رسول موگویی
دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشگاه اصفهان
حقوق بشر بهعنوان حقوقی که هر فرد به طور ذاتی و بدون تبعیض باید از آن برخوردار باشد، شامل حق دسترسی به آموزش نیز میشود. سوادآموزی نهتنها به افراد کمک میکند تا مهارتهای خواندن و نوشتن را بیاموزند، بلکه به آنها امکان میدهد تا به اطلاعات دسترسی پیدا کنند، در جامعه مشارکت کنند و از حقوق خود دفاع کنند. سوادآموزی یکی از ابزارهای قدرتمندی است که میتواند از طریق انتقال مهارتهای شغلی و کسب درآمد، فقر را کاهش دهد، با آموزش به زنان و دختران و فعالنمودن تواناییهای آنان در جامعه، برابری جنسیتی را تقویت کند و نهایتاً از طریق تربیت افرادی که به زیست بهتر و جهان مدرن و امن اهمیت میدهند و راههای استفاده بهینه از منابع طبیعی را میدانند، به توسعه پایدار کمک کند.
دراینرابطه، نهادهای بینالمللی در راستای ارتقای سطح آموزش و دسترسی همه افراد در سراسر جهان به آموزش در تمام سطوح تلاش میکنند. یکی از این نهادها، یونیسف (صندوق کودکان ملل متحد) است که به آموزش کودکان در سطوح مختلف توجه دارد. این نهاد تلاش میکند تا از طریق همکاری با نهادهای ملی در سطح کشورها و همچنین داوطلبان از سراسر جهان، در جهت ارتقای سطح آموزش کودکان در کشورهای مختلف حرکت نماید. بهعنوانمثال دفتر سازمان یونیسف در ایران این مسئله را در سه حوزه اصلی و پایه دنبال میکند: اول آموزش کودکان پناهنده، دوم آموزش فراگیر برای کودکان توانیاب و دارای معلولیتهای ویژه و نهایتاً رشد و مشارکت نوجوانان (یونیسف ایران، 1403).
دیگر نهاد فعال در این حوزه، یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد) است. این سازمان در پنج حوزه تخصصی فعالیت میکند که اصلیترین حوزه، آموزش است. در حوزه آموزش این نهاد اولویتهایی تعیین کرده که مهمترین آنها عبارتاند از: آموزش صلح، حقوق بشر و تفاهم بینالمللی، آموزش برای توسعه پایدار، آموزش همگانی، آموزش فنی و حرفهای، یادگیری مادامالعمر و غیره. همچنین مبتنی بر شرح وظایف این نهاد، کمیسیونهای ملی یونسکو در کشورهای مختلف جهان غالبا از پنج کمیته ملی تشکیل شدهاند که یکی از آنها کمیته ملی آموزش است. این کمیته بهعنوان کانون فکری و نیروی اجرایی کمیسیونها تلاش میکند تا مهمترین برنامهها و اولویتهای یونسکو را در زمینه تقویت نظام آموزشی کشور بهمنظور پاسخگویی به چالشهای جهان معاصر، از جمله برنامهها و فعالیتهای مربوط به همگانیسازی آموزش، تقویت آموزش کیفی و ترویج معیارهای تضمین کیفیت در نظام آموزشی کشورها، توانمندسازی کادر آموزشی، مطابق با کاربرد فناوریهای نوین ایجاد فرصتهای برابر آموزشی برای دختران و پسران، آموزش فنی و حرفهای و کارآفرینی، آموزش تغییر اقلیم، آموزشهای پیشگیرانه بهداشتی (ایدز و مواد مخدر) و آموزش شهروندی جهانی (از جمله بردباری و ترویج گفتگو برای صلح و همزیستی مسالمتآمیز) مورد تحلیل و بررسی قرار دهد و باتوجهبه نیازها و شرایط کشورها اجرا نماید (کمسیون ملی یونسکو-ایران، 1403).
یونسکو در جهت ارتقای سطح آموزش و فراگیر نمودن آموزش همگانی در سطح جهانی، اقدام به تأسیس و راهاندازی شبکهای از شهرهای یادگیرنده نموده است. اینگونه شهرها، یادگیری مادامالعمر را ترویج میکنند و در جهت سهولت و فراگیری هر چه بیشتر آموزش حرکت میکنند که از ایران چند شهر از جمله تهران، اصفهان، شیراز، اراک و غیره عضو این شبکه هستند.
با وجود موارد فوقالذکر که طبیعتاً در سراسر جهان به انحای مختلف دنبال میشود و با وجود تلاشهای جهانی در حوزه آموزش بهعنوان یکی از حقوق انسانی در دنیای کنونی، اما هنوز میلیونها نفر در سراسر جهان بهویژه در مناطق محروم و در میان گروههای آسیبپذیر، به دلیل چالشهای بسیاری که دراینرابطه وجود دارد، به آموزش دسترسی ندارند. از جمله این چالشها عبارتاند از:
- دسترسی نابرابر به آموزش: در بسیاری از مناطق محروم، بهویژه در کشورهای درحالتوسعه، دسترسی به آموزش هنوز یک چالش بزرگ است. بسیاری از کودکان و بزرگسالان به دلیل فقر، جنگ و ناامنی و یا موقعیت جغرافیایی دورافتاده، نمیتوانند به آموزش و یا حداقل آموزش مداوم و مستمر دسترسی داشته باشند.
- کیفیت پایین آموزش: حتی در مناطقی که دسترسی به آموزش وجود دارد، کیفیت پایین آموزش میتواند مانعی جهت رسیدن به این حق بهعنوان جزئی از حقوق بشر باشد. کمبود معلمان ماهر، منابع آموزشی ناکافی و زیرساختهای ضعیف آموزشی میتوانند کیفیت آموزش را تحتتأثیر قرار دهند.
- تبعیض در آموزش: تبعیضهای جنسیتی، قومی و اجتماعی میتوانند مانع از دسترسی برابر به آموزش شوند. در بسیاری از جوامع، زنان و دختران، اقلیتهای قومی یا مذهبی و حتی افراد معلول (توانیاب) با موانع بیشتری در دسترسی به آموزش مواجه هستند. در مورد تبعیضهای جنسیتی بهعنوانمثال، در کشور آفریقایی توگو بهازای هر 10 مرد تنها 4 زن به آموزش دسترسی دارند (گزارش نظارت بر آموزش جهانی، 2019: 14).
- مشکلات اقتصادی و فقر: در بسیاری از جوامع، به دلیل مشکلات اقتصادی، بودجه بخش آموزش بسیار محدود است و نمیتواند پاسخگوی تمام نیاز کشور به زیرساختها و امکانات آموزشی باشد. همچنین در جوامعی که آحاد جامعه در شرایط مالی و اقتصادی نهچندان مطلوب قرار دارند، افراد دغدغهمندی خاصی نسبت به کسب سواد و علمآموزی ندارند و تنها به رفع نیازهای مادی خود از طریق کارکردن در بیشتر ساعات روز میپردازند که این مسئله در جوامع فقیر، حتی در کودکان کمسنوسال هم بهوفور دیده میشود. مثلاً در سال 2012 حدود 2/17 میلیون کودک و نوجوان 5 تا 17 ساله وجود داشت که با حقوق و یا بدون دستمزد مشغول به کار بودند (گزارش نظارت بر آموزش جهانی، 2019: 26).
- تغییرات اقلیمی: بلایای طبیعی متأثر از تغییرات اقلیمی مانند سیل، طوفان، زلزله و خشکسالی ممکن است باعث اختلال در روند خدماترسانی در حوزه آموزش، برقراری کلاسهای آموزشی و حتی تخریب امکانات آموزشی و راههای دسترسی به آن شوند. از جمله اینکه برقرسانی، خطوط اینترنت، جادهها و مکانهای دسترسی به آموزش، بخصوص مدارس، دچار آسیب، تخریب و یا اختلال شوند که این مسئله باتوجهبه تشدید تأثیر تغییرات اقلیمی در دهههای آینده بیشتر شده و چالشی جدی خواهد بود.
- جنگ و ناامنی: در شرایط جنگ و ناامنی، مدارس ممکن است تخریب شوند و کودکان و معلمان نیز در معرض خطر جدی قرار گیرند. همچنین در شرایط اضطراب ناشی از جنگ، آموزش بخصوص دررابطهبا کودکان، دشوار و گاهی ناممکن است.
این چالشها نیازمند توجه و تلاشهای هم راستا و هماهنگ توسط دولتها، سازمانهای بینالمللی و جامعه جهانی هستند تا بتوانند شرایط را برای ارتقای آموزش، آموزش همگانی، مهارتآموزی و غیره برای همه افراد در سطح جهان فراهم آورند. همچنین هر کدام از چالشهای فوق و بسیاری دیگر از چالشهای این حوزه نیازمند راهکارهای عملی است. از جمله این راهکارها عبارتاند از:
- افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت سوادآموزی و آموزش همگانی
- حمایت مادی و معنوی از نهادهای آموزشی و افراد آموزشدهنده از جمله معلمان
- حذف تبعیضهای اجتماعی، جنسیتی، قومی و مذهبی در حوزه آموزش
- مقابله با فقر و ناامنی بهعنوان دو عنصر مهم در عدم آموزش همگانی جوامع توسعهنیافته
- ارائه برنامههای آموزشی مطابق با شرایط جوامع و مناطق مختلف در سراسر جهان
- نهایتاً توجه به سوادآموزی همراه با مهارت در جهت ارتقای سطح اجتماعی افراد
منابع
- یونسکو ایران. (2019). گزارش نظارت بر آموزش جهانی: گزارش جنسیت، ایجاد پلهایی برای برابری جنسیتی. بازیابی شده از https://fa.irunesco.org/گزارشهای-پایش-جهانی-آموزش
- یونیسف ایران. (2024). آموزش کودکان و توانمندسازی نوجوانان. بازیابی شده از https://www.unicef.org/iran/آموزش-کودکان-و-توانمندسازی-نوجوانان
- یونسکو ایران. (2024). معرفی کمیته ملی آموزش. بازیابی شده از https://fa.irunesco.org/معرفی-کمیته-ملی-آموزش
