، دولت‌های عضو را در قبال حفاظت و انتقال میراث مشمول کنوانسیون به نسل‌های آینده مسئول شناخته و بر اتخاذ تدابیر حقوقی، اداری، علمی و مالی متناسب تأکید می‌کنند. همچنین، بند «الف» ماده ۱۵(۱) میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و تفسیر عمومی شماره ۲۱ کمیته ناظر بر آن، حفاظت از میراث فرهنگی را با حق مشارکت در زندگی فرهنگی پیوند می‌دهند؛ پیوندی که در کنار ماده ۷ اعلامیه یونسکو درباره مسئولیت نسل‌های کنونی در قبال نسل‌های آینده، مبنایی برای ارزیابی حقوقی پیامدهای بلندمدت تصمیمات توسعه‌ای فراهم می‌سازد. در راستای اجرای مؤثر این تعهدات، ضروری است ارزیابی مستقل اثرات میراثی، بررسی مسیرها و طرح‌های جایگزین و تأیید تخصصی پیش از صدور مجوز پروژه‌های عمرانی در عرصه و حریم آثار تاریخی الزامی شود. همچنین، ایجاد سامانه مشترک ثبت و پایش مجوزها میان وزارت میراث‌فرهنگی، شهرداری‌ها و مراجع شهرسازی، پیش‌بینی حفاظت موقت برای آثار ارزشمند فاقد ثبت ملی و انتشار عمومی نتایج رسیدگی به پرونده‌های تخریب باید در دستور کار قرار گیرد. در سطح مصداقی نیز، تعیین تکلیف مستند طرح‌های توسعه در حریم تخت‌جمشید و کاخ گلستان، انتشار نتایج ارزیابی‌های فنی پروژه‌های متروی اصفهان و شیراز و اعلام سرانجام اقدامات قضایی و مرمتی در پرونده‌های تومانیان، کمرزرین و امین‌لشکر ضرورت دارد. در نهایت، معیار سنجش موفقیت نظام حفاظت از میراث تاریخی باید از شمار مداخلات پس از تخریب، به میزان پیشگیری از خسارت‌های برگشت‌ناپذیر و تضمین انتقال میراث اصیل و یکپارچه به نسل‌های آینده تغییر یابد.

منابع

[1] Radio Farda. (2026, September 10). Historic Caravanserai in Sabzevar Demolished with a Loader in Broad Daylight. Radio Farda. From: https://www.radiofarda.com/amp/33851597.html

[2] Tasnim News. (2026, September 13). Khorasan Razavi’s Cultural Heritage Department Files Formal Complaint Against Those Responsible for Demolishing the “Russian Barracks”. Tasnim News. From: https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/22/3695360/%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%87%D8%A7/amp

[3] Noor Ali, M. (2026, September 10). What You Need to Know About the Demolition of “Tumanian Saray” in Sabzevar. Miras Aria News Agency. From: www.chtn.ir/x4vyD

[4] ISNA. (2026, September 13). 65% of Tumanian Building’s Entrance Portal Demolished; Khorasan Razavi’s Cultural Heritage Department Pursues Reconstruction. ISNA. From: https://isna.ir/xdX4BL

[5] Khabar Nab. (2026, September 13). 160 Hectares of Persepolis’s Buffer Zone on the Verge of Incorporation into Marvdasht; Dispute Continues; World Heritage Site Director Resigns. Khabar Nab. From: https://www.khabarnab.com/art/178939902485/160-hectares-of-the-sanctuary-of-persepolis-is-on-the-verge-of-being-annexed-to-merovdasht-the-dispute-over-the-sanctuary-continues-the-resignation-of-the-head-of-the-world-heritage-site

[6] ISNA. (2026, September 21). Supreme Council of Urban Planning and Architecture Approves Review of Plan to Incorporate Persepolis’s Grade II Buffer Zone into Marvdasht. ISNA. From: https://isna.ir/xdX72F

[7] Tasnim News. (2026, September 5). Incorporating Mahdiyeh into Marvdasht Poses a Threat to World Heritage. Tasnim News. From: https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/14/3689350/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%A7%D9%82-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AE%D8%B7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/amp

[8] Radio Farda. (2024, October 8). Experts Criticize Concrete Pouring in the Sasanian City of Bishapur. Radio Farda. From: https://www.radiofarda.com/amp/33150440.html

[9] Tabnak. (2024, October 7). Concrete Poured at the Bishapur Archaeological Site. Tabnak. From: https://www.tabnak.ir/005IsW

[10] Ettehad Khabar. (2024, October 8). Details of an Unusual Intervention at a World Heritage City: What Is Concrete Doing in Bishapur. Ettehad Khabar. From: https://www.ettehadkhabar.ir/fa/posts/197700

[11] Amordad. (2024, November 30). The Domino Effect of Mistakes in the Concreting Project at Bishapur Continues. Amordad. From: https://amordadnews.com/234139/

[12] Fallah Kordi, A. (2025, July 13). Legal Proceedings Opened against Those Responsible for Encroachment on Isfahan’s Historic Kamarzarrin Passage. IRNA. From: https://irna.ir/xjV3qb

[13] Mehr News Agency. (2025, July 13). Isfahan Prosecutor: Cultural Heritage Authorities and the Municipality Share Responsibility for Damage to Kamarzarrin. Mehr News Agency. From: mehrnews.com/x38vW6

[14] IMNA. (2025, July 14). The Full Story of What Is Happening at Kamarzarrin Passage. IMNA. From: imna.ir/x9xm7

[15] Tasnim News. (2026, August 17). Five Historic Treasures in Isfahan Receive National Heritage Status: From an Underground City to the Kamarzarrin Site. Tasnim News. From: https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/05/26/3673207/

[16] ILNA. (2025, August 24). Izeh Municipality Damages the 3,200-Year-Old Eshkaft-e Salman Site; World Heritage Nomination at Risk. ILNA. From: https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1677191

[17] EIZNA. (2025, April 27). Khuzestan Governor Emphasizes Restoration and Site Improvements at Eshkaft-e Salman in Izeh. EIZNA. From: https://www.eizna.ir/?p=9449

[18] Mehr News Agency. (2025, August 28). What Happened during the Municipality’s Earthworks at the Historic Eshkaft-e Salman Site. Expressna. From: https://eexpressna.ir/economic-news-of-the-provinces/172357/

[19] Memar, D. (2025, August 25). Encroachment on Izeh’s 3,200-Year-Old Heritage: Eshkaft-e Salman and the Tarisha Temple Face Destruction. Independent Persian. From: https://www.independentpersian.com/node/416306/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%A8%D9%87-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%DB%B3%DB%B2%DB%B0%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B0%D9%87%D8%9B-%D8%A7%D8%B4%DA%A9%D9%81%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D8%A7-%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%DB%8C%D8%BA-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8

[20] ISNA. (2025, December 23). Amin Lashkar House Demolished + Video. ISNA. From: https://isna.ir/xdVGFB

[21] KhabarOnline. (2025, December 27). The Loss of a Historic House: Tehran Municipality Acquired Amin Lashkar House Without Restoring It. KhabarOnline. From: khabaronline.ir/xpppS

[22] Ghasemi, V. (2025, December 23). Demolition of the Historic Amin Lashkar House in Oudlajan Halted. Miras Aria News Agency. From: www.chtn.ir/x4kxc

[23] ISNA. (2025, November 2). Encroachment on Golestan Palace and a 700-Year-Old Qanat. ISNA. From: https://isna.ir/xdVnzN

[24] Independent Persian. (2025, November 4). Shams-ol-Emareh Garage Demolished and a 700-Year-Old Qanat Threatened: Marvi Center Rises with Heritage Authorities’ Approval. Independent Persian. From: https://www.independentpersian.com/node/417522/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D9%87%D9%86%D8%B1/%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%98-%D8%B4%D9%85%D8%B3%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D9%87%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%AA-%DB%B7%DB%B0%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%9B-%C2%AB%D9%85%D8%B1%D9%88%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%D9%86%D8%AA%D8%B1%C2%BB-%D8%A8%D8%A7-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA-%D8%B3%D8%A8%D8%B2-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB

[25] Tasnim News. (2026, August 24). Marvi Center Returns to Golestan Palace’s Buffer Zone: Uncertainty Returns to the Heart of Tehran. Tasnim News. From: https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/06/02/3679063/%D9%85%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%AE-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A7%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/amp

[26] Dibaj, K. (2026, February 8). Debate over the Source of Dampness at Isfahan’s Jameh Mosque: Metro Line 2 or an Aging Water Network. Mehr News Agency. From: mehrnews.com/x3bkcT

[27] Mehr News Agency. (2026, September 30). Metro Line 2 Works Near the Atiq Jameh Mosque to Be Decided Following UNESCO’s Assessment. Asre Gardeshgari. From: https://asregardeshgari.com/cultural-heritage-news/369688/

[28] Tasnim News. (2026, October 3). Latest Update on Subsidence in Isfahan: Jameh Mosque Has Not Been Affected. Tasnim News. From: https://tasnimnews.ir/3712277

[29] Mehr News Agency. (2026, October 7). Final Decision on Metro Line 2 Passing Beside the Atiq Jameh Mosque to Be Announced Next Week. Mehr News Agency. From: mehrnews.com/x3dggV

[30] Mehr News Agency. (2026, October 18). Isfahan Metro Line 2 Route near the Historic Jameh Mosque Not Approved; Further Reviews to Continue. Mehr News Agency. From: https://www.mehrnews.com/news/6981975

[31] ILNA. (2024, October 5). Alarm Raised over Shiraz’s Hafezieh: Metro Line Threatens Hafez’s Tomb. Sarpoosh. From: https://www.sarpoosh.com/culture-thought/culturalheritage/culturalheritage1403070834.html

[32] ILNA. (2024, October 13). Metro Construction beside Hafezieh Has Not Stopped; Tunnel-Boring Machines Remain at Work. Sarpoosh. From: https://www.sarpoosh.com/culture thought/culturalheritage/culturalheritage1403071324.html

[33] Tasnim News. (2024, October 16). Fars Inspectorate Investigates the Shiraz Metro Tunnel’s Passage near Hafezieh. Tasnim News. From: https://tasnimnews.ir/3179869

[34] Borna News Agency. (2024, December 15). Municipality’s Obligations for the Hafezieh Metro Project Defined. Tourism Economy. From: https://eghtesadegardeshgari.com/?p=4828

[35] Fararu. (2025, November ). Behind the Scenes of the Shiraz Metro’s Passage through Hafezieh’s Protected Zone: Which Warnings Were Ignored. ILNA. From: https://fararu.com/fa/tiny/news-927496

[36] UNESCO. (1997, November 7). Declaration on the Responsibilities of the Present Generations Towards Future Generations. UNESCO. From: https://www.unesco.org/en/legal-affairs/declaration-responsibilities-present-generations-towards-future-generations

[37] UNESCO. (1972, November 16). Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. UNESCO. From: https://whc.unesco.org/en/conventiontext

[38] Beytoote. (2026, September 16). Appeal to the President: Save Persepolis Immediately. Beytoote. From: https://www.beytoote.com/news/cultural-news/newshj116260.html

[39] UN. (2009, December 21). Right of everyone to take part in cultural life (art. 15, para. 1 (a), of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights). UN. From: https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=xRAnUugvv8hnSKB3UKt7JnsYurb9Bw4eoInjqfmUIriw2pmsgNuAnaswSZpNgHS3M2cb3thoYCDnmy%2BE%2FzFY0w==

[40] Noor Ali, M. (2026, September 14). Incorporating Persepolis’s Grade II Buffer Zone into Marvdasht Is Unacceptable; We Will Not Allow Encroachment on the World Heritage Site or Its Buffer Zones. Miras Aria News Agency. From: www.chtn.ir/x4vJR

[41] ISNA. (2025, December 14). Documents Behind a Controversial Construction Project: How Were Permits Issued in Golestan Palace’s Buffer Zone. ISNA. From: https://isna.ir/xdVCMJ

[42] Ashrafi, B., & Kloos, M., & Reicher, C. (2025). Heritage Impact Assessment Index Within Urban Development Context: The Case of Masjed-e Jame of Isfahan in Iran. Heritage, 8(1), 3. From: https://doi.org/10.3390/heritage8010003

[43] Geoengineer. (2025, November 3). Iran’s heritage sites threatened by accelerating land subsidence, experts warn. Geoengineer. From: https://www.geoengineer.org/index.php/news/irans-heritage-sites-threatened-by-accelerating-land-subsidence-experts-warn

[44] Zaki, M., & Parhizi, A. (2024, September 16). The Stone-Eaters That Threaten Iran’s Ancient Persepolis. Phys.org. From: https://phys.org/news/2024-09-stone-eaters-threaten-iran-ancient.html