مروری بر کشتار صبرا و شتیلا از منظر مؤلفه‌های حقوق بشری

سحر براتی بروجنی

دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشگاه اصفهان

مروری بر واقعه

کشتار صبرا و شتیلا به رویدادی تلخ و خشونت‌آمیز اشاره دارد که در سال 1982 و در جریان جنگ داخلی لبنان رخ داد و طی آن واقعه، قتل‌عام دسته‌جمعی آوارگان فلسطینی و شیعیان لبنانی مستقر در اردوگاه‌های صبرا و شتیلا در بیروت، اتفاق افتاد.

پس از ترور بشیر جمیل، رئیس‌جمهور منتخب لبنان که با اسرائیل ائتلاف کرده بود، نیروهای اسرائیلی، اردوگاه صبرا و شتیلا را که بسیاری از آوارگان فلسطینی در آن زندگی می‌کردند، محاصره کردند و به شبه‌نظامیان فالانژیست لبنانی، اجازه ورود به اردوگاه‌ها را دادند و طی سه روز، شبه‌نظامیان فالانژیست، تعداد زیادی از پناهندگان فلسطینی را قتل‌عام کردند. هدف این حمله بیرون‌راندن سازمان آزادی‌بخش فلسطین از لبنان بود و تعداد قربانیان از 800 تا 3500 نفر تخمین زده شد (Signoles, 2008).

این کشتار با واکنش‌های شدید بین‌المللی روبرو شد و به اعتراضات قابل‌توجهی علیه اسرائیل، به‌ویژه در اروپا و کشورهای عربی، انجامید و پس از انجام تحقیقات متعدد و مشخص‌شدن نقش رهبران اسرائیلی، از جمله آریل شارون، وزیر دفاع وقت، در این حوادث، شارون ناچار به استعفا از سمت خود شد.

قطعنامه‌های کلیدی شورای امنیت

کشتار صبرا و شتیلا خشم و محکومیت جهانی را برانگیخت و در این راستا شورای امنیت سازمان ملل نیز چندین قطعنامه‌ به شرح زیر صادر کرد:

• قطعنامه (508) 1982:

این قطعنامه که در 5 ژوئن 1982 به تصویب رسید، خواستار خروج نیروهای اسرائیلی از لبنان شد و بر لزوم حمایت از غیرنظامیان، به ویژه آوارگان فلسطینی، تاکید کرد.

• قطعنامه (509) 1982:

این قطعنامه که در 6 ژوئن 1982 به تصویب رسید، بار دیگر بر ضرورت خروج نیروهای اسرائیلی از سوی اسرائیل تاکید کرد و خشونت علیه غیرنظامیان به ویژه در زمینه کشتار صبرا و شتیلا را محکوم کرد.

• قطعنامه (510) 1982:

این قطعنامه که در 25 ژوئن 1982 به تصویب رسید، کشتار را محکوم کرد و خواستار تحقیق فوری در مورد حوادث صبرا و شتیلا شد و بر مسئولیت اسرائیل به عنوان قدرت اشغالگر برای محافظت از غیرنظامیان تأکید کرد.

• قطعنامه (511) 1982:

این قطعنامه که در 18 ژوئیه 1982 تصویب شد، نسبت به وضعیت بشردوستانه در لبنان ابراز نگرانی کرد و خواستار ایجاد یک نیروی حافظ صلح سازمان ملل متحد برای کمک به ثبات وضعیت و حفاظت از غیرنظامیان شد (Loumansky, 2019).

علاوه بر این قطعنامه‌ها، سازمان ملل متحد در سال‌های بعد نیز، رسیدگی به وضعیت لبنان و سرزمین‌های فلسطینی را ادامه داد که این امر منعکس‌کننده نگرانی‌های جاری در مورد خشونت و مسائل بشردوستانه در منطقه بود. در این راستا، گرچه پنج کمیسیون تحقیق جداگانه برای بررسی آن وقایع تشکیل شد (کمیسیون کاهان، کمیسیون تحقیق ژرمانوس، کمیسیون تحقیق مک براید، تحقیق اسلو و دادگاه بین‌المللی خلق در توکیو)، اما هیچ یک از این کمیسیون‌ها نهادهای قضایی نبودند و هیچ‌کس به‌خاطر جنایاتی که در آن اردوگاه‌ها انجام شد، تحت تعقیب قرار نگرفت (Kattan, 2007).

نقض حقوق بشر

حادثه صبرا و شتیلا به‌عنوان یک نمونه بارز از نقض حقوق بشر در سطح بین‌المللی شناخته می‌شود. این کشتار نه‌تنها حق زندگی و امنیت افراد را مختل کرد، بلکه حقوق بنیادین دیگری مانند حق پناهندگی و حقوق زنان و کودکان را نیز تحت‌تأثیر قرار داد. از طرفی، این قتل‌عام زخم‌های روانی عمیقی را بر بازماندگان و جامعه گسترده فلسطینی وارد کرد و بسیاری از فلسطینی‌ها به دلیل نگرانی از امنیت خود، ناچار به فرار از اردوگاه‌ها شدند و این وضعیت، افزایش بی‌ثباتی و ناامنی در داخل اردوگاه‌ها را در پی داشت (Joe Stork, 2005).

پس از این حادثه، انتقاداتی از سوی سازمان‌های بین‌المللی و حقوق بشری به سمت اسرائیل و نیروهای لبنانی صورت گرفت. کمیسیون تحقیق بین‌المللی که به رهبری «کمیسر حقوق بشر» سازمان ملل متحد تشکیل شد، به بررسی این کشتار پرداخت و نتایج آن به‌شدت اسرائیل و دولت لبنان را محکوم کرد.

کمیته حقوق بشر نیز، به‌عنوان یک نهاد بین‌المللی، به بررسی و تحقیق در مورد حقوق بشر در لبنان پرداخت. این کمیته با تشکیل کمیسیون‌های تحقیق، به جمع‌آوری شواهد و مستندات مربوط به این حادثه پرداخت و نتایج تحقیقات خود را منتشر کرد (Herzberg, 2008).

همچنین سازمان عفو ​​بین‌الملل به‌عنوان یکی از نهادهای حقوق بشری، به‌شدت به این کشتار واکنش نشان داد. این سازمان با انتشار گزارش‌ها و بیانیه‌های مختلف، توجه جهانیان را به این جنایت جلب کرد و خواستار پاسخگویی مقامات مسئول شد. این سازمان همچنین از مفهوم «صلاحیت جهانی» برای پیگرد قانونی افرادی که در این کشتار نقش داشتند، حمایت کرد. این مفهوم به این معناست که هر کشوری می‌تواند افرادی را که مرتکب جنایات بین‌المللی شده‌اند، تحت تعقیب قرار دهند، حتی اگر این جنایات در سرزمین آن کشور رخ نداده باشد (Hurwitz, 2008).

نتیجه‌گیری

کشتار صبرا و شتیلا به‌عنوان یکی از آسیب‌زاترین وقایع تاریخ فلسطین یاد می‌شود و همچنان نمادی تلخ از رنجی است که فلسطینیان متحمل شده‌اند و اغلب در بحث‌های مربوط به حقوق بشر به آن اشاره می‌شود. این واقعه به‌شدت بر هویت فلسطینی‌ها و روایت‌های مقاومت تأثیر گذاشته است و همچنان نقطه کانونی برای دفاع از حقوق بشر در مورد رفتار با فلسطینی‌ها در اسرائیل و سرزمین‌های اشغالی است. به طور خلاصه، کشتار صبرا و شتیلا به طور قابل‌توجهی بر اردوگاه‌های آوارگان فلسطینی در لبنان تأثیر گذاشت و منجر به آوارگی بیشتر آوارگان فلسطینی شد و بحران انسانی در لبنان را تشدید کرد.

منابع

• Herzberg, A. (2008). NGO “lawfare” exploitation of courts in the Arab-Israeli conflict. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/ssrn.1532116
• Hurwitz, D. R. (2008). Universal jurisdiction and the dilemmas of international criminal justice: The Sabra and Shatila case in Belgium. SSRN Electronic Journal. https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1314940_code624168.pdf?abstractid=1314940&mirid=1
• Kattan, V. (2007). From Beirut to Brussels: Universal jurisdiction, statelessness and the Sabra and Chatila massacres. SSRN Electronic Journal. https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm?abstractid=993428
• Loumansky, A. (2019). Israel and the Palestinians: The challenge to Levinasian ethics. Philosophy, Political Science. https://eprints.mdx.ac.uk/23940/
• Signoles, A. (2008). Sabra and Chatila. Violence de Masse et Résistance – Réseau de Recherche. http://www.massviolence.org/Sabra-and-Chatila
• Stork, J. (2005). Sabra and Shatila: September 1982. Middle East Journal, 59(3), 490.