گزارش خبری: محدودیت‌ها و بازداشت فعالان مدنی و رسانه‌ای در افغانستان

مقدمه

کشور افغانستان از سال ۲۰۲۱ و همزمان با خروج نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) از این کشور، بار دیگر به کنترل گروه طالبان درآمد. بازگشت طالبان به قدرت، تحولی بنیادین در ساختار سیاسی، اجتماعی و حقوقی افغانستان ایجاد کرد و این گروه با تکیه بر برداشت سخت‌گیرانه و محدودکننده خود از شریعت اسلامی، اقدام به وضع قوانینی نمود که به ‌ویژه آزادی‌های مدنی، حقوق زنان و آزادی بیان را به شدت محدود کرده ‌است. طالبان با نادیده گرفتن اصول پایه‌ای حقوق بشر، محدودیت‌های گسترده‌ای بر مشارکت زنان در عرصه‌های آموزشی، شغلی، فرهنگی و حتی تردد آزادانه در جامعه اعمال کرده‌اند.

در کنار این محدودیت‌ها، حوزه رسانه و مطبوعات نیز یکی از اهداف اصلی فشارها و کنترل‌های گسترده این گروه بوده است. طالبان با اعمال سیاست‌های محدودکننده بر محتوا، ممنوعیت پوشش موضوعات انتقادی و ایجاد فضای رعب و وحشت برای خبرنگاران، عملاً فضای رسانه‌ای افغانستان را به شدت تنگ کرده‌اند. بسیاری از رسانه‌ها تعطیل یا به خودسانسوری وادار شده‌اند و ده‌ها خبرنگار داخلی و بین‌المللی بازداشت شده‌اند.

این روندها با واکنش گسترده و انتقادی جامعه بین‌المللی، نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های مدافع آزادی رسانه‌ها مواجه شده است. سازمان ملل متحد، گزارشگران ویژه حقوق بشر، عفو بین‌الملل، دیده‌بان حقوق بشر و سایر نهادهای مستقل بارها نسبت به وضعیت حقوق بشر در افغانستان و بویژه نقض حقوق زنان و سرکوب آزادی رسانه‌ها هشدار داده‌اند. با این حال، اقدامات جامعه بین‌المللی برای پاسخگویی مؤثر به این بحران‌ها، همچنان ناکافی و در مواردی صرفاً محدود به محکومیت‌ شده است.

وقایع

• بازداشت سید رحیم سعیدی

در تاریخ 14 ژوئیه 2024، سید رحیم سعیدی، فیلمساز و گوینده 57 ساله  و مدیرعامل و تهیه کننده رسانه مستقل انار مدیا (یک رسانه یوتیوبی)، توسط گروه موسوم به «حوزه 40» طالبان در نزدیکی دفترش دستگیر شد. آقای سعیدی به سه سال زندان محکوم شد و هم اکنون دوره‌ محکومیت خود را در زندان پل‌چرخی کابل سپری می‌کند. محاکمه اولیه او در 18 دسامبر 2024 انجام شد و دادگاه او را به تبلیغ علیه مقامات طالبان متهم کرد. مرکز روزنامه نگاران افغانستان گفته است که او به دلیل آثارش، از جمله فیلم نامه‌ای که در مورد یک دختر محروم شده از تحصیل نوشته بود، بازداشت شده است^[1]. آقای سعیدی بیمار است و از دیسک کمر و پروستات رنج می‌برد؛ همچنین ضرب و شتم و شکنجه، شرایط سلامتی او را بدتر نموده است اما از مراقبت‌های بهداشتی و درمانی و دسترسی به داروهای مورد نیاز محروم شده است و در یک زندان سرد نگهداری می‌شود^[2]. اداره کل اطلاعات طالبان آقای سعیدی را به همراه پسرش سید وارث سعیدی و فیلمبردارشان به نام حبیب بازداشت نموده است و درحالیکه دو فرد مذکور آزاد شده‌اند، آقای سعیدی سه ماه حبس اولیه را تا برگزاری اولین دادگاه در سلول انفرادی گذراند^[3] و پس از آن نیز همچنان در زندان ماند و نهایتاً در دادگاه به دلیل نداشتن وکیل مدافع و ترس از تمدید دوره حبس، حکم خود را پذیرفت^[4].

• بازداشت مهدی انصاری

در تاریخ 5 اکتبر 2024، مهدی انصاری، روزنامه نگار 27 ساله که با خبرگزاری افغان نیوز کار می‌کرد، توسط گروه موسوم به «حوزه 40» طالبان در نزدیکی دفترش در منطقه دشت برچی در غرب کابل بازداشت شد. خانواده مهدی پس از آخرین باری که در حال خروج از دفتر خبرگزاری افغانستان در منطقه پل خشک او را دیده بودند، مفقود شدن او را گزارش کردند. حوزه سیزدهم پلیس طالبان در عصر همان روز خانواده را از دستگیری مهدی مطلع نمود و اعلام کرده بود که مهدی به دلیل انتشار ویدئوهای ضد طالبان در یوتیوب دستگیر شده است. یکی از این ویدئوها مربوط به یک واعظ شیعه به نام آیت‌الله واعظ بهسودی بود که از طالبان به دلیل قوانین اخیرشان و تخریب مجسمه یکی از بزرگان هزاره‌ها (یکی از اقلیت‌های قومی افغانستان) انتقاد کرده بود^[5]. در جریان محاکمه اولیه در یکم ژانویه 2025 در غیاب خانواده و وکیل مدافع، دادگاه او را به دلیل گزارش‌های روزنامه نگاری و پست‌های فیس بوک، به تبلیغ علیه طالبان متهم کرد. او در این مدت حبس با بدرفتاری از جمله حبس انفرادی روبرو بوده است. خانواده او یک ماه پس از بازداشت و فقط به مدت 5 دقیقه توانستند مهدی را ببینند^[6]. نهایتاً در هشتم ژانویه حکم نهایی مهدی انصاری صادر شد و او به یک سال و نیم زندان محکوم شد^[7] . آقای انصاری قبلاً هم در اکتبر 2023 بدلیل آنکه در سالروز حمله انتحاری طالبان به یک مرکز آموزشی هزاره‌ها در 30 سپتامبر 2022 پستی را در فیس بوک منتشر کرده بود، بازداشت شده بود^[8].

• دیگر موارد بازداشتی

در روز پنجشنبه نهم ژانویه 2025، نجیب فریاد، خبرنگار محلی و خبرنگار آریانا افغان، در مزارشریف مورد حمله و ضرب و شتم افراد مسلح قرار گرفت و تجهیزات خبرنگاری و تصویربرداری او به سرقت رفت. او قصد پوشش افتتاحیه یک تاسیسات نفتی را داشت؛ شاهدان گفته‌اند که این حمله توسط نیروهای طالبان رخ داده است^[9]. آقای نجیب فریاد همچنین در روز دوشنبه 31 جولای 2023 در جریان مخابره یک آتش سوزی در ولایت بلخ که در شاهراه مهم بلخ به مزارشریف رخ داده بود و طالبان از مخابره‌ آن نگران بود، به همراه هاتف آرین و صبغت الله توران، خبرنگاران محلی، بازداشت شده بود^[10].

در سوم سپتامبر 2024، حمید فرهادی، روزنامه نگار مستقل و کارمند پیشین نظام اجرائیه ریاست جمهوری سابق، به همراه برادرش در خانه‌شان در ناحیه پانزدهم شهر کابل^[11] توسط وزارت اطلاعات طالبان بازداشت شد و شانزده روز بعد در 19 سپتامبر بدون دسترسی به وکیل به  دو سال زندان محکوم شد. دادگاه او را به انتشار تبلیغات از طریق روزنامه نگاری در مورد وضعیت زنان و دختران متهم کرده است. آقای فرهادی در تاریخ 28 مارس 2025 بدون اطلاع قبلی از زندان پل چرخی کابل به زندان بدنام بگرام منتقل شده است و خانواده فقط ماهانه به مدت 30 دقیقه می‌توانند او را ملاقات کنند^[12].

چالش‌ها و واکنش‌ها

1. واکنش‌های داخلی

پس از گذشت نزدیک به چهار سال از قدرت گیری طالبان، رسانه محلی «8 صبح» در تاریخ چهارم می 2025 همزمان با روز جهانی خبرنگار، در گزارشی تفضیلی با عنوان «اینجا آزادی وجود ندارد»، به محدودیت‌های روزنامه نگاران و خبرنگاران در افغانستان پس از قدرت‌گیری طالبان پرداخت. در این گزارش آمده که طالبان با رسانه‌ها همکاری نسبی دارد، اما عملاً آزادی مطبوعات و رسانه‌ها وجود ندارد؛ بصورتیکه حتی پخش زنده برنامه‌ها نیز نیاز به تایید طالبان دارد. در این گزارش آمده که خبرنگاران با کمترین دریافتی مالی فعالیت می‌کنند و وضعیت امرار معاش مناسبی ندارند. همچنین علاوه بر محدودیت‌های اعمال شده توسط طالبان، رسانه‌ها با نگرانی از شرایطی که ممکن است برای آنها و خانواده هایشان پیش بیاید، به خود سانسوری روی آورده و به اجبار بسیاری از واقعیات را سانسور می‌کنند^[13].

2. واکنش‌های بین المللی

شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در گزارشی که در تاریخ بیست و هفتم فوریه 2025 منتشر نموده است، نسبت به سرکوب شدید توسط طالبان هشدار داده است. در بخش هایی از این گزارش عمومی که تمام گروه‌ها در جامعه افغان را شامل می‌شود، به فعالان رسانه‌ای و خبرنگاران نیز اشاره شده است. در این گزارش آمده است که طالبان با تشدید سرکوب و ایجاد رعب و ترس در بین افراد جامعه از جمله زنان، فعالان حقوق بشر و فعالان رسانه‌ای، تلاش می‌کند تا حاکمیت خود را تثبیت کند^[14].

همچنین در گزارشی که سازمان ملل متحد در نوامبر 2024 منتشر نمود، بطور اختصاصی به محدودیت‌های رسانه‌ها و فعالان رسانه‌ای در افغانستان پرداخته شده است. روزنامه‌نگاران و فعالان رسانه‌ای در افغانستان با چالش‌هایی از جمله دستگیری‌های خودسرانه، شکنجه و محدودیت‌های شدید در آزادی مطبوعات روبرو هستند. در این گزارش آمده که علاوه بر محدودیت‌هایی که برای همه فعالان رسانه در این کشور وجود دارد، فعالان زن بدلیل تبعیض جنسیتی که طالبان در جامعه افغانستان علیه آنها اعمال نموده است، با چالش‌های بیشتر و جدی‌تری روبرو هستند^[15].

3. ایجاد فضای رعب و وحشت

یکی از چالش‌های مهم در فضای رسانه‌ای افغانستان که پس از قدرت‌گیری طالبان به وجود آمده است، ایجاد فضای رعب و وحشت در بین اصحاب رسانه توسط طالبان است. برخلاف بسیاری از کشورهایی که رسانه‌ها را محدود می‌کنند، افغانستان با گروهی در راس حاکمیت مواجه است که تا سال 2021 در یک درگیری نظامی بلندمدت با جمهوری خواهان و نیروهای خارجی بوده است و اکنون با کنار نهادن سلاح‌های جنگی تصمیم به حکومتداری گرفته است و لذا ساختاری که یک گروه مسلح و چریکی می‌تواند در حکومتداری و اعمال حاکمیت بر جامعه از جمله اهالی رسانه اعمال کند، ساختاری بر اساس ترس و ترور و وحشت است.

4. محدودیت کمی و کیفی رسانه ها

یکی دیگر از چالش‌هایی که رسانه‌ها و فعالان رسانه‌ای و خبری در افغانستان با آن مواجه هستند، این است که با ترک افغانستان توسط بخش قابل توجهی از رسانه‌ها و خبرنگاران پس از قدرت‌یابی طالبان، رسانه‌های محدود باقیمانده، تحت شدیدترین فشار‌ها و نظارت‌ها قرار دارند، زیرا تعداد محدود رسانه‌ها توانایی اعمال فشار و محدودیت را برای گروه طالبان آسان‌تر می‌کند؛ بگونه‌ای که حتی انتخاب مهمانان برنامه‌های تصویری و تلویزیونی، اظهارنظر های خبرنگاران در فضای مجازی، محتوای پخش زنده تلویزیونی و تمامی خبرهای منتشره، تحت کنترل جدی ناظران گروه طالبان قرار دارد.

5. وجود نیروهای فراقانونی

نهایتاً یکی دیگر از چالش‌های جدی اصحاب رسانه در افغانستان، مواجه با نیروهای فراقانونی در این کشور است. گاهی فعالان رسانه‌ای در افغانستان با افرادی مواجه می‌شوند که بدون اینکه هویت رسمی و سمت کاری و شغلی آنها و میزان وابستگی و ارتباط آنها به ساختار طالبان مشخص باشد، اقدام به ایجاد اختلال در فرایند خبررسانی و پوشش وقایع می‌کنند؛ اتفاقی که یکی از موارد آن در این گزارش مطرح شد. در جایی‌که نجیب فریاد، در حین کار، مورد ضرب و شتم عده‌ای ناشناس قرار گرفت که مدتی بعد مشخص شد که وابستگان حکومت طالبان بوده‌اند.

جمع‌بندی

پس از بازگشت گروه طالبان به قدرت در افغانستان در سال 2021 و پس از وقفه‌ای بیست ساله، موجی از سرکوب فعالان رسانه‌ای از طریق ایجاد محدودیت در انجام فعالیت، سانسور و جلوگیری از پوشش اخبار، ضرب و شتم خبرنگاران، تعطیلی مراکز و آژانس های خبری، دستگیری و بازداشت خودسرانه‌ خبرنگاران و غیره صورت گرفته است. طبق گزارش گزارشگران بدون مرز، از ۱۲۰۰۰ روزنامه‌نگار و فعال رسانه‌ای در افغانستان، دو سوم یا حدود ۸۰۰۰ نفر از آنها پس از قدرت گیری مجدد طالبان در این کشور، شغل خود را از دست داده‌اند و ۸۰ درصد روزنامه‌نگاران زن این حرفه را ترک کرده‌اند. این سازمان می‌افزاید که ۴۳ درصد از رسانه‌های افغانستان از صحنه کار ناپدید شده‌اند و از آگوست تا دسامبر ۲۰۲۱، از حدود ۱۰۷۸۰ کارمند فعال در اتاق‌های خبر، تنها ۴۳۶۰ نفر در سه ماه اول حکومت طالبان باقی مانده‌اند^[16]. سرکوب و محدودیت طالبان در کنار فرار و ترک فعل بسیاری از افراد فعال در حوزه خبررسانی در افغانستان از جمله مهاجرت‌های گسترده به خارج از کشور باعث شده که حوزه اطلاع رسانی بطور انحصاری در اختیار حکومت قرار گرفته و پوشش حوادث و رویدادهای خبری این کشور تنها از تریبون حکومت دنبال شود.

[1] Committee to Protect Journalists. (2025, January 31). Taliban sentences Afghan journalist Sayed Rahim Saeedi to 3 years in prison. CPJ. From: https://cpj.org/2025/01/taliban-sentences-afghan-journalist-sayed-rahim-saeedi-to-3-years-in-prison/

[2] Amnesty International. (2025, January 24). Afghanistan: Filmmaker arbitrarily detained: Sayed Rahim Saidi. Amnesty International. From: https://www.amnesty.org/en/documents/asa11/8970/2025/en/

[3] IDFA Institute. (2025, March 13). Release Sayed Rahim Saidi now. IDFA Institute. From: https://www.idfa.nl/en/news/release-sayed-rahim-saidi-now/

[4] Amnesty USA. (2025, April 24). FILMMAKER ARBITRARILY DETAINED [Afghanistan 7.25]. Amnesty USA. From: https://www.amnestyusa.org/urgent-actions/urgent-action-filmmaker-arbitrarily-detained-afghanistan-7-25/

[5] https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/article/afghanistan-journalist-sentenced-on-anti-regime-charges

[6] Amnesty International. (2025, February 4). Afghanistan: Release journalist convicted of propaganda: Mahdi Ansari. Amnesty International. From: https://www.amnesty.org/en/documents/asa11/8988/2025/en/

[7] Kabulnow. (2025, February 4). Rights Group Calls for Release of Journalist Mahdi Ansari from Taliban Custody. Kabulnow. From: https://kabulnow.com/2025/02/rights-group-calls-for-immediate-release-of-journalist-mahdi-ansari-from-taliban-custody/

[8] International Federation of Journalists. (2025, January 14). Afghanistan: Journalist sentenced on anti-regime charges. IFJ. From: https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/article/afghanistan-journalist-sentenced-on-anti-regime-charges

[9] Rudabe. (2025, January 9). Taliban Assaults Journalist in Balkh Province. Rudabe. From: https://rudabe.org/archives/22168

[10] Moqim, M. (2023, July 31). Media Under Siege: Taliban Arrest Three Journalists While Covering Fire Incident in Balkh. 8am media. From: https://8am.media/eng/media-under-siege-taliban-arrest-three-journalists-while-covering-fire-incident-in-balkh/

[11] رادیو آزادی. (1403، شهریور 14). نزدیکان حمید فرهادی روزنامه‌نگار افغان: طالبان او را بازداشت کرده‌اند. رادیو آزادی. از: https://da.azadiradio.com/a/33105478.html

[12] Amnesty International. (2025, May 14). [First UA] AFGHANISTAN: JOURNALIST SENTENCED TO TWO YEARS FOR ‘PROPAGANDA’ : HAMID FARHADI. Amnesty International. From: https://www.amnesty.org/en/documents/asa11/9387/2025/en/

[13] Kawa, A. (2025, May 4). ‘There Is No Freedom Here’: Journalists in Afghanistan Speak Out on World Press Freedom Day. 8am media. From: https://8am.media/eng/there-is-no-freedom-here-journalists-in-afghanistan-speak-out-on-world-press-freedom-day/

[14] UN Human Rights Office. (2025, February 27). UN expert warns of intensifying human rights crisis as repression deepens in Afghanistan. Ohchr. From: https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/02/un-expert-warns-intensifying-human-rights-crisis-repression-deepens

[15] UN News. (2024, November 26). UN report reveals widespread restrictions on media freedom in Afghanistan. UN News. From: https://news.un.org/en/story/2024/11/1157511

[16] Fahim Dashty foundation. (2023, August 15). Freedom of speech and media in Afghanistan is in danger of complete collapse. Dashty foundation. From: https://dashtyfoundation.org/shahid-fahim-dashti-foundation-press-release-freedom-of-speech-and-media-in-afghanistan-is-in-danger-of-complete-collapse/