امنیت غذایی یا ناامنی سیاسی؟ نگاهی به حق بر غذا در عصر بحران‌های جهانی

فروزان مرزبانی

دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی، دانشگاه رازی

بانک جهانی امنیت غذایی را به‌صورت «دسترسی همه مردم در تمام اوقات به غذای کافی برای داشتن یک زندگی سالم» تعریف کرده است. این تعریف که در کنفرانس جهانی غذا در رم (۱۹۹۶) نیز مورد تأکید قرار گرفت، بر سه عنصر کلیدی استوار است: «موجود بودن غذا»، «دسترسی به غذا» و «پایداری در دریافت غذا».

عنصر موجود بودن غذا، صرفاً به میزان ذخایر داخلی محدود نمی‌شود، بلکه تولید داخلی، واردات و ظرفیت زیرساخت‌های ذخیره و توزیع را نیز در بر می‌گیرد. «دسترسی به غذا» به معنای برخورداری از توان اقتصادی برای خرید غذا و دسترسی فیزیکی به منابع غذایی است. این عنصر وابسته به درآمد خانوارها، ثبات قیمت مواد غذایی، وجود بازارهای محلی و نظام‌های حمایتی اجتماعی می‌باشد. نهایتاً «پایداری در دریافت غذا»، تأکید بر استمرار دسترسی بدون نوسان‌های شدید اقتصادی، سیاسی یا زیست‌محیطی دارد.

بر پایه ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) و ماده ۱۱ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۹۶۶)، دسترسی به غذا یک حق بنیادین بشر است که باید بدون تبعیض و به‌گونه‌ای پایدار تضمین شود. در این چارچوب، امنیت غذایی نه صرفاً هدفی توسعه‌ای، بلکه یکی از ابعاد جدایی‌ناپذیر کرامت انسانی به شمار می‌آید. با این حال، تحولات معاصر نشان می‌دهد که امنیت غذایی به شدت تحت تأثیر فرآیندهای سیاسی قرار گرفته است. جنگ‌ها، تحریم‌های اقتصادی، تغییرات اقلیمی و سیاست‌های ناعادلانه تجاری، موانع عمده‌ای در برابر تحقق این حق انسانی ایجاد کرده‌اند. در بسیاری از موارد، گرسنگی دیگر نتیجه‌ کمبود منابع طبیعی نیست، بلکه حاصل تصمیمات سیاسی است که آگاهانه حقوق انسانی را نقض می‌کنند. از این رو، تحلیل پیوند امنیت غذایی و حقوق بشر، ضرورتی انکارناپذیر برای درک ریشه‌های بحران‌های غذایی جهانی محسوب می‌شود.

تهدیدات علیه امنیت غذایی

حق بر غذا در نظام حقوق بین‌الملل به عنوان یکی از حقوق غیرقابل تفکیک و الزام‌آور برای بشر شناخته شده است. مطابق ماده ۱۱ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR)، دولت‌ها متعهد به اقداماتی نظیر ارتقاء تولید پایدار غذا، تضمین دسترسی به منابع کشاورزی، کاهش فقر و مقابله با گرسنگی شده‌اند (United Nations, 1966). افزون بر آن، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره حق غذا تأکید کرده است که این حق، فراتر از تأمین حداقل کالری لازم، شامل دسترسی پایدار به غذایی سالم، مغذی، ایمن و متناسب با ارزش‌های فرهنگی هر جامعه می‌شود (Ziegler, 2001).

با این حال، بحران‌های جهانی در دهه‌های اخیر، تحقق این حق را به طور فزاینده‌ای دشوار کرده‌اند. جنگ‌های مسلحانه، با تخریب زیرساخت‌های کشاورزی و ممانعت از دسترسی مردم به منابع غذایی، آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر امنیت غذایی وارد کرده‌اند. نمونه بارز آن بحران یمن است که بر اساس گزارش «دیده‌بان حقوق بشر»، حملات هوایی به مزارع، انبارهای غله، بنادر و شبکه‌های آبرسانی، همراه با محاصره‌های اقتصادی، یکی از شدیدترین فجایع انسانی معاصر را رقم زده است (Human Rights Watch, 2019).

تحریم‌های اقتصادی نیز نقش برجسته‌ای در نقض حق بر غذا دارند. تحریم‌های یکجانبه علیه کشورهایی مانند ایران و ونزوئلا، اگرچه رسماً اهداف سیاسی را دنبال می‌کنند، اما در عمل، زنجیره تأمین غذا و دارو را مختل کرده‌اند. براساس گزارش گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره آثار منفی تحریم‌ها، این اقدامات، با افزایش قیمت مواد غذایی، کاهش دسترسی اقشار آسیب‌پذیر و تضعیف نظام‌های حمایتی، نقض گسترده حقوق بشر از جمله حق بر غذا را در پی داشته‌اند (Jazairy, 2018). به طور مثال، در ایران پس از اعمال تحریم‌های شدید از سوی دولت دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸، قیمت مواد غذایی اساسی مانند گوشت، لبنیات و نان به طور میانگین بیش از ۷۰ درصد افزایش یافت.

از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی به عنوان یک تهدید فزاینده، بر میزان و کیفیت تولید جهانی غذا اثر گذاشته است. گزارش سال ۲۰۲۳ سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان می‌دهد که تغییر الگوهای بارندگی، افزایش دما، وقوع مکرر خشکسالی‌ها و سیل‌های شدید، تولیدات کشاورزی را در بسیاری از کشورهای در حال توسعه کاهش داده و امنیت غذایی میلیون‌ها نفر را تهدید کرده است. نمونه‌هایی چون قحطی در سومالی، نابودی کشتزارهای برنج در بنگلادش بر اثر سیل و کاهش تولید ذرت در آمریکای مرکزی به دلیل خشکسالی، شاهدی بر این روند نگران‌کننده‌اند.

در مجموع، گرسنگی امروز بیشتر نتیجه بی‌عدالتی‌های ساختاری است تا کمبود طبیعی غذا. تصمیمات سیاسی، تحریم‌های اقتصادی و ناکامی در مقابله با تغییرات اقلیمی، همگی به طور مستقیم بر امنیت غذایی اثر می‌گذارند. همچنین سیاست‌های ناعادلانه در تجارت بین‌المللی، نظیر یارانه‌های سنگین کشاورزی در کشورهای توسعه‌یافته که باعث تضعیف تولیدکنندگان محلی در کشورهای فقیر می‌شود، به تعمیق ناامنی غذایی دامن زده است. این در حالی است که بر اساس اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، حق بر غذا حقی مطلق است که نباید قربانی ملاحظات سیاسی یا اقتصادی شود (Alston, 2010).

نتیجه‌گیری

پیوند امنیت غذایی و حقوق بشر، پیوندی بنیادی و ناگسستنی است. گرسنگی، در جهان معاصر، بیشتر از آنکه محصول کمبود منابع طبیعی باشد، نشان‌دهنده شکست نظام‌های سیاسی، اقتصادی و حقوقی است. تحقق حق بر غذا مستلزم عبور از رویکردهای صرفاً فنی یا اقتصادی و پذیرش این حق به عنوان یک الزام حقوق بشری و اخلاقی برای دولت‌ها و جامعه بین‌المللی است. تا زمانی که سیاست‌های ناعادلانه‌ تجارت، تحریم‌های یکجانبه، تبعیض ساختاری و غفلت از تغییرات اقلیمی ادامه داشته باشد، بحران‌های غذایی نه تنها تکرار، بلکه تشدید خواهند شد.

پیشنهادات

1. الزام‌آور شدن حق غذا در نظام حقوقی داخلی کشورها: دولت‌ها باید حق بر غذا را در قوانین اساسی خود نهادینه کنند و سازوکارهای اجرایی و نظارتی مؤثری برای حمایت از آن ایجاد نمایند؛
2. اصلاح سیاست‌های تحریمی در سطح بین‌الملل: تحریم‌هایی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم امنیت غذایی را تهدید می‌کنند باید به عنوان نقض حقوق بشر مورد ارزیابی و ممنوعیت قرار گیرند؛
3. حمایت از کشاورزی پایدار و بومی: برای مقابله با اثرات تغییرات اقلیمی، توسعه کشاورزی مقاوم و تقویت جوامع محلی باید در اولویت قرار گیرد؛
4. ارتقای پاسخگویی و شفافیت: نهادهای بین‌المللی و دولت‌ها باید نسبت به تاثیر تصمیمات خود بر امنیت غذایی پاسخگو باشند و مکانیسم‌های شکایت مؤثری برای قربانیان نقض حق غذا ایجاد شود؛
5. توسعه دیپلماسی غذایی: دولت‌ها باید با استفاده از ابزارهای دیپلماتیک، بحران‌های غذایی جهانی را مدیریت کنند و از استفاده از غذا به عنوان ابزار فشار سیاسی پرهیز کنند.

منابع

• اداره جهاد کشاورزی استان مازندران. (بدون تاریخ). امنیت غذایی چیست. قابل دسترس در: https://jkmaz.ir/Home/PrintPage/32843?DocType=0
• Alston, P. (2010). Report of the Special Rapporteur on extreme poverty and human rights, UN Document A/HRC/14/31.
• FAO. (2023). The State of Food Security and Nutrition in the World 2023.
• Human Rights Watch. (2019). Yemen’s Humanitarian Crisis: Targeting Infrastructure.
• Jazairy, I. (2018). Report of the Special Rapporteur on the negative impact of unilateral coercive measures on the enjoyment of human rights, UN Document A/HRC/39/54.
• United Nations. (1966). International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), Article 11.
• Ziegler, J. (2001). Report of the Special Rapporteur on the right to food, UN Document E/CN.4/2001/53.