گزارش خبری: حمله به مناطق مسکونی و پیامدهای آن برای غیرنظامیان طی تهاجم نظامی آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران

مقدمه

پس از آغاز حملات نظامی ایالات متحده آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران در صبح روز شنبه نهم اسفندماه ۱۴۰۴، موجی از عملیات‌های هدفمند و گسترده بخش‌هایی از قلمرو سرزمینی ایران، به‌ویژه مناطق شهری و پرجمعیت را در بر گرفت. این حملات که به‌صورت هم‌زمان زیرساخت‌های مختلف را در نقاط گوناگون کشور هدف قرار داد، بنا بر گزارش‌های اولیه، منجر به تلفات قابل‌توجهی در میان غیرنظامیان، از جمله زنان و کودکان و همچنین وارد آمدن خسارات گسترده به اموال و زیرساخت‌های غیرنظامی شد. در واکنش، مقامات ایالات متحده و رژیم اسرائیل با ارائه توجیهاتی نظیر مجاورت اهداف مورد حمله با تأسیسات نظامی و امنیتی، ارتباط برخی مناطق با زیرساخت‌های موشکی و هسته‌ای ایران و نیز ادعای حضور یا استقرار نیروهای مسلح در بافت‌های مسکونی، تلاش کردند مشروعیت اقدامات خود را در چارچوب ملاحظات امنیتی و نظامی تبیین کنند.

بااین‌حال، طرح چنین استدلال‌هایی در بستر مخاصمات مسلحانه معاصر، بار دیگر پرسش‌های بنیادینی را درباره چارچوب تعهدات دولت‌ها ذیل حقوق بین‌الملل، به‌ویژه حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مطرح می‌سازد. در این میان، اصول بنیادینی چون اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی، اصل تناسب و اصل ضرورت نظامی به‌عنوان ستون‌های هنجاری حاکم بر رفتار طرف‌های درگیر، در کانون توجه قرار می‌گیرند. هرگونه عدول از این اصول، به‌ویژه در شرایطی که منجر به آسیب گسترده به جمعیت غیرنظامی یا زیرساخت‌های حیاتی شود، می‌تواند زمینه‌ساز طرح مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها و حتی بررسی امکان ارتکاب نقض‌های جدی حقوق بشردوستانه، از جمله جرایم جنگی باشد. از این منظر، بررسی ابعاد مختلف این حملات نه‌تنها مستلزم تحلیل دقیق داده‌های میدانی و روایت‌های متعارض است، بلکه نیازمند ارزیابی حقوقی مبتنی بر استانداردهای تثبیت‌شده بین‌المللی و رویه‌های نهادهای ذی‌صلاح نیز می‌باشد؛ امری که می‌تواند به روشن‌تر شدن مرز میان ادعاهای امنیتی و تعهدات الزام‌آور حقوقی در بستر یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های معاصر کمک کند.

وقایع

در پی حملات گسترده آمریکا و رژیم اسرائیل به مناطق مختلف ایران، ابعاد انسانی این عملیات‌ها به‌سرعت در کانون توجه قرار گرفت زیرا حجم حملات به مراکز مختلف نظامی و غیرنظامی بسیار بالا بود. فرماندهی مرکزی آمریکا (Centcom) اعلام کرده که در مدت کمی بیش از یک ماه، ۱۳ هزار هدف را در ایران مورد حمله قرار داده است. مجله «New Line» که بیش از یک دهه است که جنگ‌های آمریکا را مستندسازی می‌کند، بیان داشته است که در شدیدترین دوره نبرد علیه داعش، میانگین حملات در عراق و سوریه مجموعاً حدود ۸۰۰ هدف در ماه بود؛ امری که نمایان‌گر عمق گستردگی حملات علیه ایران و به تبع آن، تلفات فراوان غیرنظامیان و حجم تخریب گسترده مناطق غیرنظامی و مسکونی است[1].

• مناطق غیرنظامی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که تا تاریخ 26 فروردین ماه، حدود 138 هزار خانه آسیب دیده که از این تعداد بالغ بر 3 هزار واحد مسکونی طور کامل ویران شده است؛ از این تعداد واحد مسکونی، 40 درصد آنها مربوط به تهران با ۳۹ هزار و ۵۸۵ واحد مسکونی[2] است و خسارت کلی آسیب‌ها بدون در نظر گرفتن خسارات به تاسیسات شهری چیزی بالغ بر 310 میلیون دلار برآورد می‌شود[3]. علاوه بر اینها، با وجود آنکه مقامات آمریکایی و اسرائیلی حملات به مناطق مسکونی را با توجیهاتی نظیر مجاورت اهداف مورد حمله با تأسیسات نظامی و امنیتی، ارتباط برخی مناطق با زیرساخت‌های موشکی و هسته‌ای ایران و نیز ادعای حضور یا استقرار نیروهای مسلح در بافت‌های مسکونی هدف قرار می‌دادند و این مناطق عمدتاً مراکز شهری را در بر می‌گیرد، اما آمار خسارت‌ها به مناطق غیرنظامی در روستاهای ایران نیز قابل توجه است. به گفته عبدالکریم حسین‌زاده، معاون رئیس‌جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور، ۵۱۸۹ واحد غیرنظامی در روستاهای ایران در طول جنگ دچار آسیب شده‌اند که 211 مورد از آنها بطور کامل تخریب شده‌اند[4].

• افراد غیرنظامی

گزارش‌ها از تلفات انسانی، تصویری نگران‌کننده از پیامدهای این حملات ارائه می‌دهند. رئیس پزشکی قانونی ایران روز پنجشنبه بیستم فروردین‌ماه به رسانه‌های دولتی گفت که بیش از 3 هزار نفر در سراسر ایران در طول جنگ جان باخته‌اند؛ در همین راستا به نقل از منابع حقوق بشری، حدود 3636 در طی جنگ تا روز بیستم فروردین جان خود را از دست داده‌اند که 1701 نفر از آنها غیرنظامی بوده و از این تعداد، حداقل 254 کودک نیز بوده‌اند[5]. آمارها نشان می‌دهد که از میان جان باختگان، ۲۵۱ زن، ۲۱۶ کودک زیر ۱۸ سال و ۱۷ کودک زیر ۵ سال هستند و همچنین 26 نفر از کادر درمانی و امدادی نیز جان باخته‌اند[6]. گزارش‌های خبری از رسانه‌های داخلی ایران نشان می‌دهد که تعداد مصدومان جنگ نیز بالاست. طبق گزارش رسانه‌های داخلی ایران به نقل از وزارت بهداشت، 30 هزار و 723 نفر در بیمارستان‌ها تحت درمان قرار گرفته‌اند که از این تعداد 4989 نفر را زنان، 1997 نفر را کودکان زیر هجده سال و 70 نفر را نیز کودکان زیر دو سال تشکیل می‌دادند[7]. از میان مصدومان زن، کوچک‌ترین آنها یک کودک یک ماهه و بزرگترین آنها یک خانم صد ساله بوده است[8]. همچنین بر طبق اعلام سازمان هلال احمر ایران، حدود 7252 نفر در قالب حدود 6 هزار عملیات در طی جنگ تنها از سوی امدادگران این سازمان از زیر آوار بیرون کشیده شده‌اند[9] و بالطبع در صورت انتشار آمار سایر سازمان‌ها، آمار نجات غیرنظامیان می‌تواند از این نیز، بیشتر باشد که نشان از حجم بالای هدف قرار گرفتن مناطق مسکونی دارد.

چالش‌ها و واکنش‌ها

• اصل ضرورت

اصل ضرورت نظامی به‌عنوان یکی از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه، ناظر بر این است که هرگونه اقدام نظامی باید برای دستیابی به یک هدف مشخص و مشروع نظامی ضروری باشد و از انجام اقدامات غیرلازم که منجر به رنج غیرضروری می‌شود، اجتناب گردد. در واقع، مفهوم ضرورت نظامی به قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه و این اصل اشاره دارد که یک طرف مخاصمه تنها مجاز به به‌کارگیری آن میزان و نوع از زور است که برای شکست‌دادن دشمن ضروری باشد؛ بنابراین، استفاده غیرضروری یا بی‌رویه از زور ممنوع است[10]. در بستر حملات اخیر، این پرسش اساسی مطرح است که آیا هدف قرار دادن برخی از مراکز شهری، زیرساخت‌های اقتصادی و حتی اماکن دارای کاربری دوگانه، واقعاً واجد ضرورت نظامی بوده است یا خیر. به‌ویژه در مواردی که گزارش‌ها از تخلیه برخی مراکز امنیتی پیش از حمله حکایت دارد یا زمانی که زیرساخت‌های غیرنظامی نظیر پل‌ها، مراکز انرژی یا ساختمان‌های اداری در شرایطی هدف قرار گرفته‌اند که کارکرد مستقیم نظامی آن‌ها محل تردید بوده، ارزیابی ضرورت این حملات با چالش جدی مواجه می‌شود. در چنین شرایطی، اگر بتوان نشان داد که اهداف مورد حمله فاقد نقش فوری و تعیین‌کننده در عملیات نظامی بوده‌اند، این امر می‌تواند به‌عنوان نقض اصل ضرورت تلقی شده و زمینه‌ساز مسئولیت بین‌المللی دولت‌های مهاجم گردد.

• اصل تناسب

اصل تناسب در حقوق بین‌الملل بشردوستانه ایجاب می‌کند که حتی در صورت مشروع بودن هدف نظامی، میزان خسارات وارده به غیرنظامیان و اموال غیرنظامی نباید بیش از مزیت نظامی موردانتظار باشد. در چارچوب حملات مورد بررسی، حجم بالای تلفات غیرنظامی، تخریب گسترده مناطق مسکونی و آسیب به زیرساخت‌های حیاتی، این پرسش را به‌طورجدی مطرح می‌کند که آیا میان مزیت نظامی ادعایی و خسارات انسانی و مادی ایجادشده، تناسب برقرار بوده است یا خیر. به‌ویژه در مواردی که حملات در مناطق پرتراکم شهری بخصوص در شهر تهران انجام شده و به کشته‌شدن زنان، کودکان و حتی نیروهای امدادی منجر شده است، ارزیابی تناسب اهمیت دوچندان می‌یابد. همچنین استفاده از مهمات سنگین در بافت‌های شهری که به تخریب کامل ساختمان‌ها و آسیب به محیط پیرامونی انجامیده، می‌تواند نشانه‌ای از عدم رعایت این اصل تلقی شود؛ زیرا استفاده از سلاح‌های انفجاری در مناطق پرجمعیت یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای غیرنظامیان در درگیری‌های مسلحانه معاصر است. سلاح‌های انفجاری شامل طیف وسیعی از سلاح‌های متعارف هوایی و زمینی، از جمله بمب‌های هواپیما، گلوله‌های توپخانه، خمپاره، راکت و موشک می‌شود. استفاده از آنها در شهرها، شهرستان‌ها و روستاها خطرات را برای غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی افزایش می‌دهد[11]. در صورت احراز عدم تناسب، چنین اقداماتی ممکن است در چارچوب نقض‌های جدی حقوق بشردوستانه و حتی به‌عنوان مصادیقی از جرایم جنگی قابل‌بررسی باشند.

• اصل تفکیک

در میدان‌های نبرد معاصر، تمایز قائل‌شدن بین افراد و اماکنی که درگیر جنگ هستند و آنهایی که نیستند، به طور فزاینده‌ای دشوار می‌شود. مرز بین فعالیت‌ها و کارکردهای غیرنظامی و نظامی مبهم شده است که منجر به عدم قطعیت بیشتر در نحوه‌ اعمال مناسب اصل تفکیک شده است[12]. اصل تفکیک در اعلامیه سن‌پترزبورگ در سال 1868 با هدف محدود کردن تلفات غیرنظامیان در جنگ سرچشمه گرفته است[13]. اصل تفکیک به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین قواعد حقوق بین‌الملل بشردوستانه، طرف‌های مخاصمه را ملزم می‌کند که همواره میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شده و حملات خود را صرفاً متوجه اهداف نظامی نمایند. در پرتو گزارش‌های موجود از حملات به مناطق مسکونی، مراکز درمانی، مدارس و زیرساخت‌های شهری در ایران، این پرسش جدی مطرح می‌شود که آیا تمایز لازم در انتخاب اهداف به طور مؤثر رعایت شده است یا خیر. هرچند مقامات آمریکا و اسرائیل با استناد به کاربری دوگانه برخی اهداف یا مجاورت آن‌ها با تأسیسات نظامی، تلاش در توجیه این حملات داشته‌اند، اما گستردگی تلفات غیرنظامی و تخریب سازه‌های غیرنظامی، نشان‌دهنده چالش در اجرای دقیق این اصل است. به‌ویژه در مواردی که حملات در مناطق پرتراکم شهری انجام شده یا به ساختمان‌های مسکونی برای هدف قرار دادن افراد خاص صورت گرفته است، خطر نقض اصل تفکیک افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، اگر مشخص شود که هدف‌گیری بدون دقت یا بدون تمایز مؤثر میان غیرنظامیان و اهداف نظامی انجام شده است، این امر می‌تواند مصداق نقض جدی حقوق بشردوستانه تلقی شده و مبنایی برای طرح مسئولیت بین‌المللی فراهم آورد.

• واکنش‌های داخلی

نهاد «ACLED» یک سازمان بین‌المللی داده‌محور مستقر در آمریکا طی گزارشی به مبحث حملات به مناطق و اماکن غیرنظامی در ایران پرداخته است. در این گزارش آمده است که حملات مرگبار به مکان‌های غیرنظامی، از جمله یک مدرسه ابتدایی در میناب و یک سالن ورزشی در لامرد، به نمادهایی از هزینه انسانی جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران تبدیل شده‌اند. بااین‌حال، چنین مواردی از حمله به مکان‌های غیرنظامی بدون هدف نظامی روشن، تاکنون الگوی غالب در کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل را تعریف نمی‌کند. در حملات هدفمند به ساختمان‌های مسکونی برای ترور مقامات دولتی، امنیتی و دانشمندان مرتبط با برنامه‌های نظامی و هسته‌ای، غیرنظامیان بارها آسیب دیده‌اند. ACLED نزدیک به ۵۰ مورد از این نوع حملات را ثبت کرده است. این حملات اغلب ساختمان‌های چندطبقه‌ای را هدف قرار داده‌اند که افراد موردنظر در آن‌ها زندگی می‌کردند یا به طور موقت حضور داشتند. درحالی‌که برخی حملات محدود به طبقات خاص بوده، در موارد دیگر استفاده از مهمات سنگین منجر به تخریب کامل ساختمان و آسیب به سازه‌های اطراف شده است. این حملات علاوه بر اهداف اصلی، اعضای خانواده، از جمله کودکان و همسایگان را نیز قربانی کرده و از مرگبارترین رویدادها برای غیرنظامیان بوده‌اند. شایع‌ترین الگوی آسیب به غیرنظامیان شامل نزدیک به ۱۰۰ مورد است که در آن‌ها افراد غیرنظامی در نتیجه موج انفجار ناشی از حملات به مراکز امنیتی یا دولتی در مناطق پرتراکم کشته یا زخمی شده‌اند. این اهداف شامل واحدهای پلیس، بسیج و ساختمان‌های اداری محلی بوده‌اند. در بسیاری از موارد، این مراکز پیش از حمله تخلیه شده بودند. برخی از این حملات موجب آسیب جدی به ساختمان‌های مسکونی و مراکز درمانی مجاور شده و پرسش‌هایی درباره ارزش نظامی این اهداف در برابر هزینه انسانی آن‌ها ایجاد کرده است[14].

رسانه مشهور «تایم» نیز طی گزارشی همچون مورد قبلی، به بررسی واکنش‌های شهروندان  آمریکایی در مقابل جنگ علیه ایران پرداخته نشان می‌دهد که بر اساس تازه‌ترین نظرسنجی‌ها، اکثریت آمریکایی‌ها با حملات نظامی دولت ترامپ علیه ایران موافق نیستند. داده‌های مؤسسات مختلف از جمله رویترز، سی‌ان‌ان و سی‌بی‌اس حاکی از آن است که میزان مخالفت با این اقدام به طور قابل‌توجهی بیش از حمایت است و تنها اقلیتی آن را تأیید می‌کنند. درعین‌حال، شکاف عمیق حزبی نیز مشهود است؛ به‌طوری که اکثریت جمهوری‌خواهان از حمله حمایت می‌کنند، درحالی‌که دموکرات‌ها و مستقل‌ها عمدتاً مخالف هستند. بسیاری از پاسخ‌دهندگان معتقدند دولت توضیح روشنی درباره اهداف جنگ ارائه نکرده و ادامه درگیری می‌تواند حمایت عمومی را بیش‌ازپیش کاهش دهد، به‌ویژه اگر طولانی شود یا به اعزام نیروهای زمینی بینجامد. همچنین بخش قابل‌توجهی از افکار عمومی بر لزوم اخذ مجوز کنگره برای ادامه عملیات نظامی تأکید دارند. این اختلاف‌نظرها تنها به نظرسنجی‌ها محدود نمانده و در سطح جامعه نیز با برگزاری اعتراضات ضدجنگ در شهرهای مختلف و در مقابل، حمایت برخی گروه‌ها از این اقدام، بازتاب یافته است؛ وضعیتی که نشان‌دهنده دوگانگی عمیق در جامعه آمریکا نسبت به این جنگ است[15].

رسانه تحلیلی آمریکایی «CounterPunch» طی گزارشی که در تاریخ دهم آوریل 2026 به مسئله حمله به ایران پرداخته است. این متن گزارشی از انتشار یک بیانیه بین‌المللی با امضای بیش از ۱۷۰ شخصیت دانشگاهی، سیاسی و مدنی از ۳۰ کشور است که به‌شدت سیاست خارجی ایالات متحده و جنگ علیه ایران را نقد می‌کند. امضاکنندگان با طرح این ادعا که آمریکا به‌عنوان یک قدرت مداخله‌گر در طول تاریخ در جنگ‌ها و بحران‌های جهانی نقش مخرب داشته، وضعیت کنونی را ادامه همان الگو دانسته و جنگ علیه ایران را بخشی از تلاش برای سلطه بر منابع جهانی توصیف می‌کنند. در این بیانیه، اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران به‌عنوان نقض حقوق بین‌الملل و حاکمیت ملی محکوم شده و بر لزوم پایان فوری جنگ تأکید شده است. همچنین مجموعه‌ای از مطالبات از جمله تضمین عدم تکرار حملات، برچیدن پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، پرداخت غرامت، به رسمیت شناختن حاکمیت ایران و اصلاح چارچوب حقوقی تنگه هرمز مطرح شده است. نویسندگان این بیانیه با دعوت از نخبگان و جامعه جهانی برای مقابله با آنچه «نظم سلطه‌گرانه» خوانده‌اند، این مقطع را نقطه عطفی تاریخی دانسته و خواستار شکل‌گیری نظمی جدید مبتنی بر عدالت و حاکمیت کشورها شده‌اند[16].

• واکنش‌های بین‌المللی

رسانه خبری «فرارو» در ایران طی گزارشی، به اثرات توأمان جنگ آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران و همچنین تحریم‌های اعمال شده علیه ایران و تأثیرات آن بر زندگی مردم عادی ایران پرداخته است. در این گزارش آمده است که جنگ ۴۰ روزه در کنار ۲۶ سال تحریم، پیامدهای اقتصادی و معیشتی عمیقی برای مردم ایران به‌جا گذاشته است. بر اساس اعلام دولت، برآورد اولیه خسارات این جنگ حدود ۲۷۰ میلیارد دلار است؛ رقمی که معادل دهه‌ها تحریم نفتی ارزیابی می‌شود. در این مدت کوتاه، بخش قابل‌توجهی از زیرساخت‌های اقتصادی کشور، از جمله صنایع فولاد، پتروشیمی، نفت و گاز، به‌شدت آسیب دیده و بخشی از ظرفیت تولیدی کشور از بین رفته است. همچنین تخریب گسترده زیرساخت‌های حمل‌ونقل، فرودگاه‌ها، پل‌ها و راه‌آهن و نیز آسیب به چندین هزار واحد مسکونی، تجاری و اداری، فشار مضاعفی بر اقتصاد وارد کرده است. این در حالی است که اقتصاد ایران پیش‌تر نیز تحت‌تأثیر تحریم‌های طولانی‌مدت با کاهش درآمدهای نفتی، رکود اقتصادی و تورم بالا مواجه بوده است. داده‌ها نشان می‌دهد تحریم‌ها طی سال‌های گذشته موجب کاهش قابل‌توجه صادرات نفت و افت درآمدهای ارزی کشور شده‌اند. پیامد مستقیم این شرایط، کاهش شدید قدرت خرید مردم بوده، به‌گونه‌ای که طی یک دهه حدود ۶۷ درصد افت داشته است. این روند به گسترش فقر و تضعیف طبقه متوسط انجامیده و شکاف‌های اجتماعی را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، تجربه کشورهایی مانند عراق نشان می‌دهد که تداوم جنگ و تحریم می‌تواند به فروپاشی زیرساخت‌های اقتصادی، کمبود کالاهای اساسی و کاهش سطح رفاه عمومی منجر شود. مجموع این عوامل بیانگر آن است که ترکیب جنگ و تحریم، آثار ویرانگری بر زندگی روزمره مردم عادی بر جای می‌گذارد و بازسازی این خسارات نیازمند زمان و منابع گسترده خواهد بود[17].

رسانه مشهور «گاردین» نیز در تاریخ 22 مارس 2026 طی گزارشی زمان‌مند (Timeline) به بررسی هدف قرار گرفتن مراکز غیرنظامی و رنج غیرنظامیان پرداخته است. در این گزارش که با عنوان «غیرنظامیان بار اصلی کارزار چند هفته‌ای ایالات متحده و اسرائیل را بر دوش می‌کشند»، آمده است که نزدیک به یک ماه از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران می‌گذرد؛ جنگی که با هدف مهار برنامه هسته‌ای و توان موشکی ایران آغاز شد، اما در عمل بیشترین بار آن بر دوش غیرنظامیان افتاده است. از همان روزهای نخست، حملات مرگبار به مدارس، سالن‌های ورزشی و بیمارستان‌ها صدها قربانی برجای گذاشت و موجی از خروج مردم از تهران را رقم زد. در ادامه، بمباران زیرساخت‌های انرژی، آلودگی‌های زیست‌محیطی و آسیب به بناهای تاریخی، زندگی روزمره را مختل کرد و هزاران خانه و مرکز خدماتی را ویران ساخت. همزمان، کمبود دارو، سوخت و برق، افزایش تورم و فشار اقتصادی، وضعیت معیشتی مردم را به شدت دشوارتر کرده است؛ همچنین با افزایش تنش‌ها و تهدید به گسترش حملات به زیرساخت‌های حیاتی و تنگه هرمز، چشم‌انداز جنگ بیش از پیش نگران‌کننده شده و این بیم وجود دارد که دامنه آسیب‌ها برای مردم عادی به‌مراتب گسترده‌تر شود[18].

در ادامه، رسانه مشهور «بی‌بی‌سی» طی گزارشی، به جان‌باختن غیرنظامیان پرداخته است. در این گزارش آمده است که در جریان جنگ ایران و حملات هوایی آمریکا و اسرائیل، روایت زندگی غیرنظامیانی که جان خود را ازدست‌داده‌اند، به نمادی از هزینه انسانی این درگیری تبدیل شده است. پرستش دهاقین، داروساز جوانی که هنگام کار در داروخانه‌اش در تهران کشته شد و بریوان مولانی، وبلاگ‌نویس ۲۶ ساله‌ای که در خواب بر اثر اصابت آوار جان باخت، تنها نمونه‌هایی از صدها قربانی هستند. در میان کشته‌شدگان، کودکان نیز حضور دارند؛ از جمله ایلما بیلکی سه‌ساله که پس از جراحت در حملات جان سپرد. با وجود قطعی اینترنت و محدودیت‌های شدید اطلاع‌رسانی، تنها بخش کوچکی از هویت قربانیان منتشر شده و بسیاری از داستان‌ها هرگز روایت نمی‌شوند. بر اساس گزارش‌ها، بیش از ۱۴۰۰ غیرنظامی کشته شده‌اند که حدود ۱۵ درصد آن‌ها کودک بوده‌اند و یکی از مرگبارترین حملات، اصابت موشک به یک مدرسه در میناب بوده است. نهادهای بین‌المللی مانند کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و سازمان جهانی بهداشت هشدار داده‌اند که غیرنظامیان بهای «نگران‌کننده‌ای» برای این جنگ می‌پردازند و حمله به مراکز درمانی نقض آشکار حقوق بین‌الملل است. درحالی‌که بیمارستان‌ها آسیب دیده و کادر درمان تحت‌فشار شدید قرار دارند، بسیاری از مردم میان تهدید بمباران و فشارهای داخلی گرفتار شده‌اند؛ وضعیتی که عمق بحران انسانی ناشی از جنگ را به‌خوبی نشان می‌دهد[19].

جمع‌بندی

بررسی داده‌های میدانی، گزارش‌های نهادهای مستقل و تحلیل‌های حقوقی نشان می‌دهد که الگوی کلی حملات، هرچند در ظاهر بر اهداف نظامی و امنیتی متمرکز معرفی شده، اما در عمل پیامدهای آن به طور گسترده به حوزه غیرنظامیان سرریز شده است. تمرکز بالای اهداف در بافت‌های شهری، استفاده از سلاح‌های انفجاری در مناطق پرجمعیت و تکرار حملات در مجاورت یا درون زیرساخت‌های غیرنظامی، موجب شده است که مرز میان هدف نظامی و فضای غیرنظامی به‌شدت مخدوش گردد. در چنین شرایطی، اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه به‌ویژه تفکیک، تناسب و ضرورت، نه‌تنها در سطح نظری بلکه در مقام اجرا با چالش‌های جدی مواجه شده‌اند. حجم بالای تلفات انسانی، تخریب گسترده منازل و زیرساخت‌های حیاتی و آسیب به مراکز درمانی و خدماتی، این پرسش اساسی را تقویت می‌کند که آیا معیارهای حقوقی حاکم بر رفتار در مخاصمات مسلحانه به‌درستی رعایت شده‌اند یا آنکه ملاحظات نظامی بر الزامات انسانی و حقوقی غلبه یافته‌اند.

ازسوی‌دیگر، واکنش‌های داخلی و بین‌المللی نشان‌دهنده شکل‌گیری یک گفتمان انتقادی گسترده نسبت به مشروعیت، ضرورت و پیامدهای این جنگ است؛ گفتمانی که از سطح افکار عمومی تا نخبگان دانشگاهی و نهادهای حقوق بشری امتداد یافته است. هم‌زمان، هم‌افزایی میان جنگ و تحریم، فشار مضاعفی بر ساختار اقتصادی و معیشتی جامعه وارد کرده و ابعاد بحران را از یک درگیری نظامی صرف، به یک وضعیت چندلایه انسانی-اقتصادی تبدیل کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد که آثار جنگ، محدود به میدان نبرد نبوده و به‌صورت عمیق در زندگی روزمره مردم نفوذ کرده است. در نهایت، تداوم چنین روندی می‌تواند نه‌تنها پیامدهای انسانی و حقوقی گسترده‌تری به همراه داشته باشد، بلکه با فرسایش قواعد بنیادین حقوق بین‌الملل، چالش‌های جدی‌تری برای نظم حقوقی و امنیت جمعی در سطح جهانی ایجاد کند.

منابع

[1] Osieck, C., & Tabrizy, N. (2026, April 13). US-Israeli Attacks on Iran Show a Pattern of ‘Double-Tap’ Strikes. New Line Magazine. From: https://newlinesmag.com/reportage/us-israeli-attacks-on-iran-show-a-pattern-of-double-tap-strikes/

[2] Eghtesad News. (2026, April 15). New Figures on War-Damaged Residential Units in Tehran. Eghtesad News. From: https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-780467

[3] Ghadiri, F. (2026, April 15). Donya-e-Eqtesad Examines Iraq’s Postwar Reconstruction Model;

A Comparison of Residential Damages in the Eight-Year War and the “Ramadan” War. Donya-e-Eqtesad. From: https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4264197

[4] Fararu. (2026, April 16). Latest Figures on Rural Fatalities in the Ramadan War. Fararu. From: https://fararu.com/fa/tiny/news-963268

[5] Abdallah, N., & Alaaeldin, M. (2026, April 10). How many people have been killed in the Iran war. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-people-have-been-killed-us-israel-war-iran-2026-04-07/

[6] Fararu. (2026, April 4). Latest Civilian Casualty Figures of the War. Fararu. From: https://fararu.com/fa/tiny/news-960325

[7] Asriran. (2026, April 10). Latest Figures on Women and Children Killed and Injured in the 40-Day War. Asriran. From: asriran.com/004qUR

[8] Khabar Foori. (2026, March 26). Civilian Injury Figures Announced in the Ramadan War. Khabar Foori. From: https://www.khabarfoori.com/fa/tiny/news-3202916

[9] Tabnak. (2026, April 14). Figures on Survivors of the Ramadan War Attacks. Tabnak. From: https://www.tabnak.ir/005jf6

[10] Médecins Sans Frontières. (n.d). The Practical Guide to Humanitarian Law, Military Necessity. Médecins Sans Frontières. From: https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/military-necessity/

[11] HRW. (2026, April 8). Questions and Answers: US, Israel, Iran, and the Laws of War. HRW. From: https://www.hrw.org/news/2026/04/08/questions-and-answers-us-israel-iran-and-the-laws-of-war#q8

[12] IHL Centre. (n.d). The principle of distinction, Protecting civilians and civilian objects during armed conflict. IHL Centre. From: https://www.diakonia.se/ihl/resources/international-humanitarian-law/principle-of-distinction-protection-of-people-and-objects/

[13] Ribbenvik, A. (2018). The Principle of Distinction in Modern Warfare. Lund University. From: https://www.lunduniversity.lu.se/lup/publication/8965916

[14] ACLED. (2026, April 2). Iran: Where and how US-Israeli strikes are harming civilians. ACLED. From: https://acleddata.com/report/iran-where-and-how-us-israeli-strikes-are-harming-civilians

[15] Lee, C., & Jeyaretnam, M. (2026, March 4). How Americans Feel About Trump’s War With Iran, According to the Latest Polls. TIME. From: https://time.com/7382231/iran-us-israel-war-support-polling-trump-republicans-democrats/

[16] CounterPunch. (2026, April 10). Six Non-Negotiable Terms From International Scholars and Former Officials From 30 Countries to End the U.S. War on Iran Amid Trump’s Threat of War Crimes. CounterPunch. From: https://www.counterpunch.org/2026/04/10/six-non-negotiable-terms-from-international-scholars-and-former-officials-from-30-countries-to-end-the-u-s-war-on-iran-amid-trumps-threat-of-war-crimes/

[17] Fararu. (2026, April 16). Forty Days of War and Twenty-Six Years of Sanctions: Their Devastating Effects on Civilian Life. Fararu. From: https://fararu.com/fa/tiny/news-963277

[18] Osuh, C. (2026, March 22). Iran war timeline: civilians bear brunt of US and Israel’s weeks-long campaign. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/world/2026/mar/22/iran-war-timeline-civilians-bear-brunt-of-us-and-israels-month-long-campaign

[19] Hawley, C., & Pakzad, S. (2026, March 23). A committed pharmacist and a homesick blogger – the Iranian civilians killed in the war. BBC. From: https://www.bbc.com/news/articles/c3v6ld7lv9no