مقدمه
پس از شروع حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران در 9 اسفند ماه 1404، علی‌رغم ادعای مهاجمان مبنی بر حمله صرف به مراکز نظامی و امنیتی، دامنه اهداف حملات تنها چند روز پس از جنگ گسترده‌تر از اهداف نظامی بود و علاوه بر هدف قرار گرفتن مراکز مدارس، مراکز بهداشتی-درمانی، مراکز تاسیساتی و صنعتی، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی نیز با توجیهات مختلف مورد حمله واقع شدند. همچنین بسیاری از اساتید دانشگاهی نیز توسط رژیم اسرائیل با توجیه ارتباط با برنامه هسته‌ای یا هوافضای ایران، بطور هدفمند ترور شدند. این مسئله بار دیگر سوالات و ابهامات بسیاری را پیش روی افکار عمومی جهانی قرار داد که جایگاه مراکز آموزش عالی و اساتید دانشگاهی به‌عنوان جزئی از غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه و جنگ‌ها کجاست و اینکه چگونه می‌توان بدون در نظر گرفتن تبعات اینگونه حملات، چنین اقداماتی را انجام داد. همینطور این پرسش مطرح می‌شود که حق آموزش و اهداف نهادهای بین‌المللی همچون سازمان ملل متحد، از جمله اهداف توسعه هزاره، چگونه با حمله به مراکز آموزش عالی و ترور اساتید دانشگاهی در یک کشور دچار نقصان می‌شود، زیرا طبیعتاً مراکز آموزش عالی و اساتید دانشگاهی به ترتیب به‌عنوان سرمایه‌های زیرساختی و انسانی در جهت تحقق اینگونه اهداف شناخته می‌شوند.
وقایع
- دانشگاه صنعتی اصفهان
طبق اعلام روابط‌عمومی دانشگاه صنعتی اصفهان که در رسانه‌های ایرانی بازتاب یافت، سحرگاه 6 فروردین، ساختمانی در این دانشگاه که در شمال شهر اصفهان واقع شده است، هدف حمله قرار گرفت. در گزارش منتشرشده آمده است که این حمله به یک ساختمان دانشگاهی و ساختمان‌های اطراف خسارت وارد کرد، اما تلفات جانی گزارش نشد[1]، زیرا در ساعت حمله طبیعتاً دانشگاه تعطیل بوده است. همچنین مجدداً در حدود 14 عصر روز 9 فروردین، این دانشگاه مورد حمله واقع شد و اینبار، تعدادی از پژوهشکده‌های دانشگاه مورد حمله واقع شدند که خساراتی نیز به ساختمان‌های مجاور آنها وارد شد و 4 نفر از کارکنان دانشگاه نیز دچار جراحت شدند که به گفته مقامات رسمی، وضعیت آنها در دست بررسی است[2]. طبق اعلام رسمی این دانشگاه، علاوه بر وارد شدن خسارت جدی به یک ساختمان که مورد هدف بوده و آسیب به ساختمان‌های اطراف، ﻣﻮج اﻧﻔﺠﺎر آن ﺗﺎ فاصله ﭼﻨﺪﯾﻦ ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮ باعث ایجاد رعب و تهدید ساکنین کوی مسکونی و خوابگاه‌های متأهلین دانشگاه شد[3].
- دانشگاه صنعتی مالک‌اشتر
در روز شنبه یکم فروردین ماه 1405 ارتش اسرائیل اعلام کرد که به دانشگاه صنعتی مالک اشتر حمله کرده است و آن را با عباراتی همچون «سایت تحقیق و توسعه سلاح‌های هسته‌ای»[4] توجیه نموده است. اسرائیل مدعی شده که به یک مرکز در این دانشگاه در جهت توسعه قطعات سلاح‌های هسته‌ای در شعبه تهران این دانشگاه حمله کرد است[5]. این درحالیست که هیچ گونه مدرکی دال بر تولید سلاح‌های هسته‌ای توسط ایران حتی از طریق آزانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز به اثبات نرسیده است.
- دانشگاه شهید بهشتی
در ساعت 16 عصر به وقت ایران به تاریخ 14 فروردین 1405، دانشگاه شهید بهشتی در شمال تهران به‌عنوان یکی از مشهورترین و مهم‌ترین دانشگاه‌های ایران، هدف بمباران قرار گرفت. مرضیه عالیشوندی، معاون امور بین‌الملل هلال‌احمر ایران، درباره حمله به دانشگاه شهید بهشتی گفت: ساختمان مورد اصابت حملات، متعلق به پژوهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه شهید بهشتی است. این ساختمان کاملاً علمی و جزو اماکن علمی و پژوهشی دانشگاه شهید بهشتی است که متاسفانه مورد حمله رژیم اسرائیل قرار گرفته است[6]. در این حمله دو پرتابه به سمت دانشگاه شلیک شده و آسیب‌هایی به مجتمع خوابگاهی کوی خواهران وارد آمده و بسیاری از درب و پنجره‌ها دچار شکستگی شده‌اند؛ همچنین خسارات محدودی به مجتمع خوابگاهی کوی برادران و سایر ساختمان های مجاور وارد شده است[7].
- دانشگاه صنعتی شریف
این دانشگاه که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین دانشگاه‌های ایران شناخته می‌شود و در مرکز شهر تهران واقع شده است، در تاریخ 17 فروردین 1405 و ساعت حدود 2:41 بامداد مورد حملات هوایی قرار گرفت. طبق گزارشات رسانه‌های داخلی ایران، در این حمله که در اوقات تعطیلی دانشگاه رخ داده، مرکز فناوری اطلاعات و پست گاز دانشگاه مورد آسیب جدی واقع شده‌اند؛ این پست که به‌عنوان پست گاز منطقه 9 تهران شناخته می‌شود، در مجاورت مسجد دانشگاه بوده و به این مسجد نیز آسیب‌هایی وارد شده است ولی این واقعه آسیب جانی در پی نداشته است؛ به گفته روزنامه شریف که منتسب به این دانشگاه، در کانال ارتباطی خود نوشت: مسجد دانشگاه، ساختمان دانشکده عمران، گروه فلسفه علم، پژوهشکده‌های نانو و محیط زیست، ساختمان پژوهشکده همگرا، دانشکده مهندسی برق و… دچار آسیب‌های مختلف شده‌اند[8].
- دانشگاه علم و صنعت ایران
روابط‌عمومی دانشگاه علم و صنعت ایران اعلام کرد که بامداد شنبه 8 فروردین 1405 در ساعت حدود 2:30 ساختمان‌های پژوهشی و آموزشی این دانشگاه در تهران هدف حمله هوایی قرار گرفتند. به گفته دانشگاه، این حمله علاوه بر خسارت به ساختمان‌های پژوهشی و آموزشی، موجب رعب و وحشت در اماکن مجاور دانشگاه از جمله مناطق مسکونی، تجاری و حتی بیماران بیمارستان مجاور شد، اما تلفات جانی در داخل دانشگاه گزارش نشد[9]. به گفته روابط عمومی این دانشگاه، در این حمله ساختمان‌های مرکز تحقیقات، دانشکده فیزیک (ساختمان‌های شماره ۱ و ۲)، علوم پایه، دانشکده ریاضی و علوم کامپیوتر، گروه زبان‌های خارجی، گروه معارف، مرکز همایش‌های امام خمینی و گلخانه دانشگاه آسیب و خسارت جدی دیدند[10].
- ترور استاد دانشگاه علم و صنعت
دکتر سعید شمقدری، دانشیار گروه کنترل و معاون پژوهشی دانشکده مهندسی برق دانشگاه علم و صنعت ایران، بامداد سوم فروردین همراه با فرزندانش در حمله اسرائیل مورد یک حمله در منطقه چیذر تهران قرار گرفت[11]. فرزندان وی یک دختر ۱۱ساله به نام ریحانه و یک پسر ۱۸ساله به نام محمد بودند[12]. دکتر شمقدری از اساتید برجسته حوزه مهندسی کنترل به شمار می‌رفت و در سال‌های اخیر نقش فعالی در توسعه فعالیت‌های پژوهشی و تربیت نیروی متخصص در این دانشگاه ایفا کرده بود. وی علاوه بر مسئولیت‌های علمی و آموزشی، در جایگاه معاون پژوهشی دانشکده، در هدایت پروژه‌های تحقیقاتی و ارتقای سطح علمی دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز نقش مؤثری داشت.
- آمارهای مربوط به دانشجویان
بر اساس گفت‌وگوی دستیار رسانه‌ای وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، شمار دانشجویانی که از ابتدای حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به شهادت رسیدند، تا تاریخ بیست و یکم اسفند ماه یعنی حدود دو هفته پس از شروع جنگ به 33 نفر رسیده بود[13] که طبیعتاً این آمار بصورت روزانه در حال افزایش بوده است، زیرا در تاریخ 28 اسفند یعنی یک هفته پس از انتشار این آمار، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی اعلام کرد که آمار دانشجویان این دانشگاه خود به تنهایی 51 نفر است و بیشترین آنها متعلق به استان تهران با 13 نفر است[14] که نشان از تعداد نسبتاً بالای تجمیعی دانشجویانی است که در حملات جان خود را از دست داده‌اند.
- خسارات کلی به مراکز دانشگاهی ایران
در تاریخ 10 فروردین یعنی حدود یک ماه پس از شروع حملات آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری گزارشی نسبتاً جامع را همراه با جزئیات، در رابطه با خسارات کلی جنگ به مراکز دانشگاهی و آموزش عالی منتشر نموده است که به صورت مختصر به شرح زیر است:
- خسارت وارده به 13 ساختمان در دانشگاه ارومیه به مبلغی در حدود 170 الی 180 میلیارد تومان
- خسارت وارده به 9 ساختمان دانشگاه اصفهان به مبلغی در حدود 60 میلیارد تومان
- خسارت وارده به یک ساختمان در شهرک علمی-تحقیقاتی اصفهان به مبلغی حدود 15 میلیارد تومان
- خسارت وارده به خوابگاه پسرانه 7200 متری دانشگاه بوشهر به مبلغی حدود 30 میلیارد تومان
- خسارت وارده به 16 ساختمان در دانشگاه صنعتی جندی‌شاپور اهواز به مبلغی حدود 14 میلیارد تومان
- خسارت وارده به خوابگاه دانشگاه علم و صنعت تهران به مبلغی در حدود 20 میلیارد تومان
- خسارت وارده به 6 ساختمان دانشگاه چابهار به مبلغی در حدود 10 میلیارد تومان
- خسارت وارده به 5 ساختمان در دانشگاه هنر اصفهان
- خسارت وارده به 9 ساختمان در دانشگاه ملایر[15]
چالش‌ها و واکنش‌ها
- نقض حق آموزش
تأکید بر نقش آموزش عالی در جوامع دانش‌مدار معاصر به‌عنوان عامل اصلی توسعه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و نیز رکن اساسی تقویت ظرفیت‌های بومی و محلی، ارتقای حقوق بشر، توسعه پایدار، صلح و عدالت به شمار می‌رود[16]. حق آموزش یکی از حقوق اساسی بشر است که در اسناد بین‌المللی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به رسمیت شناخته شده است. بر اساس این حق، همه افراد باید بدون تبعیض به آموزش دسترسی داشته باشند و دولت‌ها موظف‌اند شرایط لازم برای فراهم‌شدن آموزش باکیفیت و ایمن را فراهم کنند. مراکز علمی و آموزشی، به‌عنوان نهادهایی غیرنظامی و مأمن تولید علم، آموزش و توسعه انسانی، تحت حمایت ویژه قواعد حقوق بین‌الملل قرار دارند[17]؛ در زمان جنگ، حمله به دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی و اساتید دانشگاهی این حق را به‌طورجدی تهدید می‌کند. تخریب ساختمان‌ها و زیرساخت‌های آموزشی باعث تعطیلی دانشگاه‌ها و قطع روند آموزش می‌شود. همچنین کشته‌شدن یا مهاجرت اجباری اساتید و پژوهشگران موجب کاهش کیفیت آموزش و کمبود نیروی علمی می‌گردد. فضای ناامن جنگ نیز مانع حضور دانشجویان در محیط‌های آموزشی می‌شود. در چنین شرایطی بسیاری از دانشجویان از ادامه تحصیل بازمی‌مانند یا مجبور به ترک تحصیل می‌شوند. این وضعیت دسترسی برابر به آموزش را مختل کرده و فرصت‌های علمی نسل جوان را محدود می‌کند. در نتیجه، حمله به مراکز آموزش عالی نقض جدی حق آموزش محسوب می‌شود و توسعه علمی و فرهنگی جامعه را با خطر روبه‌رو می‌کند.
- نقض اهداف توسعه هزاره
اهداف توسعه هزاره (Millennium Development Goals یا MDGs) مجموعه‌ای از ۸ هدف جهانی بودند که توسط سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۰[18] برای کاهش فقر، گسترش آموزش، بهبود سلامت، برابری جنسیتی و توسعه پایدار تا سال ۲۰۱۵ تعیین شدند. این اهداف به پیشرفت اجتماعی، اقتصادی و انسانی در کشورهای مختلف کمک می‌کردند. وقتی در زمان جنگ دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی و اساتید مورد حمله قرار می‌گیرند، روند تحقق این اهداف به‌شدت آسیب می‌بیند. دانشگاه‌ها نقش مهمی در تولید دانش، آموزش نیروی متخصص و ارائه راه‌حل برای مشکلات توسعه‌ای دارند. تخریب این مراکز باعث کاهش دسترسی به آموزش باکیفیت می‌شود که مستقیماً هدف گسترش آموزش را تضعیف می‌کند. همچنین ازدست‌رفتن اساتید و پژوهشگران باعث کاهش ظرفیت علمی و تحقیقاتی کشور می‌شود. این امر توسعه فناوری، بهبود سلامت و کاهش فقر را نیز کُند می‌کند. علاوه بر این، نابودی زیرساخت‌های آموزشی موجب مهاجرت نخبگان و کاهش سرمایه انسانی می‌شود. در نتیجه، جامعه توانایی کمتری برای حل مسائل اقتصادی و اجتماعی پیدا می‌کند؛ بنابراین حمله به دانشگاه‌ها نه‌تنها به‌نظام آموزشی آسیب می‌زند، بلکه تحقق بسیاری از اهداف توسعه هزاره را با خطر جدی مواجه می‌کند.
- واکنش‌های داخلی
رسانه «The Hill» مستقر در واشینگتن دی سی، طی گزارشی که در دوم آوریل 2026 منتشر نموده است، به مسئله حمله به مراکز علمی و دانشگاهی در ایران پرداخته است. در این گزارش آمده است که در جریان این جنگ، حدود دو دهه دانشگاه در ایران آسیب دیده‌اند و این پرسش جدی مطرح شده که آیا هدف قرار دادن مراکز علمی می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد یا خیر. وزارت علوم ایران اعلام کرده دست‌کم ۲۱ دانشگاه در حملات یک‌ماهه آمریکا و اسرائیل آسیب دیده‌اند، در حالی که برخی مقامات اسرائیلی مدعی شده‌اند حداقل یکی از این مراکز برای تحقیقات نظامی مورد استفاده بوده است. بر اساس حقوق بین‌الملل، دانشگاه‌ها عموماً زیرساخت غیرنظامی محسوب می‌شوند و حمله به آنها نیازمند توجیهات مشخص نظامی است. به گفته الیز بیکر، برای مشروع بودن چنین حملاتی باید دو شرط احراز شود: نخست، نقش مؤثر آن مکان در عملیات نظامی و دوم، ایجاد مزیت نظامی مشخص از نابودی آن. وی تأکید می‌کند که حتی در صورت تحقق این شرایط، رعایت اصول تناسب و احتیاط برای کاهش آسیب به غیرنظامیان الزامی است. در مجموع، با ادامه درگیری‌ها و طرح اتهامات متقابل درباره جنایات جنگی، مسئله پاسخگویی حقوقی همچنان با چالش جدی، به‌ویژه در برابر قدرت‌های بزرگ، مواجه است[19].
برایان الکساندر، آینده‌پژوه و پژوهشگر آموزش عالی آمریکایی نیز با انتشار مطلبی در وبلاگ شخصی خود، نسبت به حملات به مراکز دانشگاهی ایران واکنش نشان داده است. در این یادداشت، الکساندر بیش از آنکه بر جزئیات میدانی حملات تمرکز کند، نگرانی خود را نسبت به پیامدهای این روند برای نهاد دانشگاه ابراز می‌کند و تأکید دارد که در فضای آکنده از «مه جنگ»، سانسور و سوگیری، قضاوت قطعی دشوار است. او با نقل روایت‌های انسانی از فضای تخریب‌شده دانشگاه، بر جنبه نمادین این حملات تأکید می‌کند و آن را نشانه‌ای از تبدیل دانشگاه‌ها به بخشی از میدان درگیری می‌داند. درعین‌حال، به روایت‌های متعارض اشاره می‌کند؛ از یک‌سو ادعای استفاده نظامی از دانشگاه‌ها و ازسوی‌دیگر تفسیر مقامات ایرانی مبنی بر هدف قرار گرفتن بنیان علمی و فرهنگی کشور. اما بدون تأیید قاطع هیچ‌یک، بر پیچیدگی و ابهام وضعیت تأکید می‌گذارد. او همچنین نسبت به خطر گسترش این منطق به سایر کشورها هشدار می‌دهد، به‌ویژه در پرتو تهدیدهای متقابل علیه دانشگاه‌ها در منطقه. در نهایت، موضع انسانی و همدلانه‌ای اتخاذ کرده و با ابراز نگرانی عمیق برای دانشجویان، اساتید و کارکنان دانشگاهی، خواستار توجه بیشتر به تأثیرات این جنگ بر جامعه علمی و دریافت اطلاعات دقیق‌تر از منابع میدانی می‌شود[20].
- واکنش‌های بین‌المللی
در بعد بین‌المللی، دانشگاهیان ایرانی و بین‌المللی از سازمان ملل متحد خواسته‌اند تا در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز آموزش عالی ایران مداخله کند. در نامه‌ای با عنوان «حمایت فوری از نهادهای دانشگاهی در ایران و منطقه»، امضاکنندگان با اشاره به حملات اخیر به دانشگاه‌ها و مراکز علمی، خواستار اقدام فوری سازمان ملل متحد شده و این حملات به پردیس‌های مهم در تهران، اصفهان و ارومیه را نگران‌کننده توصیف کرده‌اند. آنان همچنین از سازمان ملل متحد خواسته‌اند با بسیج افکار عمومی جهانی و صدور بیانیه‌ای فوری، طرف‌های درگیر را به کاهش تنش و توقف تهدید علیه زیرساخت‌های علمی و دانشگاهی وادار کند. در همین راستا، وزرای علوم و بهداشت ایران نیز در بیانیه‌ای مشترک این حملات را محکوم کرده و از جامعه بین‌المللی خواسته‌اند نسبت به‌شدت این اقدامات واکنش نشان دهد. دانشگاهیان نیز هشدار داده‌اند که در صورت عدم محکومیت این اقدامات، تهدیدهای مشابه می‌تواند متوجه محیط‌های علمی در سایر کشورها شود[21].
در ادامه، رسانه «سیاست امروز» مستقر در ترکیه طی یادداشتی به موضوع حمله به مراکز علمی و دانشگاهی ایران پرداخته است. در این یادداشت ضمن شرح وقایع مرتبط با بمباران مراکز آموزشی عالی در ایران از جمله دانشگاه علم و صنعت، به نگرانی‌ها دراین‌رابطه و همچنین نگرانی دررابطه‌با مقابله‌به‌مثل احتمالی ایران پرداخته است. در این گزارش آمده است که هدف قرار گرفتن دانشگاه‌ها بحث‌هایی را میان کارشناسان حقوقی و تحلیلگران امنیتی برانگیخته است. به گفته یانینا دیل، استاد دانشگاه آکسفورد، دانشگاه‌ها عموماً بر اساس حقوق بین‌الملل به‌عنوان زیرساخت‌های غیرنظامی موردحمایت هستند. بااین‌حال، وی اشاره می‌کند که اگر چنین مراکزی برای اهدافی مانند نگهداری سلاح یا برنامه‌ریزی عملیات نظامی استفاده شوند، می‌توانند به اهداف مشروع نظامی تبدیل شوند. همچنین لازم به ذکر است که اینگونه بمباران‌ها و البته تهدید مقامات ایرانی به اقدامات تلافی‌جویانه، آموزش عالی را در ایران و البته دیگر کشورهای منطقه و اسرائیل، دچار موانع و چالش‌های جدی نموده است[22].
پلتفرم خبری «NEX» نیز در طی گزارشی، به مسئله هدف قرار دادن مراکز دانشگاهی در ایران پرداخته است. در این گزارش آمده است که ده‌ها دانشگاه ایرانی در جریان درگیری‌های جاری هدف حملات عمدی قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که نگرانی‌های گسترده‌ای درباره تأثیر آن بر نظام آموزش عالی کشور ایجاد کرده است. این حملات در شرایطی حساس رخ می‌دهد که ایران در تلاش است ثبات نهادهای آموزشی خود را در شرایط جنگی حفظ کند. نگرانی‌ها در حال افزایش است که این حملات منجر به افت کیفیت آموزش در ایران شود؛ چرا که دانشگاه‌ها مراکز حیاتی پژوهش و توسعه محسوب می‌شوند. منابع محلی تأیید کرده‌اند که این حملات نه‌تنها ساختمان‌ها، بلکه اعضای هیئت‌علمی و دانشجویان را نیز تحت‌تأثیر قرار داده و وضعیت آموزشی کشور را پیچیده‌تر کرده است. دانشگاه‌های ایران از جمله قدیمی‌ترین و معتبرترین مراکز علمی منطقه هستند که اندیشمندان و پژوهشگران برجسته‌ای را تربیت کرده‌اند. بااین‌حال، شرایط کنونی این میراث را با تهدید مواجه کرده و دولت در تلاش است امنیت و ثبات را در این نهادها تقویت کند. نهایتاً در پایان این گزارش ذکر شده که «تضعیف آموزش عالی در ایران می‌تواند همکاری‌های علمی میان ایران و کشورهای عربی را کاهش داده و تبادل دانش و تخصص را محدود کند. در چنین شرایطی، ضروری است کشورهای منطقه راهبردهایی برای تقویت آموزش عالی اتخاذ کنند تا از تکرار چنین وضعیت‌هایی جلوگیری شود»[23].
رسانه بین‌المللی «اخبار جهانی دانشگاه‌ها» مستقر در لندن نیز در مطلبی به موضوع مختل‌شدن آموزش عالی در منطقه خاورمیانه بر اثر جنگ پرداخته است. در این مطلب آمده است که در پی تشدید جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران، دانشگاه‌ها و نظام آموزش عالی در سراسر خاورمیانه به‌شدت تحت‌تأثیر قرار گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از کشورها از جمله ایران، قطر، امارات، بحرین و عراق دانشگاه‌ها را تعطیل کرده یا به آموزش آنلاین روی آورده‌اند. بسته‌شدن حریم هوایی و اختلال در پروازها نیز موجب سرگردانی دانشجویان بین‌المللی شده و امنیت محیط‌های دانشگاهی را به چالش کشیده است. در ایران، تعطیلی کامل مراکز آموزشی اعلام شده و در کشورهای خلیج‌فارس نیز فعالیت‌های حضوری متوقف شده است. این تحولات، به گفته کارشناسان، تصویر کشورهای منطقه به‌عنوان مراکز امن آموزشی را تضعیف کرده و می‌تواند بر جریان جذب دانشجویان خارجی و سرمایه‌گذاری در آموزش عالی اثر منفی بگذارد. درعین‌حال، تحلیلگران بر ضرورت ایجاد سازوکارهای مدیریت بحران، ارتباطات سریع و حمایت از دانشجویان تأکید دارند. برخی معتقدند در صورت کوتاه‌مدت بودن بحران، ساختار کلی آموزش عالی منطقه حفظ خواهد شد. هم‌زمان، مواضع متقابل طرفین از جمله تأکید آمریکا و اسرائیل بر تهدیدات امنیتی و محکومیت این حملات از سوی نهادهای حقوقی بین‌المللی، نشان‌دهنده تداوم تنش و پیچیدگی چشم‌انداز آینده است[24].
جمع‌بندی
آنچه از مجموعه داده‌ها برمی‌آید، نشان‌دهنده شکل‌گیری یک تحول معنادار در ماهیت مخاصمات معاصر است؛ تحولی که در آن مرز میان اهداف نظامی و زیرساخت‌های غیرنظامی، به‌ویژه در حوزه تولید دانش، به طور فزاینده‌ای تضعیف شده است. هدف قرار گرفتن دانشگاه‌ها و اساتید دانشگاهی، صرفاً یک پیامد جانبی جنگ نیست، بلکه بیانگر نوعی امنیتی‌سازی فضای دانشگاهی و علمی است که در آن نهادهای علمی، به‌واسطه کارکردهای بالقوه یا ادعایی، در معرض بازتعریف به‌عنوان اهداف مشروع قرار می‌گیرند. این روند، چالش‌های جدی حقوقی را در خصوص تفسیر اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تفکیک و تناسب، مطرح می‌سازد و هم‌زمان، خلأهای اجرایی در نظام پاسخگویی بین‌المللی به‌ویژه در قبال قدرت‌های بزرگ را برجسته می‌کند.
در سطحی کلان‌تر، پیامدهای این وضعیت فراتر از تخریب فیزیکی مراکز آموزشی است و به تضعیف سرمایه انسانی، اختلال در چرخه تولید دانش و محدود شدن دسترسی برابر به آموزش منجر می‌شود؛ امری که مستقیماً تحقق اهداف توسعه‌ای و نظم انسانی جهانی را با مخاطره مواجه می‌سازد. واکنش‌های داخلی و بین‌المللی نیز حاکی از وجود یک شکاف گفتمانی عمیق میان روایت‌های امنیتی و نگرانی‌های حقوق بشری است، درحالی‌که گسترش این الگو به سایر کشورها، خطر تعمیم‌پذیری آن را افزایش داده است. در این چارچوب، استمرار چنین روندی نه‌تنها مشروعیت نظام حقوقی بین‌المللی را تضعیف می‌کند، بلکه می‌تواند به عادی‌سازی هدف‌گیری زیرساخت‌های علمی در جنگ‌های آینده بینجامد؛ امری که پیامدهای بلندمدت آن برای صلح، توسعه و امنیت انسانی به‌مراتب فراتر از میدان‌های نبرد خواهد بود.
منابع[1] Aliasgari, M. (2026, March 26). U.S-Israeli Attack on Isfahan University of Technology. Fars. From: https://farsnews.ir/Marziyeh_aliasgari/1774511228166428483
[2] SNN. (2026, March 30). Isfahan University of Technology Targeted by Another Airstrike. SNN. From: https://snn.ir/005ovg
[3] Avash. (2026, March 29). Attack by the Israeli Regime on Isfahan University of Technology: Extent of Damage Announced. Avash. From: https://avash.ir/n/O81
[4] Fabian, E. (2026, March 21). IDF says it hit Tehran university site used to develop components for nuclear weapons. The Times of Israel. From: https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-hit-tehran-university-site-used-to-develop-components-for-nuclear-weapons/
[5] Ashrafian, F. (2026, March 22). Israeli attack on the research and development site of Malek University. DW. From: https://p.dw.com/p/5AsHo
[6] Asriran. (2026, April 3). Which Part of Shahid Beheshti University Was Targeted in the Attack. Asriran. From: asriran.com/004qAG
[7] Tasnim. (2026, April 3). Another Crime Against Science: Attack by the Israeli Regime and the United States on Shahid Beheshti University. Tasnim. From: https://tasnimnews.ir/3556024
[8] Asriran. (2026, April 6). Details of the Airstrike on Sharif University of Technology (+Video & Photos). Asriran. From: asriran.com/004qI3
[9] Tabatabaei Nia. (2026, March 28). Airstrike by the American‑Zionist Enemy on Iran University of Science and Technology. Mehr News. From: mehrnews.com/x3bH5b
[10] Iran University of Science and Technology. (2026, April 6). Report on Actions Taken during the First Week of the U.S.–Israeli Aggression against Iran University of Science and Technology (From March 28 to April 4, 2026). Iran University of Science and Technology. From: https://www.iust.ac.ir/content/84254/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C–%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%88-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-_YW_PAR_OPEN_%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%DB%B8-%D8%A7%D9%84%DB%8C-%DB%B1%DB%B5-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B4%DB%B0%DB%B5_YW_PAR_CLOSE_
[11] SNN. (2026, March 23). Saeed Shamghedari, an associate professor in the Control Group of the Electrical Engineering Department at Iran University of Science and Technology, was killed. SNN. From: https://snn.ir/005oSm
[12] Ana News Agency. (2026, March 28). Message from Faculty Members of Iran University of Science and Technology to the Global Academic Community: From Mourning a Martyred Colleague to the Imperative of Standing Against Atrocities. Ana News Agency. From: https://ana.ir/004NPi
[13] SNN. (2026, March 12). The Number of Academic Martyrs Reaches 33 + Details. SNN. From: https://snn.ir/005nO4
[14] SNN. (2026, March 19). 51 Students of Islamic Azad University Were Martyred. SNN. From: https://snn.ir/005o7p
[15] Seyfi, Z. (2026, March 30). Ministry of Science Announces: Latest Assessment of War Damage to Universities; List of Affected Institutions. Mehr News. From: mehrnews.com/x3bHFg
[16] UNESCO National Commission in Iran. (2016, July 14). High Education. UNESCO National Commission in Iran. From: https://fa.irunesco.org/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C/
[17] Human Rights Headquarters of the Islamic Republic of Iran. (2026, April 1). Statement of the Human Rights Headquarters of the Islamic Republic of Iran Condemning the Attack on Scientific and Educational Centers. Human Rights Headquarters of the Islamic Republic of Iran. From: https://humanrights.eadl.ir/news/articleType/ArticleView/articleId/115475/115475
[18] Human Sciences Portal. (2015, January). Millennium Development Goals. Human Sciences Portal. From: https://www.ensani.ir/file/download/article/20160829125844-9625-358.pdf
[19] Cochran, L. (2026, April 2). Strikes on Iranian universities raise war crime questions, fears of retaliation. The Hill. From: https://thehill.com/homenews/education/5811380-iran-war-university-strikes-war-crimes/
[20] Alexander, B. (2026, March 29). Strikes on an Iranian university and threats to hit others. Bryan Alexander. From: https://bryanalexander.org/politics/strikes-on-an-iranian-university-and-threats-to-hit-others/
[21] Bernama. (2026, April 1). Iranian Academics Denounce Attack On Higher Education Centres. Bernama. From: https://bernama.com/en/world/news.php?id=2539996
[22] Politics Today. (2026, April 1). Universities Become New Frontline in the US-Israel War Against Iran. Politics Today. From: https://politicstoday.org/universities-become-new-frontline-us-israel-war-against-iran/
[23] NEX. (2026, March 29). Targeted Attacks Hit Dozens of Iranian Universities Amid War. NEX. From: https://nexnews.net/en/article/Global-News/targeted-attacks-hit-dozens-of-iranian-universities-amid-war
[24] Sawahel, W. (2026, March 3). Middle East universities disrupted as conflict widens. University World News. From: https://www.universityworldnews.com/post.php?story=2026030310325384
