رسول موگویی
دانشجوی دکتری روابط بینالملل، دانشگاه اصفهان
مقدمه
تشدید تغییرات اقلیمی، افزایش دما، کاهش بارندگی و بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی، بسیاری از مناطق خشک و نیمهخشک جهان را با روند فزاینده تخریب سرزمین روبهرو ساخته است. در چنین شرایطی، حفاظت از خاک، آب و پوشش گیاهی و تلاش برای بازگرداندن کارکردهای ازدسترفته اکوسیستمها، به یکی از اولویتهای مهم سیاستگذاری زیستمحیطی در سطح ملی و بینالمللی تبدیل شده است. بیابانزدایی در رویکردهای جدید، صرفاً به مهار گسترش بیابان محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از اقدامات هماهنگ برای مدیریت پایدار سرزمین، احیای پوشش گیاهی، حفاظت از منابع آب، تقویت تنوع زیستی و افزایش تابآوری جوامع محلی را در بر میگیرد. گسترش این رویکرد نشاندهنده توجه فزاینده دولتها و نهادهای بینالمللی به ظرفیت احیای اکوسیستم در بهبود شرایط زیستمحیطی، تقویت امنیت غذایی، ایجاد فرصتهای اقتصادی و حمایت از معیشت جوامع آسیبپذیر است. در این میان، برخی کشورها و مناطق جهان با طراحی طرحهای بزرگمقیاس و اجرای پروژههای بلندپروازانه، کوشیدهاند الگوهایی عملی و ماندگار برای مقابله با بیابانزایی ارائه کنند. پروژه دیوار سبز چین و ابتکار دیوار سبز قاره آفریقا از برجستهترین نمونههای این رویکرد به شمار میروند و ظرفیت همکاری، برنامهریزی بلندمدت و بسیج منابع گسترده برای احیای سرزمین را نشان میدهند. در همین راستا، نوشتار حاضر با بررسی جایگاه بیابانزدایی در حفظ و احیای اکوسیستم، اهداف، دستاوردها و چالشهای این دو پروژه را موردتوجه قرار میدهد.
بیابانزایی، چالش اساسی در عصر تغییرات اقلیمی
بیابانزایی یکی از مهمترین چالشهای زیستمحیطی جهان معاصر است که تحتتأثیر همزمان تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، افزایش دما و بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی تشدید میشود. بیابانزایی که بهعنوان تخریب زمین در مناطق خشک ناشی از تغییرات اقلیمی و فعالیتهای انسانی تعریف میشود، طبق اعلام سازمان ملل متحد، حدود ۲۵۰ میلیون نفر را در سراسر جهان تحتتأثیر قرار میدهد (Si Hui & Tang, 2026). خطر بیابانزایی گسترده است و بیش از ۱۰۰ کشور را دربرمیگیرد. این پدیده بیش از همه فقیرترین و آسیبپذیرترین جمعیتها را تحتتأثیر قرار میدهد، زیرا کشاورزی معیشتی در بسیاری از مناطق آسیبدیده رایج است؛ بر اساس «اطلس جهانی بیابانزایی» کمیسیون اروپا، بیش از ۷۵ درصد از مساحت خشکیهای زمین در حال حاضر تخریب شده است و این رقم ممکن است تا سال ۲۰۵۰ به بیش از ۹۰ درصد برسد. مرکز تحقیقات مشترک کمیسیون اروپا اعلام کرده است که هر سال، مساحتی معادل نصف اتحادیه اروپا، یعنی 1.61 میلیون مایل مربع یا 4.18 میلیون کیلومترمربع، تخریب میشود و آفریقا و آسیا بیشترین تأثیر را از این روند میپذیرند (Nunez, 2019). بررسیها نشان میدهد که آفریقا بر اثر افزایش خشکی اقلیم، در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۵ حدود ۱۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست داده است. پیشبینی میشود که تحت یک سناریوی انتشار متوسط، تا سال ۲۰۷۹ خشکشدن اقلیم موجب کاهش حدود ۱۶ درصدی تولید ناخالص داخلی آفریقا و ۶.۷ درصدی تولید ناخالص داخلی آسیا شود (Harvey, 2024). بر اساس سندی که تحت نظارت کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابانزایی و با عنوان «تهدید جهانی خشکشدن سرزمینها» تهیه شده است، بیش از سهچهارم خشکیهای زمین در سه دهه منتهی به سال ۲۰۲۰، در مقایسه با سه دهه پیش از آن، اقلیمی خشکتر را تجربه کردهاند. تا سال ۲۱۰۰، ممکن است تا پنج میلیارد نفر در مناطق خشک زندگی کنند؛ رقمی که بیش از دوبرابر تعداد کنونی است و در این گزارش آمده که هیچ کشوری از این مقوله مصون نیست (Delacroix, 2024).
جنگلزدایی، چرای بیش از حد دام و مصرف بیرویه آب از سوی انسانها از مهمترین عوامل بیابانزایی به شمار میروند؛ بررسی دانشمندان نشان میدهد که این جنگلزدایی از طریق افزایش بیماریهای مرتبط با گرما، جان نیممیلیون نفر را در دو دهه گذشته گرفته است (Watts, 2025). فرایند جنگلزدایی تنها به گسترش بیابانها محدود نیست، بلکه با کاهش حاصلخیزی خاک، افت منابع آب، نابودی پوشش گیاهی و تضعیف معیشت جوامع محلی همراه است. مناطق خشک و نیمهخشک بیش از دیگر نواحی در معرض این تهدید قرار دارند و پیامدهای آن میتواند امنیت غذایی، مهاجرت و ثبات اجتماعی را نیز تحتتأثیر قرار دهد. یکی از گزارشهای اقلیمی سازمان ملل متحد، چندین کانون تخریب در مناطق خشک مانند جنوب آسیا، شمال چین، دشتهای مرتفع و کالیفرنیا در ایالات متحده و مدیترانه را شناسایی میکند (Watts, 2024). مثلاً، دررابطهبا چین که یکی از موارد مطالعه موردی در این نوشتار است، دارین مگی، استاد مطالعات زیستمحیطی در کالجهای هوبارت و ویلیام اسمیت در ایالات متحده و متخصص منابع آب چین، گفت: «تابستانهای گرمتر و زمستانهای کوتاهتر با بارش برف کمتر، احتمالاً منجر به کاهش عمومی سطح رطوبت خاک [در سراسر منطقه] خواهد شد و آن را بیشتر مستعد شسته شدن توسط بادها و حملشدن به مناطق دوردست میکند و تلاشهای ستودنی چین برای کاشت درخت را تهدید میکند». او گفت: «تغییرات اقلیمی تقریباً مطمئناً مسئله طوفان شن را در شمال شرقی چین تشدید خواهد کرد. ازاینرو، مقابله با بیابانزایی به یکی از محورهای اصلی سیاستهای زیستمحیطی و برنامههای احیای اکوسیستم در بسیاری از کشورها تبدیل شده است (Standaert, 2021) زیرا این دقیقاً همان چیزی است که نهادهای بینالمللی و در رأس آنها سازمان ملل متحد بر آن تأکید دارند. سازمان ملل متحد توصیه میکند که کشورها شیوههای استفاده از زمین خود را بهبود بخشند و در استفاده از آب کارآمدتر باشند. این شامل اقداماتی مانند کشت محصولاتی که به آب کمتری نیاز دارند و روشهای آبیاری کارآمدتر مانند آبیاری قطرهای که آب را بهآرامی به گیاهان میرساند تا تبخیر را به حداقل برساند، در مقیاس بسیار بزرگتر میشود (Arasu, 2024).
بیابانزدایی، حفظ و احیای اکوسیستم
احیای اکولوژیک در مقیاس بزرگ، یکی از راهبردهای اساسی برای مقابله با تخریب سرزمین، بیابانزایی و کمبود آب در مناطق خشک و نیمهخشک سراسر جهان بوده است. اقداماتی مانند جنگلکاری مجدد، ایجاد جنگل و احیای مراتع، از ارزش قابلتوجهی برخوردار بودهاند؛ از جمله افزایش پایداری خاک، گسترش پوشش گیاهی و تقویت خدمات اکوسیستمیای که اقلیمهای محلی و چرخههای هیدرولوژیک را تنظیم میکنند. بااینحال، پیامدهای هیدرولوژیک احیای اکولوژی در مقیاس بزرگ پیچیدهاند و معمولاً از منطقهای به منطقه دیگر تفاوت دارند (Halefom et al., 2026).
ازاینرو، در سالهای اخیر رویکرد سیاستگذاران و نهادهای بینالمللی از تمرکز صرف بر مهار پیامدهای بیابانزایی به سمت احیای اکوسیستم و مدیریت پایدار سرزمین تغییر یافته است. در این چارچوب، احیای اراضی تخریب شده نهتنها ابزاری برای حفاظت از محیطزیست، بلکه راهبردی برای افزایش تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی، تقویت امنیت غذایی و بهبود معیشت جوامع محلی تلقی میشود. اینگر اندرسن، مدیر اجرایی برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP) بیان داشته است که: «احیا، راهحلی طبیعی برای مقابله با بحران سهگانه سیارهای، ایجاد مشاغل جدید، کاهش فقر و تقویت تابآوری در برابر شرایط حدی آبوهوایی است. زمین، زندگی است و ما باید از آن حفاظت کنیم» (UNEP, 2024). بر همین اساس، برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد هفت راهکار کلیدی را برای احیای سرزمین، مقابله با بیابانزایی و افزایش تابآوری در برابر خشکسالی پیشنهاد کرده است:
- پایدار نمودن کشاورزی از طریق توسعه دانش بومی متناسب با اقلیم هر منطقه؛
- نجات خاک از طریق افزایش حاصلخیزی آن؛
- حفاظت از گردهافشانها و حشرات بخصوص زنبورها؛
- احیای اکوسیستم آبهای شیرین از طریق مدیریت روانآبها و فاضلاب؛
- نوسازی مناطق ساحلی و دریایی از طریق حفظ تنوع زیستی، عدم ایجاد آلودگی و رفع آلودگی؛
- بازگرداندن طبیعت به شهرها از طریق افزایش سطح فضای سبز شهری؛
- تأمین مالی برای احیای اکوسیستمهای در معرض آسیب یا نابودی (UNEP, 2026).
بااینحال، شیوه اجرای این راهکارها در کشورهای مختلف یکسان نیست و هر کشور، متناسب با شرایط اقلیمی، جغرافیایی، اقتصادی و اجتماعی خود، مجموعهای از سیاستها و حتی سازوکارهای ابداعی را برای کاهش آثار بیابانزایی و حرکت در مسیر بیابانزدایی به کار گرفته است. برای نمونه، عربستان سعودی «ابتکار سبز عربستان» را با هدف گسترش پوشش گیاهی و احیای اراضی تخریبشده دنبال میکند، الجزایر پروژه «سد سبز» را برای حفاظت از مناطق پیشصحرایی و مهار گسترش بیابان به اجرا گذاشته است، هند نیز «پروژه دیوار سبز آراوالی» را برای احیای اراضی تخریبشده و مقابله با پیشروی بیابان تار توسعه داده است و قزاقستان از طریق برنامههای جنگلکاری و ایجاد کمربندهای حفاظتی، در پی کاهش فرسایش خاک و طوفانهای گردوغبار است. در میان این تجربهها، دو مورد از بزرگترین و شناختهشدهترین ابتکارهای جهان، «پروژه دیوار سبز چین» و «پروژه دیوار سبز قاره آفریقا» هستند که هر یک با ساختار، اهداف و شیوه اجرایی متفاوت، تلاشی گسترده برای مهار تخریب سرزمین و احیای اکوسیستمهای آسیبدیده به شمار میروند.
پروژه دیوار سبز چین
بخش بزرگی از کشور چین را بیابانها تشکیل میدهند. مناطق خشک و نیمهخشک چین امروزی، شامل نواحی شمال شرقی، شمالی و شمال غربی، مساحتی بیش از 1.6 میلیون کیلومتر مربع را دربرمیگیرند؛ بیش از پنج دهه پیش، دولت چین دریافت که بیابانزایی و طوفانهای گردوغبار در حال وقوع میتوانند زندگی نزدیک به ۲۰۰ میلیون نفر را به خطر اندازند (Wang et al., 2010). به گفته «نشنال جئوگرافیک»، مشکل بیابانزایی در چین در چهار شکل رخ داده است:
- بیابانزایی بادی که پس از نابودی پوشش گیاهی بر اثر فرسایش بادی ایجاد میشود؛
- ازدسترفتن آبوخاک ناشی از فرسایش آبی که عمدتاً در فلات لُس گسترش دارد؛
- شورشدگی ناشی از مدیریت نامناسب آب؛
- بیابانزایی سنگی که در منطقه کارستی جنوب غرب چین پراکنده است (Petri, 2017).
چنین معضلاتی، دولت چین را بر آن داشت تا پروژهای عظیم و جاهطلبانه را در دستور کار قرار دهد. پروژه دیوار سبز چین که بهطور رسمی «برنامه کمربند حفاظتی سه شمال» یا (Three-North Shelterbelt Program) نامیده میشود، در سال ۱۹۷۸ با هدف مقابله با بیابانزایی، مهار گسترش بیابانهای «گُبی» و «تاکلیمکان» و کاهش طوفانهای گردوغبار آغاز شد. این طرح که بزرگترین پروژه احیای اکوسیستم و جنگلکاری جهان به شمار میرود، ۱۳ استان شمال، شمالغرب و شمالشرق چین را در بر میگیرد و قرار است تا سال ۲۰۵۰ تکمیل شود. اجرای این پروژه تنها به کاشت درخت محدود نبوده، بلکه مجموعهای از اقدامات مانند احیای مراتع، تثبیت شنهای روان، حفاظت از خاک و مدیریت منابع آب را نیز شامل میشود و از آن بهعنوان یکی از مهمترین برنامههای ملی چین برای ارتقای امنیت زیستمحیطی یاد میشود. ژو لیدونگ، یکی از مقامات جنگلداری سینکیانگ گفت جنگلهای صنوبر در حاشیه شمالی کویر از طریق انحراف آبهای سیلاب احیا خواهند شد و مقامات همچنین در حال برنامهریزی برای ایجاد شبکههای جنگلی جدید برای محافظت از زمینهای کشاورزی و باغها در حاشیه غربی هستند (Reuters, 2024). ژانگ یویونگ، مهندس ارشد دفتر کنترل جنگلداری، مراتع و بیابانهای آلکسا رایت بنر (منطقهای در حوزه مغولستان داخلی چین)، در مصاحبهای گفت: «ما ابتدا از روش شطرنجی کاه برای قفلکردن شنهای روان استفاده میکنیم و سپس درختان مقاوم در برابر خشکسالی مانند ساکسول را میکاریم؛ این رویکرد به ما کمک میکند تا یک سیستم مؤثر پیشگیری و کنترل شن و ماسه بسازیم و در نهایت مانع اکولوژیکی را تقویت کنیم» (Bela, 2025). به گفته منابع خبری، چین تا سال 2025 در مجموع چیزی در حدود 66 میلیارد درخت کاشته است و میخواهد این مسئله را تا پایان پروژه در سال 2050 حفظ کرده و تا آن تاریخ، 34 میلیارد درخت دیگر نیز بکارد (Pare, 2025).
بهطورکلی از زمان امضای کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابانزایی در 30 سال پیش، چین به بزرگترین مشارکتکننده در فضای سبز جهانی و یک الگوی بینالمللی برای کنترل بیابانزایی تبدیل شده است (Xinhua, 2024). طی این چند دهه، تلاشهای جنگلکاری به پوشش ۳۰ میلیون هکتار گسترش یافته و پوشش جنگلی در محدوده اجرای برنامه را از 5.05 درصد در سال ۱۹۷۸ به 13.57 درصد در سال ۲۰۱۸ افزایش داده است؛ مطالعات، سهم قابلتوجه این برنامه را در جلوگیری از فرسایش بادی، حفاظت از خاک و آب و جذب دیاکسیدکربن گزارش کردهاند اما با این حال، همزمان با ورود برنامه به مرحله توسعه باکیفیت، چالشهایی مانند پیرشدن تودههای جنگلی، همگنشدن گونهها و کاهش کارکردهای اکولوژیک پدیدار شدهاند (Guan et al., 2026) و همچنین پرسشهایی در رابطه با زمانبر بودن اتمام پروژه همواره مطرح بوده است؛ در این راستا، بارون جوزف اور، دانشمند ارشد کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابانزایی، گفت: «اهمیت گسترده برنامه سه شمال نه تنها در مقیاس احیا، بلکه در تعهد سیاسی بلندمدت پشت آن است». او در پاسخ به خبرگزاری آسوشیتدپرس نوشت که معکوس کردن روند بیابانزایی زمانی امکانپذیر است که به بخشی از استراتژیهای توسعه بلندمدت تبدیل شود (The Associated Press, 2026). بومشناسان همچنین نگرانیهایی را در مورد کاشت تکمحصولی مطرح کردهاند. صنوبر و بید در بسیاری از مناطق کمربند حفاظتی غالب هستند. تنوع محدود گونهها میتواند مقاومت در برابر آفات و بیماریها را کاهش دهد. در پاسخ، بودجه به سمت کاشتهای مختلط و بومی هدایت شده است (The Times of India, 2026).
پروژه دیوار سبز آفریقا
ازدسترفتن جنگلها به مسئلهای فوری در سراسر آفریقا تبدیل شده است، زیرا بیابان صحرا همچنان بهتدریج بهسوی جنوب پیشروی میکند. بر اساس اعلام سازمان زیستمحیطی غیرانتفاعی «Tree Aid»، طی سه دهه گذشته نزدیک به 7722 مایل مربع، معادل ۲۰ هزار کیلومتر مربع از جنگلها تنها در کشور مالی از بین رفته است (Diallo, 2024). در این راستا، پروژه دیوار سبز آفریقا یکی از مهمترین برنامههای زیستمحیطی قاره برای مقابله با بیابانزایی، تخریب سرزمین و پیامدهای تغییرات اقلیمی به شمار میرود. اتحادیه آفریقا این پروژه را در سال ۲۰۰۷ آغاز کرد و قصد دارد نواری از درختان به عرض ۱۰ مایل ایجاد کند که از ساحل تا ساحل، در ۱۱ کشور ساحل امتداد یابد. این پروژه با متوقف کردن بیابانزایی، قصد دارد از کشاورزان محافظت کند، به تأمین مواد غذایی کمک کند، مهاجرت را متوقف کند و حتی با افراطگرایی مبارزه کند؛ تا سال 2024 تخمین زده شد که حدود 30 درصد این پروژه انجام شده است (Yale Environment, 2025). این طرح با هدف احیای اراضی تخریبشده در منطقه ساحل و ایجاد پیوندی سبز از غرب تا شرق آفریقا شکل گرفته است؛ این «دیوار» ۸۰۰۰ کیلومتری که از داکار در غرب تا جیبوتی در شرق امتداد دارد، با هدف احیای ۱۰۰ میلیون هکتار (۲۴۷ میلیون جریب) از زمینهای تخریبشده، ایجاد ۱۰ میلیون شغل و جذب ۲۵۰ میلیون تن کربن برای مبارزه با تغییرات اقلیمی تا سال ۲۰۳۰ ساخته شده است (Raman, 2025). لذا برخلاف تصور اولیه از یک نوار پیوسته درختکاری، این پروژه امروز مجموعهای گسترده از اقدامات احیای اکوسیستم، کشاورزی پایدار، مدیریت آب و حمایت از معیشت جوامع محلی را دربرمیگیرد و به همین دلیل، رهبران جهان از جمله امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، ۱۹ میلیارد دلار را به عنوان بخشی از برنامه شتابدهنده دیوار بزرگ سبز برای کمک به سنجش و تسهیل موفقیت این پروژه اختصاص دادند (McGrath, 2024).
دیوار سبز آفریقا علاوه بر اهداف زیستمحیطی، به دنبال کاهش فقر، تقویت امنیت غذایی و ایجاد فرصتهای شغلی در مناطق آسیبپذیر است. ارزیابیهای سالهای اخیر از تأثیر دیوار سبز بزرگ نشان میدهد که چه دستاوردهایی ممکن است؛ از زمان آغاز این ابتکار توسط اتحادیه آفریقا در سال ۲۰۰۷ تا سال ۲۰۱۸، نزدیک به ۲۰ میلیون هکتار زمین احیا شده، بیش از ۳۵۰ هزار شغل ایجاد شده و حدود ۹۰ میلیون دلار درآمد بهدستآمده است. اتیوپی بهتنهایی ۱۵ میلیون هکتار از این اراضی احیاشده را به خود اختصاص میدهد. منافع این اقدام چشمگیر بوده است. گونههای گیاهی و جانوری در معرض تهدید دوباره رونق گرفتند و امنیت غذایی بهطور محسوسی بهبود یافت. چندین جامعه محلی نیز با نشاندادن تابآوری تازه در برابر خشکسالی، در جریان خشکسالی سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ که شرق و جنوب آفریقا را بهشدت آسیب زد، نیازی به کمک غذایی نداشتند (Thiaw, 2020). همچنین آژانس ملی نیجریه ادعا میکند که بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ بیش از ۴۵ میلیون نهال درخت تولید کرده و حدود 12 هزار هکتار از زمینهای تخریبشده را احیا کرده است. بااینحال، کارشناسان میگویند که این پیشرفت هنوز اندک است (Eze., & Puentes, 2025).
بااینحال و با وجود تمام موارد مذکور، اجرای آن با چالشهایی مانند کمبود منابع مالی، ناامنی، ضعف هماهنگی و دشواریهای اقلیمی روبهرو بوده است و بسیاری از افراد که شاید بدبینی بیشتری نسبت به دیگران داشته باشند، آن را شکستخورده میدانند. درحالیکه زمان زیادی به پایان این پروژه و به ضربالاجل خودخواستهاش باقی نمانده، میلیاردها دلار هزینه شده و میلیاردها دلار دیگر وعده داده شده است، اما بیشتر دیوار بزرگ سبز همچنان بیحاصل مانده است؛ پروژههای بیشماری با مشکل مواجه شدهاند و آژانسهای آفریقایی که وظیفه نظارت بر این طرح را بر عهده دارند، میگویند که تا حد زیادی توسط اهداکنندگان بینالمللی که بودجه آن را تأمین میکنند، به حاشیه رانده شدهاند (Alpha, 2025).
چالشهای پیش روی بیابانزدایی
- تأمین مالی پایدار و بلندمدت
پروژههای بیابانزدایی معمولاً به سرمایهگذاری سنگین و استمرار مالی در بازههای زمانی طولانی نیاز دارند. در بسیاری از موارد، منابع مالی بهصورت مقطعی، پراکنده یا وابسته به کمکهای خارجی تأمین میشوند و این امر اجرای منسجم پروژه را دشوار میکند؛ هزینههای اولیه بالای احیا اغلب مزایای بلندمدت احیا را تحتالشعاع قرار میدهد (Stewart, 2023). نبود بودجه پایدار، بهویژه در مراحل نگهداری، پایش و جایگزینی پوشش گیاهی، میتواند دستاوردهای اولیه را از میان ببرد. ازاینرو، موفقیت این طرحها تنها به آغاز پروژه وابسته نیست، بلکه به تضمین منابع برای دهههای بعد نیز بستگی دارد.
- تطبیق با شرایط اقلیمی و بومشناختی
هیچ الگوی واحدی برای اجرای پروژههای بیابانزدایی در همه مناطق وجود ندارد. تفاوت در میزان بارندگی، نوع خاک، پوشش گیاهی، منابع آب و شدت فرسایش خاک سبب میشود که یک روش موفق در یک منطقه، در منطقهای دیگر نتیجه معکوس داشته باشد. اجرای نسخههای یکسان و ازپیشطراحیشده میتواند تعادل اکولوژیک را برهم زند؛ بنابراین، طراحی پروژه باید بر پایه ویژگیهای بومی و ارزیابی دقیق ظرفیت هر اکوسیستم صورت گیرد.
- فشار بر منابع آب
گسترش پوشش گیاهی در مناطق خشک همواره به معنای احیای موفق اکوسیستم نیست؛ زیرا کاشت گسترده درختان میتواند مصرف آب را افزایش دهد و بر منابع زیرزمینی فشار وارد کند. در برخی مناطق، گونههای کاشتهشده برای ادامه حیات به آبیاری مداوم نیاز دارند و همین مسئله پایداری پروژه را زیر سؤال میبرد. اگر میزان مصرف آب از ظرفیت طبیعی منطقه فراتر رود، پروژهای که با هدف احیا آغاز شده است، خود میتواند به تشدید کمآبی منجر شود. مدیریت همزمان آب و پوشش گیاهی، یکی از دشوارترین ابعاد این طرحهاست.
- انتخاب نامناسب گونههای گیاهی
انتخاب گونههای غیربومی، پرمصرف یا تکگونهای از مشکلات رایج در پروژههای جنگلکاری و بیابانزدایی است. چنین گونههایی ممکن است با شرایط محلی سازگار نباشند، در برابر آفات و بیماریها آسیبپذیر شوند یا منابع محدود آبوخاک را تحت فشار قرار دهند. همچنین کاشت تنها یک گونه گیاهی میتواند تنوع زیستی را کاهش دهد و اکوسیستمی شکننده ایجاد کند.
- فاصله میان کاشت و احیای واقعی
در بسیاری از پروژهها، موفقیت با تعداد نهالهای کاشتهشده سنجیده میشود، درحالیکه کاشت درخت لزوماً به معنای احیای اکوسیستم نیست. نرخ بقای نهالها، کیفیت خاک، بازگشت تنوع زیستی و پایداری منابع آب شاخصهای مهمتری هستند. ممکن است میلیونها نهال کاشته شوند، اما بخش زیادی از آنها در سالهای بعد از بین بروند؛ بنابراین، ارزیابی پروژهها باید از شمارش عملیات اولیه فراتر رود و نتایج بلندمدت اکولوژیک را دربرگیرد.
- ضعف پایش و ارزیابی
بسیاری از طرحهای بزرگ بیابانزدایی با کمبود دادههای دقیق، شاخصهای مشترک و نظامهای مستقل ارزیابی روبهرو هستند. در نتیجه، تشخیص میزان واقعی موفقیت، شکست یا اثرگذاری آنها دشوار میشود. گاهی آمارهای مربوط به سطح احیا شده، تعداد درختان یا میزان کاهش فرسایش با یکدیگر سازگار نیستند. بدون پایش مستمر و شفاف، امکان اصلاح سیاستها و جلوگیری از تکرار خطاها نیز محدود خواهد بود. در حوزه پایش و ارزیابی، مسائل مختلفی وجود دارد که بر جنبههایی مانند جذب کربن، حفاظت از تنوع زیستی یا امنیت غذایی تأکید میکنند و برنامهریزی، اجرا، مقایسه، تجمیع و نظارت را پیچیده میکند (Mansourian., & Stephenson, 2023).
- تغییرات اقلیمی و افزایش عدم قطعیت
تغییرات اقلیمی میتواند شرایطی را که پروژه بر اساس آن طراحی شده است، در طول زمان دگرگون کند. افزایش دما، کاهش بارندگی، خشکسالیهای طولانیتر و طوفانهای شدیدتر ممکن است پوشش گیاهی ایجاد شده را از بین ببرد. در نتیجه، پروژههای بیابانزدایی باید انعطافپذیر باشند و بر اساس سناریوهای اقلیمی آینده طراحی شوند. نبود چنین رویکردی میتواند باعث شود سرمایهگذاریهای گسترده در برابر تغییرات محیطی دوام نیاورند.
- مشارکت جوامع محلی و ملاحظات معیشتی
احیای سرزمین بدون مشارکت فعال ساکنان محلی معمولاً پایداری محدودی دارد. کشاورزان، دامداران و جوامع بومی مستقیماً با زمین و منابع طبیعی در ارتباط هستند و حذف آنان از فرایند تصمیمگیری میتواند به مقاومت یا بیتفاوتی منجر شود. همچنین محدودکردن دسترسی به مراتع یا زمین، بدون ارائه جایگزینهای معیشتی، ممکن است فشار اقتصادی بر جوامع را افزایش دهد. پروژههای موفق باید میان حفاظت محیطزیست، اشتغال، امنیت غذایی و منافع مستقیم ساکنان محلی پیوند برقرار کنند.
نتیجهگیری
بررسی تجربههای چین و آفریقا در حوزه احیای اکوسیستم و بیابانزدایی نشان میدهد که پروژههای بزرگ بیابانزدایی میتوانند نقشی مؤثر در احیای سرزمینهای تخریبشده، افزایش پوشش گیاهی، کاهش فرسایش خاک و تقویت تابآوری جوامع در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی ایفا کنند. این طرحها همچنین نشان دادهاند که احیای اکوسیستم، در صورت برخورداری از برنامهریزی بلندمدت، حمایت سیاسی و مشارکت اجتماعی، میتواند فراتر از حفاظت محیطزیست عمل کند و به بهبود امنیت غذایی، ایجاد اشتغال، کاهش فقر و تقویت معیشت جوامع محلی بینجامد. تجربه چین، اهمیت استمرار سیاستگذاری و تعهد بلندمدت را آشکار میسازد و تجربه آفریقا نیز ظرفیت همکاری منطقهای و بینالمللی را برای مقابله با بحرانهای فرامرزی نشان میدهد.
درعینحال، تداوم و گسترش دستاوردهای این پروژهها نیازمند توجه همزمان به شرایط اقلیمی هر منطقه، مدیریت پایدار منابع آب، انتخاب گونههای بومی، تأمین مالی مستمر و مشارکت واقعی جوامع محلی است. وجود این چالشها به معنای ناکارآمدی چنین ابتکارهایی نیست، بلکه نشان میدهد که احیای سرزمین فرایندی تدریجی، پیچیده و نیازمند اصلاح مستمر است. دیوار سبز چین و دیوار سبز آفریقا ثابت کردهاند که حتی در مقیاسهای بسیار گسترده نیز میتوان روند تخریب سرزمین را مهار کرد و بخشی از کارکردهای ازدسترفته اکوسیستمها را بازگرداند. مهمترین درس این تجربهها آن است که بیابانزدایی زمانی بیشترین اثر را خواهد داشت که به بخشی پایدار از سیاستهای توسعهای، اقلیمی و اجتماعی کشورها تبدیل شود.
منابع
- Wang, X. M., & Zhang, C. X., & Hasi, E., & Dong, Z. B. (2010). Has the Three Norths Forest Shelterbelt Program solved the desertification and dust storm problems in arid and semiarid China. Journal of Arid Environments, 74(1), 13-22. From: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140196309002547
- Guan, X., & Wang, S., & Xu, M., & Ji, J., & Cao, C. (2026). Long-term ecological effectiveness of the Three-North shelterbelt program assessed by changes in ecosystem services. Sci Rep. From: https://doi.org/10.1038/s41598-026-39895-5
- Halefom, A., & Niu, H., & Li, R., & Negese, A., & Feng, L., & He, J., & He, Y., & Song, X. (2026). China’s Three-North Shelter Forest Program: Unveiling two decades of sustainability tensions between surface greening and groundwater dynamics. Journal of Arid Environments, 236. From: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140196326001096
- (2024, November 29). China completes 3,000-km green belt around its biggest desert, state media says. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/china/china-completes-3000-km-green-belt-around-its-biggest-desert-state-media-says-2024-11-29/
- The Times of India. (2026, February 28). China’s great green wall: How 66 billion trees turned a ‘dead’ desert into a carbon sink. The Times of India. From: https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/chinas-great-green-wall-how-66-billion-trees-turned-a-dead-desert-into-a-carbon-sink/articleshow/128879124.cms
- Pare, S. (2025, December 12). China’s Great Green Wall: The giant artificial forest designed to slow the expansion of 2 deserts. From: https://www.livescience.com/planet-earth/plants/chinas-great-green-wall-the-giant-artificial-forest-designed-to-slow-the-expansion-of-2-deserts
- Petri, A. (2017, April 21). China’s ‘Great Green Wall’ Fights Expanding Desert. National Geographic. From: https://www.nationalgeographic.com/science/article/china-great-green-wall-gobi-tengger-desertification
- Standaert, M. (2021, April 3). China sandstorms highlight threat of climate crisis. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/03/china-sandstorms-highlight-threat-of-climate-crisis
- Si Hui, T., & Tang, L. (2026, February 10). Growing fruits on desert lands? Inside China’s decades-long fight against desertification. CNA. From: https://www.channelnewsasia.com/east-asia/china-inner-mongolia-desertification-reclaim-three-north-shelterbelt-programme-5919531
- Bela, V. (2025, July 9). China’s ‘green great wall’ in Inner Mongolia traps 3 more deserts. South China Morning Post. From: https://www.scmp.com/news/china/science/article/3317376/chinas-green-great-wall-inner-mongolia-traps-three-more-deserts
- (2024, Deceember 11). Xinhua Headlines: Why China’s green drive matters to global desertification battle. Xinhua. From: https://english.news.cn/20241211/92510de76a5f45aaa3185d953010f6bd/c.html
- Yale Environment. (2025, October 8). Progress on Africa’s ‘Great Green Wall’ Stalls as Seedlings Die Off. Yale Environment. From: https://e360.yale.edu/digest/great-green-wall-stalls
- Raman, S. (2025, March 7). Collaboration, data and tracking move Africa’s Great Green Wall toward its goal. Mongabay. From: https://news.mongabay.com/2025/03/collaboration-data-and-tracking-move-africas-great-green-wall-toward-its-goal/
- Thiaw, I. (2020, October 23). OPINION: Restoring land – with Europe’s help – can give Africa a greener future. Thomson Reuters Foundation. From: https://news.trust.org/item/20201023132115-ltkqy/
- McGrath, J. (2024, April 30). See the $36 billion Great Green Wall in Africa that’s an attempt to hold back desertification. Bussiness Insider. From: https://www.businessinsider.com/great-green-wall-regreen-africa-sahel-desertification-2024-4
- Nunez, C. (2019, May 31). Desertification, explained. National Geographic. From: https://www.nationalgeographic.com/environment/article/desertification
- Diallo, M. (2024, November 15). Activists plant trees in Mali but residents strip them for firewood. They say there’s no choice. The Associated Press. From: https://apnews.com/article/mali-deforestation-climate-change-trees-3ee1452f74503c42f1eb28cf919f6330
- Alpha, K. (2025, November 11). COP30: The cautionary tale of the Sahel’s Great Green Wall. The New Humanitarian. From: https://www.thenewhumanitarian.org/investigations/2025/11/11/cop30-cautionary-tale-sahel-great-green-wall
- Eze, P., & Puentes, A. (2025, November 14). The Great Green Wall to curb the expansion of the Sahara is making progress, but it is running up against funding shortages and insecurity in the Sahel. EL Pais. From: https://elpais.com/planeta-futuro/2025-11-14/la-gran-muralla-verde-para-frenar-la-expansion-del-sahara-avanza-pero-se-topa-con-la-falta-de-fondos-y-la-inseguridad-en-el-sahel.html
- The Associated Press. (2026, July 13). China’s ‘Green Great Wall’ tames desert growth, but scientists warn the fight is not over. The Associated Press. From: https://apnews.com/article/china-desert-sandstorm-desertification-straw-checkerboard-2114ca22f87c31cffcf5e3c48c070aa1
- Delacroix, G. (2024, December 9). At the UN desertification conference, nature-based solutions to halt land degradation. Le Monde. From: https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2024/12/09/at-the-un-desertification-conference-nature-based-solutions-to-halt-land-degradation_6735795_114.html
- Arasu, S. (2024, December 9). Earth’s lands are drying out. Nations are trying to address it in talks this week. The Associated Press. From: https://apnews.com/article/climate-change-desertification-riyadh-cop16-unccd-aridity-b04581d859aa6229cc2ebfc7a17a03de
- Harvey, F. (2024, December 9). Drylands now make up 40% of land on Earth, excluding Antarctica, study says. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/environment/2024/dec/09/drylands-now-make-up-40-of-land-on-earth-excluding-antarctica-study-says
- Watts, J. (2024, December 1). Land degradation expanding by 1m sq km a year, study shows. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/environment/2024/dec/01/land-degradation-expanding-by-1m-sq-km-a-year-study-shows
- Watts, J. (2025, August 27). Deforestation has killed half a million people in past 20 years, study finds. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/27/deforestation-has-killed-half-a-million-people-in-past-20-years-study-finds
- (2026, June 16). Seven ways to restore land, halt desertification and combat drought. UNEP. From: https://www.unep.org/news-and-stories/story/seven-ways-restore-land-halt-desertification-and-combat-drought
- (2024, June 5). Record-breaking World Environment Day spotlights land restoration, desertification and drought resilience. UNEP. From: https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/record-breaking-world-environment-day-spotlights-land-restoration
- Stewart, F. (2023, March 1). Financing Ecosystem Restoration: A Q&A with Fiona Stewart. World Bank Group. From: https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/03/01/financing-ecosystem-restoration-a-q-a-with-fiona-stewart
- Mansourian, S., & Stephenson, P. (2023). Exploring Challenges and Lessons for Monitoring Forest Landscape Restoration. Current Landscape Ecology Reports, 8, 159–170. From: https://link.springer.com/article/10.1007/s40823-023-00092-z
