سحر براتی بروجنی

دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشگاه اصفهان

مقدمه

حقوق بشردوستانه، مجموعه‌ای از قواعد حقوقی است که در زمان مخاصمات مسلحانه، تلاش می‌کند تا از غیرنظامیان، مجروحان، بیماران، اسیران جنگی و سایر افرادی که در مخاصمه شرکت ندارند یا دیگر قادر به شرکت در آن نیستند، محافظت کند. این حقوق، همچنین محدودیت‌هایی را برای طرفین درگیر در جنگ، در انتخاب روش‌ها و ابزارهای جنگی اعمال می‌کند.

کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آنها در هسته حقوق بین‌الملل بشردوستانه قرار دارند و توسعه حقوق بشردوستانه، فرایندی مداوم و پویا است که به‌منظور پاسخگویی به چالش‌های جدید و حفظ اثربخشی این حقوق در دنیای در حال تغییر، ضروری است. در این میان، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ (ICRC)[1] نقش بی‌بدیلی در توسعه، ترویج و اجرای حقوق بشردوستانه ایفا می‌کند.

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، یک سازمان بشردوستانه بی‌طرف، مستقل و غیردولتی است که در سال ۱۸۶۳ در ژنو سوئیس تأسیس شد و مأموریت اصلی آن، حفاظت و کمک به قربانیان مخاصمات مسلحانه و سایر موقعیت‌های خشونت‌آمیز است. اصول هفت‌گانه آن عبارت است از: انسانیت، بی‌غرضی، بی‌طرفی، عدم وابستگی، خدمات داوطلبانه، یگانگی و جهان‌شمولی. این کمیته، بر اساس کنوانسیون‌های ژنو و پروتکل‌های الحاقی آن، دارای یک مأموریت ویژه برای ترویج و توسعه حقوق بشردوستانه است.

نقش کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در توسعه حقوق بشردوستانه

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ از طرق مختلف در توسعه حقوق بشردوستانه نقش دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

مطالعه و تحقیق: این کمیته به طور مستمر به مطالعه و تحقیق در مورد مسائل مربوط به حقوق بشردوستانه می‌پردازد. این مطالعات به شناسایی خلأها و چالش‌های موجود در حقوق بشردوستانه کمک کرده و زمینه‌ساز ارائه پیشنهادهای جدید برای توسعه این حقوق می‌شود.
تدوین و توسعه معاهدات و اسناد حقوقی: کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نقش مهمی در تدوین و توسعه معاهدات و اسناد حقوقی بین‌المللی در زمینه حقوق بشردوستانه داشته است.
ترویج و آموزش حقوق بشردوستانه: کمیته بین‌المللی صلیب سرخ به طور گسترده به ترویج و آموزش حقوق بشردوستانه در میان دولت‌ها، نیروهای مسلح، سازمان‌های غیردولتی و عموم مردم می‌پردازد. این فعالیت‌ها به افزایش آگاهی از حقوق بشردوستانه و تقویت احترام به این حقوق کمک می‌کند (International Committee of the Red Cross [ICRC] , n.d.).
نظارت بر اجرای حقوق بشردوستانه: این سازمان بر اجرای حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه نظارت می‌کند، نقض‌های احتمالی حقوق بشردوستانه را مستند کرده و با طرفین درگیر در جنگ در مورد این نقض‌ها گفتگو می‌کند.
ارائه خدمات بشردوستانه: ارائه خدمات بشردوستانه به قربانیان مخاصمات مسلحانه از دیگر نقش‌هایی است که این سازمان ایفا می‌کند. این خدمات شامل ارائه کمک‌های پزشکی، توزیع غذا و آب، کمک به یافتن افراد مفقود شده و حمایت از خانواده‌های قربانیان است.
حمایت از ایجاد سازوکارهای ملی برای اجرای حقوق بشردوستانه: کمیته بین‌المللی صلیب سرخ از ایجاد سازوکارهای ملی برای اجرای حقوق بشردوستانه در کشورها حمایت می‌کند. این سازوکارها می‌توانند شامل کمیته‌های ملی حقوق بشردوستانه، قوانین ملی مربوط به حقوق بشردوستانه و برنامه‌های آموزشی برای نیروهای مسلح و سایر نهادهای دولتی باشند (LOZINSKA & KIRYK, 2023).

همکاری کمیته بین‌المللی صلیب سرخ با دولت‌ها

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، در راستای انجام مأموریت بشردوستانه خود، همکاری نزدیکی با دولت‌ها در سراسر جهان دارد. این همکاری در سطوح مختلف صورت می‌گیرد و جنبه‌های گوناگونی را شامل می‌شود. این سازمان از دولت‌ها انتظار دارد که به حقوق بشردوستانه احترام گذاشته و از اجرای آن حمایت کنند. همچنین از دولت‌ها می‌خواهد که با کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در زمینه ارائه کمک‌های بشردوستانه و دسترسی به قربانیان مخاصمات مسلحانه همکاری کنند. در مقابل، به دولت‌ها در زمینه تدوین قوانین و مقررات ملی مربوط به حقوق بشردوستانه، آموزش نیروهای مسلح و ایجاد سازوکارهای ملی برای اجرای حقوق بشردوستانه کمک می‌کند. این همکاری متقابل، برای تضمین اثربخشی فعالیت‌های بشردوستانه و حمایت از قربانیان جنگ و خشونت، ضروری است. بااین‌حال، این سازمان همواره تلاش می‌کند تا استقلال و بی‌طرفی خود را در این همکاری‌ها حفظ کند و از هرگونه اقدامی که ممکن است به این اصول خدشه وارد کند، اجتناب ورزد (Sivakumaran, 2024).

کنوانسیون‌ها و اسناد بین‌المللی مرتبط با نقش صلیب سرخ

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، در توسعه و اجرای حقوق بین‌الملل بشردوستانه نقش محوری دارد و این نقش در کنوانسیون‌ها و اسناد متعددی مورد تأکید قرار گرفته است:

کنوانسیون‌های ژنو (1949): این کنوانسیون‌ها اساس حقوق بشردوستانه را تشکیل می‌دهند و نقش ویژه‌ای برای کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در نظر گرفته‌اند. به طور خاص درکنوانسیون‌های اول تا چهارم ژنو، به ترتیب مواردی همچون بهبود وضع مجروحان و بیماران در نیروهای مسلح در میدان جنگ، بهبود وضع غریقان نیروهای مسلح در دریا، رفتار با اسیران جنگی، حمایت از افراد غیرنظامی در زمان جنگ بر عهده این سازمان است. همچنین، این کنوانسیون‌ها به کمیته بین‌المللی صلیب سرخ حق ابتکار عمل بشردوستانه را می‌دهند؛ به این معنی که این کمیته می‌تواند بدون نیاز به مجوز، به ارائه کمک در شرایط اضطراری بپردازد.
پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون‌های ژنو (1977): این پروتکل‌ها کنوانسیون‌های ژنو را تکمیل می‌کنند و حمایت‌های بیشتری را برای قربانیان مخاصمات مسلحانه فراهم می‌کنند. نقش کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در این پروتکل‌ها، ترویج و تفسیر این پروتکل‌ها و نظارت بر اجرای آن‌ها و حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه بین‌المللی و غیر بین‌المللی است.
قطعنامه‌های سازمان ملل متحد: سازمان ملل متحد در قطعنامه‌های متعددی همچون قطعنامه 2730، بر نقش کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در ارائه کمک‌های بشردوستانه و ترویج حقوق بشردوستانه تأکید کرده است.

انتقادات وارد بر عملکرد صلیب سرخ

با وجود نقش برجسته کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در عرصه بین‌المللی، انتقاداتی نیز به عملکرد این سازمان وارد شده است:

عدم شفافیت: برخی منتقدان معتقدند که کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در مورد فعالیت‌های خود به‌اندازه کافی شفاف نیست. این عدم شفافیت می‌تواند اعتماد عمومی به سازمان را کاهش دهد.
بی‌طرفی یا سکوت در برابر جنایات: یکی از اصول اساسی کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، اصل بی‌طرفی است. این اصل ایجاب می‌کند که کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در مخاصمات مسلحانه بی‌طرف بماند و از جانب‌داری از طرفین خودداری کند. بااین‌حال، برخی منتقدان معتقدند که کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در برخی موارد، به دلیل رعایت اصل بی‌طرفی، در برابر جنایات جنگی و نقض حقوق بشر سکوت کرده است (Boissier, 1968).
دسترسی محدود: کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در برخی مناطق جنگی با محدودیت دسترسی روبرو است. این محدودیت‌ها می‌تواند مانع از ارائه کمک‌های بشردوستانه به نیازمندان شود؛ همچون جنگ در غزه.
اثربخشی: در برخی موارد، اثربخشی کمک‌های کمیته بین‌المللی صلیب سرخ زیر سؤال رفته است. این انتقاد به‌ویژه در مورد کمک‌های ارائه شده به قربانیان مخاصمات طولانی‌مدت مطرح می‌شود.
وابستگی به کمک‌های مالی دولت‌ها: کمیته بین‌المللی صلیب سرخ بخش عمده‌ای از بودجه خود را از طریق کمک‌های مالی دولت‌ها تأمین می‌کند. این وابستگی می‌تواند استقلال کمیته بین‌المللی صلیب سرخ را زیر سؤال ببرد.

مهم است توجه داشته باشیم که این انتقادات به معنای نادیده‌گرفتن نقش مهم و مثبت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در عرصه بین‌المللی نیست. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ با چالش‌های پیچیده‌ای روبرو است و تلاش می‌کند تا با رعایت اصول خود، به بهترین نحو به قربانیان مخاصمات مسلحانه کمک کند.

نتیجه‌گیری

کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، به‌عنوان یک سازمان بشردوستانه پیش‌رو، نقش حیاتی در توسعه حقوق بشردوستانه ایفا می‌کند. تلاش‌های این سازمان در زمینه مطالعه، تدوین، ترویج، نظارت و ارائه خدمات بشردوستانه، به تقویت حقوق بشردوستانه و حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه کمک می‌کند. باتوجه‌به چالش‌های جدیدی که حقوق بشردوستانه در دنیای امروز با آن روبرو است، نقش کمیته بین‌المللی صلیب سرخ در توسعه این حقوق همچنان از اهمیت بالایی برخوردار خواهد بود.

منابع

Boissier, L. (1968). The silence of the International Committee of the Red Cross. International Review of the Red Cross, 8(85), 178–180. https://doi.org/10.1017/S0020860400016648
International Committee of the Red Cross [ICRC]. (n.d.). Advisory service, International Review and other resources. Retrieved May 5, 2025, from https://www.icrc.org/en/advisory-service-international-review-and-other-resources
Lozinska, S., & Kiryk, A. (2023). Contribution of the International Committee of the Red Cross in development and implementation of international humanitarian law. Ekonomìka, Fìnansi, Pravo, 6, 94–98. https://doi.org/10.37634/efp.2023.6.18
Sivakumaran, S. (2024). The development of international humanitarian law by the International Committee of the Red Cross (pp. 125–148). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780197775134.003.0007
The Role of the International Committee of the Red Cross. (2022). Oxford University Press eBooks. https://doi.org/10.1093/law/9780192868909.003.0021