آزمایشات هسته‌ای و نقض حقوق بشر

سحر براتی بروجنی

دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل دانشگاه اصفهان

مقدمه

هم‌زمان با کشف انرژی هسته‌ای در قرن بیستم میلادی، آنچه پیش از هر موضوع دیگری ذهن جامعه جهانی را به خود مشغول ساخت، استفاده از انرژی یاد شده در حوزه ساخت و توسعه سلاح‌هایی بود که از توان تخریب شدیدی برخوردار بودند. دراین‌بین، با وجود نگرانی‌ها در این مورد، با عملکرد کشورهای دارنده توان هسته‌ای، پایان جنگ جهانی دوم به آغاز عصر اتمی تبدیل شد و طی سال‌های 1945 تا 1964در فضای ژئوپلیتیک جنگ سرد و در شرایط فقدان سیاست‌های خلع سلاح بین‌المللی مؤثر، کشورهایی مانند ایالات متحده، اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا، فرانسه و چین، به قدرت‌های هسته‌ای تبدیل شدند و آزمایش‌های هسته‌ای زیادی در تمام محیط‌ها (اتمسفر، زیرزمین و زیر آب) انجام دادند. این امر در حالی است که انجام آزمایشات هسته‌ای نه‌تنها تهدیدی علیه صلح و امنیت جهانی به شمار می‌رود، بلکه متناسب با روشی که انجام می‌شود، درجه‌های مختلفی از آسیب به محیط‌زیست و نقض گسترده حقوق بشر را نیز در پی دارد.

آسیب‌های ناشی از آزمایشات هسته‌ای

آزمایش‌های هسته‌ای، به‌ویژه آزمایش‌هایی که در مناطق پرجمعیت انجام می‌شود، می‌تواند منجر به خطرات جدی سلامتی برای جوامع محلی شود. ریزش انفجارهای هسته‌ای می‌تواند هوا، آب‌وخاک را آلوده کند و در درازمدت منجر به مشکلات سلامتی مانند سرطان و سایر بیماری‌های مرتبط با تشعشعات شود. در این مورد، آزمایش‌های هسته‌ای فرانسه در اقیانوس آرام جنوبی یک نمونه قابل‌توجه است. این پرونده که در دادگاه بین‌المللی دادگستری (ICJ) مطرح شد، تأثیرات زیست‌محیطی و سلامتی آزمایش‌های هسته‌ای انجام شده را برجسته کرد و بر نقض بالقوه حقوق بشر به‌ویژه دررابطه‌با حق برخورداری از محیط‌زیست سالم تأکید کرد (Bordes and Temeharo V. France, 1999).

از سوی دیگر، این آزمایشات می‌تواند جوامع را مجبور به جابه‌جایی کند و ساختار اجتماعی و ثبات اقتصادی آن‌ها را مختل کند که این جابه‌جایی اغلب بدون غرامت یا حمایت کافی رخ می‌دهد و نقض حقوق بشر را تشدید می‌کند. انجام آزمایشات ایالات متحده در جزایر مارشال بین سال‌های 1946 و 1958، نیز نمونه‌ای از آوارگی و نقض حقوق مردم آن جزایر است (Bolton, 2022).

معاهدات بین‌المللی مربوط به کنترل تسلیحات هسته‌ای

در سال ۱۹۵۹ با وضع معاهده قطب جنوب (ATS)[1] برای اولین‌بار ممنوعیت انجام آزمایش‌های هسته‌ای در دستور کار قرار گرفت. با وجود این، سند مذکور به دلیل آنکه دامنه محدودی از آزمایش‌‍‌های هسته‌ای را پوشش می‌داد، دستاورد چندانی نداشت. در سال ۱۹۶۳ کنشگران نظام حقوق بین‌الملل به ترسیم معاهده منع نسبی آزمایش‌های هسته‌ای (PTBT)[2] پرداختند که گرچه این سند به طور خاص به ممنوع انگاری انجام آزمایش‌های هسته‌‍‌‌‌ای پرداخته بود، اما به جهت در برنگرفتن آزمایش‌های هسته‌ای زیرزمینی بازدارندگی مناسبی را پدید نیاورد. در ادامه، در سال ۱۹۹۶ وضع معاهده منع کامل انجام آزمایش‌های هسته‌ای(NPT)[3] با برطرف‌کردن پاره‌ای از نارسایی‌های معاهده سال ۱۹۶۳ گام مثبتی در ممنوع انگاری تمامی اشکال آزمایش هسته‌ای بود که البته با وجود مزایای موجود، نمی‌توان از برخی کاستی‌ها و آسیب‌های آن، به‌ویژه در حوزه جبران خسارت ناشی از عملیاتی نمودن آزمایش‌های هسته‌ای چشم پوشید (سلیمی ترکمانی، 1391).

مورد دیگر، کنوانسیون منع سلاح هسته‌ای (TPNW)[4] است که در سال ۲۰۱۷ به ممنوع انگاری استفاده از سلاح هسته‌ای پرداخته است؛ اما در قبال آزمایش‌های هسته‌ای نیز سکوت نکرده است. این کنوانسیون، منع انجام آزمایش هسته‌ای و سایر وسایل انفجاری هسته‌ای توأم با ترسیم نظام حمایتی ملی و بین‌المللی برای قربانیان مربوطه را در نظر دارد. البته ناگفته نماند که سند مزبور نیز هنوز قدرت اجرایی نیافته است (مشکات و همکاران، 1398).

معاهدات و کنوانسیون‌های مربوط به حقوق بشر

معاهدات و کنوانسیون‌های حقوق بشر در مورد آزمایش‌های هسته‌ای عمدتاً به پیامدهای آزمایش هسته‌ای بر حقوق بشر، به‌ویژه دررابطه‌با آسیب‌های زیست‌محیطی، اثرات بهداشتی و حقوق جمعیت‌های آسیب‌دیده مربوط می‌شوند، گرچه در این معاهدات، ارتباط مستقیم بین آزمایش‌های هسته‌ای و حقوق بشر اغلب به‌جای صریح، ضمنی است.

1. میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR)مصوب 1966، یک معاهده اساسی حقوق بشر است که دولت‌ها را موظف می‌کند به حقوق مدنی و سیاسی افراد احترام بگذارند و تضمین کنند. در حالی که به طور خاص به آزمایش‌های هسته‌ای اشاره نمی‌کند، مقررات آن در مورد حق حیات (ماده 6) و حق سلامت می‌تواند به گونه‌ای تفسیر شود که اثرات نامطلوب آزمایش‌های هسته‌ای بر جمعیت‌ها را در بر گیرد؛
2. کنوانسیون حقوق کودک (CRC) بر حمایت از حقوق و رفاه کودکان تأکید دارد. از این رو که آزمایش‌های هسته‌ای می‌توانند اثرات طولانی‌مدتی بر سلامتی کودکان داشته باشند، مفاد این کنوانسیون در مورد سلامت و توسعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛
3. کنوانسیون رفع کلیه اشکال تبعیض علیه زنان (CEDAW) به مسائل تبعیض علیه زنان، از جمله تأثیرات سلامتی ناشی از خطرات زیست محیطی می‌پردازد. آزمایش‌های هسته‌ای می‌تواند به طور نامتناسبی بر زنان و کودکان تأثیر بگذارد و نگرانی‌هایی را تحت این کنوانسیون ایجاد کند؛
4. معاهدات زیست‌محیطی مانند کنوانسیون استکهلم، در مورد آلاینده‌های آلی پایدار، به طور غیرمستقیم به آزمایش هسته‌ای و اثرات زیست‌محیطی که می‌تواند بر حقوق بشر، به‌ویژه حق سلامت و محیط‌زیست سالم تأثیر بگذارد، تاکید دارد؛
5. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز عنوان نموده که سلاح‌های هسته‌ای حیات غیر نظامیان و نهایتاً آینده بشریت را به خطر می‌اندازند و انطباق کاربرد این گونه سلاح‌ها را با اصول و قواعد حقوق بشر دوستانه بین‌المللی بسیار مشکل می‌داند (Bugnion, 2005).

اقدامات صورت‌گرفته

در اواخر دهه 1990 و اوایل دهه 2000، چندین کشور، از جمله آفریقای جنوبی و برزیل، به‌طور داوطلبانه آزمایش‌های هسته‌ای خود را متوقف کردند و زرادخانه‌های هسته‌ای خود را متأثر از نگرانی‌های بشردوستانه و حمایت‌های بین‌المللی از حقوق بشر منحل کردند. کمپین‌های سازمان‌های جامعه مدنی بر هزینه‌های انسانی آزمایش‌های هسته‌ای تأکید می‌کردند و به تصمیمات این کشورها برای پیگیری خلع سلاح کمک می‌کردند (UN Experts Urge States to Address Human Rights Impact of Nuclear Testing, 2024).

از طرفی، آزمایش‌های هسته‌ای کره شمالی با محکومیت گسترده جامعه بین‌المللی، از جمله سازمان‌های حقوق بشری که نقض حقوق بشر این رژیم را برجسته کرده‌اند، مواجه شده است. درحالی‌که این نگرانی‌ها مستقیماً به توقف آزمایش‌ها منجر نشده است، اما منجر به فشار دیپلماتیک، تحریم‌ها و مذاکرات با هدف خلع سلاح هسته‌ای شده است (Prăvălie, 2014).

به‌طورکلی، در کشورهای مختلف، فشار عمومی و حمایت از گروه‌های حقوق بشری منجر به افزایش نظارت بر سیاست‌های آزمایش هسته‌ای شده است. برای مثال، در جزایر اقیانوس آرام، جایی که فرانسه آزمایش‌های هسته‌ای انجام داد، فعالان محلی آگاهی را در مورد اثرات بهداشتی و زیست‌محیطی بر جمعیت‌های بومی افزایش دادند. این کنشگری به جنبش گسترده‌تری علیه آزمایش‌های هسته‌ای، تأثیرگذاری بر سیاست‌های دولتی و بحث‌های بین‌المللی کمک کرده است.

نتیجه‌گیری

درحالی‌که هیچ معاهده خاصی به طور صریح به حقوق بشر در زمینه آزمایش‌های هسته‌ای نمی‌پردازد، اما چارچوب‌های حقوق بشر موجود، مبنایی برای این استدلال فراهم می‌کند که آزمایش‌های هسته‌ای می‌تواند حقوق اساسی بشر را نقض کند. پیامدهای آزمایش هسته‌ای بر سلامت، محیط‌زیست و جمعیت‌های آسیب‌پذیر، قابل‌توجه است و نیاز به ادغام ملاحظات حقوق بشر در بحث‌های مربوط به خلع سلاح هسته‌ای و سیاست‌های آزمایش به رسمیت شناخته می‌شود.

 گرچه انتظار می‌رفت با آشکارشدن هر چه بیشتر چهره خطرناک این سلاح و خطرات ناشی از کاربرد احتمالی آن‌ها، جامعه بین‌المللی در قبال کاربرد این‌گونه سلاح‌ها، رویکرد قاطعانه گرفته و کاربرد آن را جرم‌انگاری کند؛ ولی تا به امروز به دلیل برخی ملاحظات این امر محقق نشده است. موفقیت کم حقوق بین‌الملل تسلیحات هسته‌ای و موانع موجود بر سر راه آن به میزان زیادی ناشی از ترس و ناامنی متقابل ناشی از رقابت تسلیحاتی است. برای اینکه تضمین امنیت عمومی برای همگان تحقق یابد، مفهوم امنیت باید بر پایه اعتماد و منافع متقابل، برابری و همکاری متقابل استوار شود.

منابع

• سلیمی ترکمانی، حجت. (1391). جرم انگاری کاربرد سلاحهای هسته ای در چارچوب حقوق بین‌الملل بشر محور در حال ظهور. پژوهش حقوق کیفری، سال اول، شماره ۱، 61-96.
  
• مشکات، مصطفی و رمضانی، احمد و صلاحی، سهراب. (1398). نظام حقوقي حاكم بر ممنوعيت آزمايش‌هاي هسته‌اي در حقوق بين‌الملل. مطالعات حقوق انرژی، دوره 5، شماره 1، 175-193.
• Bolton, M. B. (2022). Human rights fallout of nuclear detonations: Reevaluating ‘threshold thinking’ in assisting victims of nuclear testing. Global Policy, 13(1), 76–90. https://doi.org/10.1111/1758-5899.13042
• Bordes and Temeharo v. France. (1999). International Law Reports, 115, 254-262. https://doi.org/10.1017/cbo9781316152447.002
• Bugnion, F. (2005). The International Committee of the Red Cross and nuclear weapons: From Hiroshima to the dawn of the 21st century. International Review of the Red Cross, 87(859), September.
• Nuclear testing: Oppenheimer shines light on Manhattan Project legacy. (n.d.). CTBTO. https://www.ctbto.org/news-and-events/news/nuclear-testing-oppenheimer-shines-light-manhattan-project-legacy
• Prăvălie, R. (2014). Nuclear weapons tests and environmental consequences: A global perspective. AMBIO, 43(6), 729–744. https://doi.org/10.1007/s13280-014-0491-1
• UN experts urge states to address human rights impact of nuclear testing. (2024, March 5). Office of the High Commissioner for Human Rights. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/03/un-experts-urge-states-address-human-rights-impact-nuclear-testing

پاورقی‌ها

[1] . Antarctic Treaty

[2] . The Partial Test Ban Treaty

[3] . Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons

[4] . Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapo