مواد مخدر، شبه‌نظامی‌گری و بقا: واکاوی نارکو-جهاد پاکستان

ناتاشا مطلوب

دستیار پژوهشی، انجمن جهانی آکسفورد – کارشناس ارشد مطالعات راهبردی، دانشگاه دفاع ملی اسلام‌آباد، پاکستان

مقدمه

در جاده‌ای خاکی که از دره «تیراه» در شمال غربی پاکستان پیچ‌درپیچ بیرون می‌آید، کاروانی از کامیون‌ها به‌سختی و آهسته به‌سوی «جمرود»، دروازه منطقه خیبر پاکستان، پیش می‌رود. زیر کیسه‌های غله و بسته‌های پارچه، محموله‌هایی از مواد مخدر شیشه (مت‌آمفتامین کریستالی) و هروئین پنهان شده‌اند؛ شریان حیاتی یک اقتصاد سایه که از کوهستان‌های افغانستان تا بنادر کراچی امتداد دارد. مردانی که پشت فرمان نشسته‌اند، می‌دانند هر سفر ممکن است جانشان را بگیرد، با این حال به جاده بازمی‌گردند، زیرا چاره‌ای ندارند. یکی از رانندگان می‌گوید «هیچ گزینه دیگری وجود ندارد» و دیگری اعتراف می‌کند که «دیگر این کار را نادرست هم نمی‌داند».

ایدئولوژی نارکو-جهاد: هنگامی که ایمان و سود به هم می‌رسند

افغانستان مدت‌هاست که کانون اصلی اقتصاد جهانی تریاک به شمار می‌رود. اگرچه طالبان در سال ۲۰۲۲ کشت خشخاش تریاک را تحت قوانین سخت‌گیرانه جدید ممنوع کرد[1]، این اقدام تنها تا حدی مؤثر بود. گزارش تازه‌ای از دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) که در ۶ نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شد[2]، نشان می‌دهد که در سال جاری تنها 10 هزار و 200 هکتار زیر کشت تریاک بوده است؛ رقمی که نسبت به 12 هزار و 800 هکتار در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته و به‌مراتب کمتر از 232 هزار هکتاری است که پیش از ممنوعیت طالبان ثبت شده بود. این امر یک دستاورد قابل‌توجه به شمار می‌آید.

با این حال، روندی نگران‌کننده در حال شکل‌گیری است: درحالی‌که مزارع خشخاش کوچک‌تر می‌شوند، تولید مواد مخدر صنعتی، به‌ویژه مت‌آمفتامین، همچنان شتاب می‌گیرد[3]؛ همان گزارش چنین می‌گوید: کشفیات در داخل افغانستان و پیرامون آن تا اواخر سال ۲۰۲۴ نسبت به سال پیش از آن ۵۰ درصد افزایش یافت[4]. UNODC هشدار می‌دهد[5] که گروه‌های جرایم سازمان‌یافته ممکن است به طور فزاینده‌ای به سمت مواد صنعتی تغییر جهت دهند؛ موادی که تولیدشان آسان‌تر، شناسایی‌شان دشوارتر و نسبت به شوک‌های اقلیمی آسیب‌پذیری کمتری نسبت به موارد سنتی دارند.

تأثیر اقتصاد مواد مخدر افغانستان به مرزهای این کشور محدود نمی‌شود. خط دیورند به‌عنوان مرز نفوذپذیر میان افغانستان و پاکستان، به شبکه‌های قاچاق اجازه می‌دهد تا عمیقاً به مناطق قبیله‌ای پاکستان گسترش یابند و نه‌تنها مواد مخدر، بلکه دانش لجستیکی و توجیهات ایدئولوژیکی را که طی دهه‌ها درگیری شکل‌گرفته‌اند، با خود حمل کنند. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، این جریان‌های فرامرزی افزایش یافته‌اند[6] و معیشت‌ها و شورش‌ها را در دو سوی مرز تداوم بخشیده‌اند. حتی در میانه روابط سیاسی پرتنش جاری میان پاکستان و افغانستان، در شرایطی که معاون اول نخست‌وزیر افغانستان در امور اقتصادی ملا عبدالغنی برادر، به بازرگانان هشدار داد[7] که روابط خود را با پاکستان قطع کنند، اقتصاد غیرقانونی هیچ نشانه‌ای از کند شدن بروز نداد. یک منبع محلی اشاره می‌کند که «تجارت رسمی می‌تواند متوقف شود، اما قاچاق هرگز متوقف نمی‌شود».

برای فرماندهان طالبان، مواد مخدر زمانی به‌عنوان ابزاری عقلانی برای جنگ توجیه می‌شد. توجیه اخلاقی ساده بود: مواد مخدری که توسط غیرمسلمانان مصرف می‌شوند، اگر عوایدشان صرف تأمین مالی جهاد شود، گناه‌آلود نیستند. این منطق یعنی قدسی‌سازی رذیلت برای یک هدفِ به‌زعم آنان مقدس، در خلال جنگ‌های افغانستان در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ نهادینه شد؛ زمانی که جنگ‌سالاران مقاومت را از طریق تریاک تأمین مالی می‌کردند. این الگوی ایدئولوژیک و اقتصادی در مرزهای افغانستان محصور نماند. شبه‌نظامیان و شبکه‌های جنایی به طور فزاینده‌ای از خط مرزی دو کشور عبور کردند و توجیهات اخلاقی و دانش لجستیکی اقتصاد مواد مخدر افغانستان را با خود به همراه آوردند. در مناطق قبیله‌ای پاکستان، شاخه‌های محلی تحریک طالبان پاکستان (TTP) شیوه‌های مشابهی را در پیش گرفتند و مواد مخدر را نه ‌فقط به‌عنوان منبع درآمد، بلکه به‌مثابه وسیله‌ای ضروری برای تداوم جهاد چارچوب‌بندی کردند؛ پیوندی میان تقوا و سود. مقام‌های امنیتی ایالات متحده و پاکستان بارها اذعان کرده‌اند که عملیات TTP تا حدی از طریق قاچاق مواد مخدر و قاچاق فرامرزی تأمین مالی می‌شود[8]. شبه‌نظامیان، امنیت قاچاقچیان را فراهم می‌کنند؛ قاچاقچیان نیز منابع مالی پایدار در اختیار می‌گذارند.

کارشناسان به طور فزاینده‌ای این نظام را «نارکو-جهاد» توصیف می‌کنند[9]؛ آمیزه‌ای از ایدئولوژی شبه‌نظامی، بنگاه جنایی و استیصال اقتصادی. امروزه این ایدئولوژی، TTP را در سراسر پاکستان هدایت می‌کند. در گفتمان شبه‌نظامیان، سودهای حاصل از مواد مخدر نه به‌عنوان فساد، بلکه به‌مثابه ضرورتی تلقی می‌شود که یک شورش علیه دولتی سکولار و همسو با غرب را تأمین مالی می‌کند. پیوندِ توجیه دینی و بقای اقتصادی، مرزهای اخلاقی را محو می‌سازد و بزهکاری را به تکلیفی شبه‌دینی بدل می‌کند. این مسئله، جوهره نارکو-جهاد است: اقتصادی که بر تناقض‌ها می‌بالد، جایی که کدهای اخلاقی در برابر الزامات شورش خم می‌شوند.

درون شبکه مواد مخدر پاکستان: از دره «تیراه» تا مراکز شهری

شبکه‌ها و ایدئولوژی‌ که در افغانستان شکل گرفتند، در سنگرهای شبه‌نظامیان محصور نمانده‌اند؛ بلکه به مراکز شهری پاکستان نفوذ کرده‌اند. آنچه زمانی عمدتاً یک مسیر ترانزیتی بود[10]، به یک بازار مصرف داخلی بدل شده است و جریان‌های درآمدی شورشیان را با زندگی روزمره شهری پیوند می‌دهد.

در اسلام‌آباد، علی دانشجوی ۲۴ ساله‌ای در بخش E-11، به‌آرامی توضیح می‌دهد که مت‌آمفتامین چگونه راه خود را به حلقه دوستانش باز کرد. او با بالا انداختن شانه‌ها می‌گوید: «همه چیز از اینجا شروع شد که دوستی در یک مهمانی به من پیشنهاد کرد. در ابتدا فقط کنجکاوی بود. حالا بخشی از زندگی شده. همه‌جا آن را می‌بینی. مردم درباره‌اش حرف نمی‌زنند، اما همه کسی را می‌شناسند که مصرف می‌کند». تجربه او بازتاب‌دهنده تجربه بسیاری دیگر است و نشان می‌دهد نارکو-جهاد چگونه فراتر از کوهستان‌ها و مناطق قبیله‌ای امتداد می‌یابد و به طور خاموش، روال‌های روزمره را شکل می‌دهد و مرزهای اخلاقی را محو می‌کند؛ همان‌گونه که شبه‌نظامیان تجارت خود را توجیه می‌کنند. برآوردهای رسمی[11] سال ۲۰۲۲ حاکی از آن است که نزدیک به هشت میلیون پاکستانی مواد مخدر مصرف می‌کنند؛ افزایشی چشمگیر نسبت به ۶.۷ میلیون نفر در سال [12]۲۰۱۲. حشیش همچنان رایج است، اما مصرف مت‌آمفتامین و مواد تزریقی به‌سرعت در حال افزایش است، به‌ویژه در میان جوانان شهری مانند علی. فروشندگان محلی، تأمین کالا را از همان شبکه‌هایی انجام می‌دهند که مواد مخدر را به ایران، خلیج‌فارس و آفریقا منتقل می‌کنند. در کراچی، کویته و پیشاور، سودهای حاصل از مواد مخدر[13] به بازار املاک، حمل‌ونقل و نظام‌های غیررسمی بانکی شسته می‌شود و اجرای قانون را تقریباً ناممکن می‌سازد.

هزینه اجتماعی این وضعیت عظیم است. افزایش نرخ اعتیاد هم‌زمان با رشد بیکاری، فقر شهری و بحران‌های سلامت روان رخ می‌دهد. در برخی جوامع مرزی، کل خانوارها به درآمدهای مرتبط با قاچاق وابسته‌اند؛ از باربران و رانندگان گرفته تا گردانندگان غیررسمی پول. با این حال، این پیامدها در سطح فردی و اجتماعی تنها یک بُعد از سامانه‌ای بسیار بزرگ‌تر و فراملی را تشکیل می‌دهند؛ سامانه‌ای که هم‌زمان شورش‌ها را سرپا نگه می‌دارد و قاچاقچیان را غنی می‌سازد.

آنچه کشفیات پاکستان درباره این تجارت آشکار می‌کند

بازار داخلی مواد مخدر در پاکستان تنها بخش کوچک و قابل‌مشاهده‌ای از این اقتصاد سایه‌گستر و گسترده است. در اکتبر ۲۰۲۵، ابعاد این تجارت به‌روشنی آشکار شد؛ زمانی که ناو نیروی دریایی پاکستان «یارموک»[14] در جریان عملیات «المسماک» در دریای عرب محموله‌ای از مواد مخدر به ارزش ۹۷۲ میلیون دلار را کشف و ضبط کرد. چند روز بعد، اداره کل اجرایی گمرک پاکستان در کویته[15]، کامیونی را در نزدیکی  منطقه «نوشکی» متوقف کرد که ۳۰۰ کیلوگرم مت‌آمفتامین را که در یک مخزن سوختِ دست‌کاری‌شده پنهان شده بود، حمل می‌کرد؛ محموله‌ای که ۱۸.۶۷ میلیارد روپیه ارزش داشت.

این کشفیات، هرچند مستقیماً به گروه‌های شبه‌نظامی پیوند داده نشده‌اند، تداوم و گستره اقتصادی سایه را آشکار می‌کنند که در بستر کنترل شکننده دولت و احیای شبه‌نظامی‌گری رونق گرفته است. این نظام در اوایل دهه ۲۰۰۰[16] ریشه دواند؛ زمانی که شاخه‌های طالبان پاکستان کنترل کمربند قبیله‌ای را تثبیت کردند، سندیکاهای جنایی را جذب نمودند، رقبای خود را حذف کردند و بر محموله‌های مواد مخدر مالیات[17] تحمیل کردند. ابتکار جهانی علیه جرایم سازمان‌یافته فراملی (GIATOC) خاطرنشان می‌کند که تحریک طالبان پاکستان «برای کسب درآمد به تجارت مواد مخدر روی آورد، عمدتاً از طریق اخذ مالیات بر جابه‌جایی و اخاذی از قاچاقچیان». با گذشت زمان، این همکاری به‌نوعی وابستگی متقابلِ ساختاری سخت و نهادینه تبدیل شد[18]: شبه‌نظامیان مسیرها را محافظت می‌کردند، قاچاقچیان پول نقد تأمین می‌کردند و هر دو در خلأ ناشی از حکمرانی ضعیف شکوفا می‌شدند.

عملیات‌های نظامی مانند «ضربِ عضب» و «ردّالفساد» تا میانه دهه ۲۰۱۰ بسیاری از شبکه‌ها را مختل کردند، اما خود این سیستم هرگز برچیده نشد. مسیرها، واسطه‌ها و تأمین‌کنندگان مالی خود را تطبیق دادند و در انتظار گشایشی تازه ماندند؛ گشایشی که با سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ فرا رسید[19]. درحالی‌که پاکستان برای مهار نفوذ شورشیان و قاچاق[20]، مرز 2 هزار و 600 کیلومتری خود را حصارکشی کرد، قاچاقچیان به سمت جنوب تغییر مسیر دادند و از زمین‌های ناهموار بلوچستان و جنوب «خیبر پختونخوا» بهره‌برداری کردند. GIATOC  گزارش می‌دهد که کنترل‌کنندگان مسیرهای جنوبی «دیگر با رقابت سخت قاچاقچیان در مناطق قبیله‌ای شمالی مواجه نیستند و می‌توانند اجاره‌های بالاتری برای استفاده از این مسیرها مطالبه کنند».

تاب‌آوری شبکه نارکو-جهاد نه‌تنها در گستره و جریان‌های درآمدی آن، بلکه در نوآوری مستمرش نیز آشکار است. شیوه‌های پنهان‌سازی[21] همواره در حال تحول‌ هستند. مواد مخدر به شکل آجرهای رزینی فشرده می‌شوند، در رنگ‌های نساجی حل می‌گردند یا در محموله‌های غذایی پنهان می‌شوند. گاه زنانِ تاجر لباس‌هایی را حمل می‌کنند که به مت‌آمفتامین مایع آغشته شده‌اند و بنا بر گزارش‌ها، از کودکان پناه‌جوی افغان نیز برای جابه‌جایی بسته‌های کوچک از ایست‌های بازرسی، در کیف‌های مدرسه‌شان استفاده می‌شود.

از توقیف‌ها در آب‌های آزاد تا ایست‌های بازرسی مرزی، شواهد تصویری روشن ترسیم می‌کنند: شبکه نارکو-جهاد چندلایه، تاب‌آور و عمیقاً ریشه‌دار است؛ شبکه‌ای که تأمین مالی شورشیان، لجستیک قاچاق و مصرف داخلی را در قالب یک نظام واحد و نیرومند به هم پیوند می‌دهد.

ساختاری که نارکو-جهاد را زنده نگه می‌دارد

شبکه نارکو-جهاد نه فقط به‌واسطه مسیرها و سازوکارهای لجستیکی‌اش، بلکه به دلیل شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی‌ که امکان تداوم آن را فراهم می‌کنند، پایدار مانده است.

تحلیلگران امنیتی، مناطق مرزی پاکستان را تحت حاکمیت «مثلث آهنین»[22] توصیف می‌کنند: جنگ‌سالاران، مقام‌های فاسد و گروه‌های شبه‌نظامی مانند TTP، طالبان و القاعده. پول مواد مخدر، شبه‌نظامی‌گری را تأمین مالی می‌کند؛ شبه‌نظامیان زور بازو و پوشش ایدئولوژیک فراهم می‌آورند و مقام‌ها و نخبگان محلی مصونیت از پیگرد را تضمین می‌کنند. این بازیگرانِ به‌هم‌پیوسته از همان مسیرها، ایست‌های بازرسی و کریدورهای حمل‌ونقلی بهره‌برداری می‌کنند که اقتصاد غیرقانونی را سرپا نگه می‌دارند و بدین ترتیب، اجرای قانون را دشوار و گزینشی می‌سازند.

ضعف‌های ساختاری دیرپا این مشکل را تشدید می‌کنند. اقتدار سنتی پس از دهه‌ها درگیری فروپاشیده است و دولت را بدون واسطه‌های محلی قابل‌اعتماد رها کرده است. اصلاحیه بیست ‌و پنجم قانون اساسی با هدف ادغام مناطق سابق فاتا در نظام رسمی پلیس، دادگاه‌ها و مدیریت شهرستانی تدوین شد، اما پیشرفت آن کند بوده است؛ پاسگاه‌های پلیس همچنان با کمبود نیرو مواجه‌اند، دسترسی به دستگاه قضایی محدود است و نهادهای مدنی زیر فشارهای امنیتی مداوم تقلا می‌کنند.

چندین نهاد مجری قانون از جمله نیروی مبارزه با مواد مخدر، نیروهای مرزی، گمرک و آژانس تحقیقات فدرال، در امتداد مرز فعالیت می‌کنند، با این حال هماهنگی میان آن‌ها پراکنده است. هم‌پوشانی‌های صلاحیتی، کمبود نیروی انسانی و مداخله‌های سیاسی به قاچاقچیان عمده امکان می‌دهد از پیگرد قضایی بگریزند[23]. بازداشت‌ها عمدتاً متوجه حاملان رده‌پایین است، درحالی‌که تأمین‌کنندگان مالی و واسطه‌های شبه‌نظامی که این تجارت را سازمان‌دهی می‌کنند، تا حد زیادی دست‌نخورده باقی می‌مانند. بین ژوئیه ۲۰۲۳ تا ژوئن ۲۰۲۴، نیروی مبارزه با مواد مخدر بیش از ۹۳ هزار بازداشت مرتبط با مواد مخدر را ثبت کرد[24] و ۱۶ شبکه قاچاق را مختل ساخت، اما تعقیب‌های قضایی به‌ندرت به لایه‌های بالایی می‌رسند؛ لایه‌هایی که با فساد، ترس و حمایت‌های محلی محافظت می‌شوند. یکی از افسران مبارزه با مواد مخدر چالش را ساده‌تر جمع‌بندی کرد. او با اشاره به توقیف‌های اخیر گفت: «ما هرچه از ایست‌های بازرسی‌مان عبور می‌کند را متوقف می‌کنیم. اما مسیرها زیادند. آن‌ها همیشه راه دیگری پیدا می‌کنند». این مشاهده، واقعیت خاموشی را برجسته می‌سازد: اجرای قانون هرچند ضروری، به‌تنهایی نمی‌تواند اقتصادی را که به‌وسیله جغرافیا، سود و بقا شکل‌گرفته، برچیند.

فقدان معیشت‌های پایدار[25] در شهرستان‌هایی مانند خیبر، اورکزی و وزیرستان شمالی این پویایی‌ها را تقویت می‌کند. در شرایط فقر، اختلال در بازارها و محدودیت گزینه‌های جایگزین معیشتی، کل جوامع به طور فزاینده‌ای برای بقا به اقتصاد مواد مخدر متکی می‌شوند. سیاست‌های امنیتیِ متمرکز بر عملیات نظامی، هرچند به طور موقت قاچاق را مختل کرده‌اند، اما غالباً به‌جای ریشه‌کن‌سازی، به تعمیق ریشه‌های این شبکه‌های غیرقانونی انجامیده‌اند.

گذرگاه‌های مرزی، همچنان شریان‌های حیاتی[26] تجارت به شمار می‌روند. با وجود کشفیات پرسر‌وصدایی مانند محموله «تورخم» در آوریل ۲۰۲۴ به ارزش یک میلیارد روپیه، شامل ۱۴ کیلوگرم مت‌آمفتامین کریستالی و ۱۸ کیلوگرم هروئین، این نقاط هرچند نظامی‌سازی شده‌اند، اما همچنان نفوذپذیر باقی‌مانده‌اند. همان مسیرهایی که در بخش پیشین برجسته شدند و قاچاق گسترده و تأمین مالی شورشیان را پشتیبانی می‌کنند، به‌واسطه ضعف‌های ساختاری، فساد و همدستی محلی فعال نگه داشته می‌شوند و بدین‌سان تاب‌آوری نارکو-جهاد را تضمین می‌کنند.

در اصل، تداوم این شبکه به همان اندازه که به خود مسیرهای قاچاق وابسته است، تابع حکمرانی، اجرای قانون و شرایط اجتماعی و ‌اقتصادی نیز هست. بدون پرداختن به این عوامل زیربنایی، اقدامات اجرایی و کشفیات هرچند بزرگ، در نظامی که برای سازگاری و بقا ساخته شده است، صرفاً پیروزی‌هایی موقتی باقی خواهند ماند.

پایان‌دادن به چرخه: ساماندهی جنگ علیه نارکو-جهاد

جامعه امنیتی پاکستان مدت‌هاست هم‌پوشانی مالی میان تروریسم و مواد مخدر را به رسمیت شناخته است[27]، با این حال اجرای قانون همچنان میان نهادهای متعدد با مأموریت‌های همپوشان و اولویت‌های نابرابر پراکنده مانده است. نتیجه، ساختاری است که واکنشی عمل می‌کند، نه ساختاری که نتایج را شکل دهد.

شماری روبه‌افزایش از پژوهشگران منطقه‌ای استدلال می‌کنند که گسستن پیوند میان مواد مخدر و شبه‌نظامی‌گری به نقطه آغاز متفاوتی نیاز دارد: تنظیم‌گری به‌جای سرکوب‌های پایان‌ناپذیر. آنان پیشنهاد می‌کنند تجارت از سایه‌ها به درون یک اقتصاد شفاف و تحت مدیریت دولت منتقل شود.

چنان‌که یکی از پژوهشگران ارشد افغان بیان کرد: «اگر اختیارش را داشتم، تولید برخی مواد مخدر را در افغانستان قانونی و تنظیم‌گری می‌کردم. این سرزمین به ‌طور طبیعی توان تولید این محصولات را دارد و بسیاری از داروهای ضروری از آن‌ها مشتق می‌شوند. با غیرقانونی نگه‌داشتن تولید، دولت اجازه داده است این تجارت در بازار سیاه باقی بماند؛ وضعیتی که تنها به تشدید جرم و بی‌ثباتی می‌انجامد».

دیدگاه او هرچند مناقشه‌برانگیز، اما به طور فزاینده‌ای در محافل سیاست‌گذاری مطرح، امکانی منطقه‌ای و گسترده‌تر را پیش می‌کشد. یک چارچوب هماهنگ با مشارکت افغانستان، پاکستان و نهادهای بین‌المللیِ سلامت و توسعه می‌تواند مواد مخدر را از یک منبع درآمد شورشی به صنعتی قانونی و به‌شدت تحت نظارت برای مصارف دارویی تبدیل کند. بخش داروسازیِ روبه‌رشد پاکستان می‌تواند تحت نظارت سخت‌گیرانه سازمان ملل متحد، به خریدار رسمی تریاک و افدرا‌ی (نوعی گیاه جهت تولید مواد مخدر) افغانستان بدل شود و زنجیره‌های ارزش قانونی ایجاد کند که هم تأمین مالی شبه‌نظامیان را تضعیف نماید و هم در دو سوی مرز معیشت بیافریند.

این پژوهشگر نکته دیگری را نیز افزود که در سطح جهانی در حال جلب‌توجه است: «مصرف حشیش در آلمان در سال ۲۰۲۴ قانونی شد و بسیاری از کشورها سیاست‌های مشابهی را اتخاذ کرده‌اند. اگر مصرف حشیش قانونی است، پس به طور منطقی تولید آن نیز باید تنظیم‌گری شود. تولید قانونی می‌تواند اقتصاد محلی را تقویت کند، فرصت‌های شغلی ایجاد نماید و منطقه را خوداتکاتر سازد».

چنین رویکردی مستلزم همکاری عمیق، رژیم‌های مشترک صدور مجوز، پایش شفاف مرزی و سازوکارهای نظارتی مشترک است؛ اما شاید تنها مسیری باشد که هم‌زمان ابعاد اقتصادی و امنیتی این بحران را مورد رسیدگی قرار می‌دهد. بدون چارچوب‌بندی مجدد اقتصاد مواد مخدر به‌عنوان یک چالش توسعه‌ای در منطقه، نه صرفاً یک بنگاه جنایی، پاکستان و افغانستان همچنان به منازعه‌ای گره‌خورده باقی خواهند ماند که با پودر و کریستال تغذیه می‌شود.

در نهایت، این مبارزه صرفاً بوروکراتیک نیست، بلکه ماهیتی اخلاقی دارد. تا زمانی که مواد مخدر به‌عنوان منبعی قابل‌قبول برای درآمد شبه‌نظامیان، مقام‌های فاسد و برای کشاورزانی که هیچ گزینه جایگزینی ندارند، پذیرفته شود، هر سرکوبی موقتی و هر موفقیتی کوتاه‌مدت خواهد بود. گسستن این چرخه مستلزم شجاعت سیاسی، رویای منطقه‌ای و آمادگی برای تبدیل یک رذیلت دیرپای تاریخی به ابزاری مهار‌شده در خدمت اصلاح است.

جمع‌بندی

نوشتار حاضر نشان می‌دهد که «نارکو-جهاد» را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان هم‌پوشانی تصادفی میان قاچاق مواد مخدر و خشونت شبه‌نظامی فهم کرد؛ بلکه باید آن را به‌مثابه یک نظم اقتصادی-ایدئولوژیک پایدار در نظر گرفت که در بستر فروپاشی حکمرانی، فقر ساختاری و منازعه مزمن شکل گرفته است. در این نظم، مواد مخدر نه انحرافی اخلاقی، بلکه به منبعی مشروع برای بقا، اعمال قدرت و بازتولید شورش بدل می‌شود. ناکامی مکرر سیاست‌های امنیتی نشان می‌دهد که برخورد قهری، بدون مداخله در زیرساخت‌های معیشتی و مالی، تنها مسیرهای قاچاق را جابه‌جا می‌کند، نه اینکه منطق آن را از میان ببرد. آنچه این چرخه را تداوم می‌بخشد، نه صرفاً شبکه‌ها و مسیرها، بلکه عادی‌سازی جرم به‌عنوان راه‌حل بقا است. از این منظر، پیشنهادهای تنظیم‌گری و مدیریت قانونی تولید، بیش از آنکه نسخه‌ای ساده‌انگارانه باشند، بازتاب بحران عمیق‌تری در مدل‌های رایج مبارزه با مواد مخدر هستند. مادامی که اقتصاد رسمی نتواند جایگزینی واقعی برای معیشت و دولت نتواند جایگزینی قابل‌اعتماد برای نظم فراهم کند، نارکو-جهاد همچنان خود را بازتولید خواهد کرد. پایان این چرخه نه در تشدید جنگ، بلکه در بازسازی رابطه میان اقتصاد، اخلاق و حکمرانی نهفته است.

منابع

[1]  UN. (n.d). Taliban’s Poppy Ban in Afghanistan: Can It Work. UN. From: https://www.un.org/en/video/talibans-poppy-ban-afghanistan-can-it-work

[2]  UN News. (2025, November 6). Afghanistan: Opium cultivation drops sharply, but regional trafficking rises. UN News. From: https://news.un.org/en/story/2025/11/1166286

[3]  Al Jazeera. (2025, November 6). Afghanistan’s opium crop falls 20 percent as synthetic drugs surge. Al Jazeera. From: https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/afghanistans-opium-crop-falls-20-percent-as-synthetic-drugs-surge

[4]  UN. (2025, November 6). Afghanistan: Opium cultivation drops sharply, but regional trafficking rises. UN. From: https://www.ungeneva.org/en/news-media/news/2025/11/112574/afghanistan-opium-cultivation-drops-sharply-regional-trafficking

[5]  UN News. (2025, November 6). Afghanistan: Opium cultivation drops sharply, but regional trafficking rises. UN News. From: https://news.un.org/en/story/2025/11/1166286

[6]  Azizi, H. (2024). The nature and extent of the Taliban’s involvement in the drug trade before and after the regime change (1994–2022): insights from experts. Taylor & Francis. From: https://doi.org/10.1080/09592318.2024.2381847

[7]  Mehsud, R. (2025, November 12). Quit Pakistan routes or lose state support, Afghan deputy premier warns traders. Arab News. From: https://www.arabnews.com/node/2622338/pakistan

[8]  Iqbal, A. (2014, December 9). TTP using drug money to fund activities. DAWN. From: https://www.dawn.com/news/1149674

[9]  European Foundation for South Asian Studies. (2017, November). ‘Narco-Jihad’ – Haram money for a Halal cause. EFSAS. From: https://www.efsas.org/publications/study-papers/%E2%80%98narco-jihad%E2%80%99-%E2%80%93-haram-money-for-a-halal-cause/

[10]  United States Department of State. (2025, March). United States Department of State Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs. United States Department of State. From: https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/03/2025-International-Narcotics-Control-Strategy-Volume-1-Accessible.pdf

[11]  Chuadry, M., & Niaz, M., & Liaqut, S. (2022). Prevalence of Drug Use among University Students in Pakistan. Annals of Medical and Health Sciences Research. From: https://www.amhsr.org/articles/prevalence-of-drug-use-among-university-students-in-pakistan-11195.html

[12] UN. (2022, October 26). National Drug Use Survey Pakistan 2022-24, Launched. UN. From: https://www.unodc.org/copak/en/PR/national-drug-use-survey-pakistan-2022-24–launched.html

[13]  Peters, G. (2009). How Opium Profits the Taliban. Peace Workers. From: https://www.usip.org/sites/default/files/resources/taliban_opium_1.pdf

[14] Momand, A. (2025, October 22). Pakistan Navy ship seizes drugs worth nearly $1bn in Arabian Sea. DAWN. From: https://www.dawn.com/news/1950551

[15]  Zeb Khan, M. (2025, October 26). Govt intensifies crackdown on illicit trade, narcotics. DAWN. From: https://www.dawn.com/news/1951280

[16]  Cassidy, R. (2012). War, Will and Warlords. Marine Corps University Press. From: https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/War,%20Will,%20and%20Warlords.pdf

[17]  Fazli, S. (2022, June). Narcotics Smuggling in Afghanistan: Links between Afghanistan and Pakistan. SOC ACE Research Paper. From: https://globalinitiative.net/wp-content/uploads/2022/06/narcotics-smuggling-in-afghanistan-paper.pdf

[18]  Iqbal, A. (2014, December 9). TTP using drug money to fund activities. DAWN. From: https://www.dawn.com/news/1149674

[19]  Menzfeld, M. (2022). Editorial: The Fall of Kabul in 2021 – Background, Effects, Resonance: A Special Issue (not only) for the Interested Public. Ethno Scripts. 24(1). From: https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/93121/ssoar-ethnoscripts-2022-1-menzfeld-Editorial_The_Fall_of_Kabul.pdf?sequence=1&isAllowed=y

[20]  Basit, A. (2021, February 25). Pakistan-Afghanistan border fence, a step in the right direction. Al Jazeera. From: https://www.aljazeera.com/opinions/2021/2/25/the-pak-afghan-border-fence-is-a-step-in-the-right-direction

[21] Fazli, S. (2022, June). Narcotics Smuggling in Afghanistan: Links between Afghanistan and Pakistan. SOC ACE Research Paper. From: https://globalinitiative.net/wp-content/uploads/2022/06/narcotics-smuggling-in-afghanistan-paper.pdf

[22]  Mandaville, P. (2009). Drug Trafficking and Security in Afghanistan and Pakistan. NBR special report. From: https://gisf.ngo/wp-content/uploads/2020/02/0297-Mandaville-et-al-2009-Narco-Jihad-Drug-Trafficking-and-Security-in-Afghanistan-and-Pakistan.pdf

[23]  United States Department of State. (2025, March). United States Department of State Bureau for International Narcotics and Law Enforcement Affairs. United States Department of State. From: https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/03/2025-International-Narcotics-Control-Strategy-Volume-1-Accessible.pdf

[24] Jamshed, J., & Bakhsh, F. (2024). Challenges and Reforms in Pakistan’s Narcotics Law: A Critical Analysis of the Control of Narcotics Substances Act 1997. Pakistan Journal of Humanities and Social Sciences. 12(1), 188-199. From: https://journals.internationalrasd.org/index.php/pjhss

[25] Jamal, G. (2025, March 26). Merged areas: livelihood dilemma. DAWN. From: https://www.dawn.com/news/1900409

[26] Associated Press of Pakistan. (n.d). ANF foils trans-border drug trafficking at Torkham Border. APP. From: https://www.app.com.pk/domestic/anf-foils-trans-border-drug-trafficking-at-torkham-border/

[27]  Haq, I., & Bukhari, H. (2019, June 23). Menace of narco-terrorism. The News on Sunday. From: https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567998-menace-narco-terrorism