معرفی کتاب: «سوءاستفاده از حقوق بشر؛ مؤلفه‌ها، عرصه‌ها، کنشگران و نقدها»

عنوان کتاب: سوءاستفاده از حقوق بشر؛ مؤلفه‌ها، عرصه‌ها، کنشگران و نقدها (Misappropriation of Human Rights: Elements, Fora, Actors and Critiques)

ویراستاران: کاترین فان دِخراف (Cathérine Van de Graaf)، یولیا میکلاسووا (Júlia Miklasová) و پائولا راین‌فیشر (Paula Rhein-Fischer)

ناشر: Brill Nijhoff

سال انتشار: ۲۰۲۶

استناد به حقوق بشر در مواضع سیاسی و استدلال‌های حقوقی، همواره به معنای حمایت عملی از حقوق و آزادی‌های انسان‌ها نیست. گاه مفاهیم و سازوکارهایی که برای پاسداری از کرامت انسانی شکل گرفته‌اند، در خدمت توجیه محدودیت‌ها، کنارگذاشتن برخی گروه‌ها یا گریز از پاسخ‌گویی قرار می‌گیرند. در چنین شرایطی، پرسشی اساسی مطرح می‌شود: چگونه می‌توان میان تفسیرهای متفاوت و مشروع از حقوق بشر و بهره‌برداری ابزاری از آن تمایز گذاشت؟ کتاب «سوءاستفاده از حقوق بشر: مؤلفه‌ها، عرصه‌ها، کنشگران و نقدها» با محور قراردادن این پرسش، چگونگی به‌کارگیری زبان حقوق بشر در عرصه‌های سیاسی، قضایی و نهادی را بررسی می‌کند. این مجموعه با تلفیق رویکردهای حقوقی و علوم اجتماعی و بهره‌گیری از مطالعات موردی در زمینه‌های گوناگون، نقش دولت‌ها، نهادهای بین‌المللی و دیگر کنشگران را در شکل‌دادن به برداشت‌ها و کاربردهای حقوق بشر تحلیل می‌کند. همچنین، محدودیت‌های مفهوم «سوءاستفاده» و دشواری تعیین مرز آن با اختلاف‌نظرهای حقوقی و تنوع زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی را موردتوجه قرار می‌دهد. کتاب مزبور، افزون بر مقدمه و مؤخره‌ای مستقل، در سه بخش و دوازده فصل تنظیم شده است و از بررسی مؤلفه‌های سوءاستفاده از حقوق بشر به مطالعه عرصه‌ها و کنشگران این پدیده و سپس نقدهای نظری آن می‌پردازد. بدین‌ترتیب، اثر می‌کوشد با روشن‌کردن پیوند میان حقوق بشر، قدرت و سیاست، زمینه شناخت دقیق‌تر کاربردهای این زبان و تقویت ظرفیت حمایتی آن را فراهم سازد.

ساختار و محتوای فصول

• مقدمه

مقدمه کتاب به قلم کاترین فان دِخراف (Cathérine Van de Graaf)، یولیا میکلاسووا (Júlia Miklasová) و پائولا راین‌فیشر (Paula Rhein-Fischer)، «سوءاستفاده از حقوق بشر» را استفاده از زبان و سازوکارهای حقوق بشر برای تضعیف حمایت‌های حقوقی، حذف گروه‌ها و گریز از پاسخ‌گویی معرفی می‌کند. نویسندگان بررسی می‌کنند که چگونه دولت‌ها، جریان‌های سیاسی و سازمان‌های غیردولتی می‌توانند مفاهیم حقوق بشری را در خدمت اهداف سرکوبگرانه قرار دهند. راهبردهای مورد بحث شامل اولویت‌بخشی گزینشی به برخی حقوق، محروم‌کردن گروه‌هایی از حمایت، تحریف تعهدات و مقابله با نظارت مستقل است. مسئله محوری، تشخیص مرز میان چنین سوءاستفاده‌ای و تفسیر متفاوت، بومی‌سازی یا نقد مشروع حقوق بشر است. نویسندگان تأکید می‌کنند که این مفهوم، مقوله‌ای تحلیلی است و به‌خودی‌خود آثار حقوقی مشخصی ندارد. آنان سوءنیت را معمولاً از عناصر آن می‌دانند، اما اثباتش را دشوار و نیازمند بررسی زمینه، رفتار و الگوهای مستمر کنشگران معرفی می‌کنند. مقدمه همچنین این بحث را با پوپولیسم حقوق بشری، استفاده ابزاری از حقوق و بهره‌برداری اقتدارگرایانه از نهادهای دموکراتیک مرتبط می‌سازد. درعین‌حال، خطر داوری‌های ارزشی، غلبه برداشت‌های غربی و نادیده‌گرفتن تنوع فرهنگی را جدی می‌گیرد. ازاین‌رو، کتاب با رویکردی میان‌رشته‌ای، هم مصادیق این پدیده و هم اعتبار و محدودیت‌های مفهوم آن را بررسی می‌کند.

• فصل نخست: سوءاستفاده یا بومی‌سازی حقوق بشر در جنوب جهانی؟ «ائتلاف عشق خانواده» و اقتباس اسلام نوگرا از حقوق بشر در اندونزی

فصل اول به قلم ایگناتیوس یوردان نوگراها (Ignatius Yordan Nugraha)، با مطالعه «ائتلاف عشق خانواده» در اندونزی، چگونگی بازتفسیر مفاهیم حقوق بشر در بسترهای فرهنگی و دینی متفاوت را بررسی می‌کند. این ائتلاف با استناد به ارزش‌های دینی و ضرورت حمایت از خانواده در دادگاه قانون اساسی اندونزی، خواستار گسترش دامنه جرم‌انگاری برخی روابط جنسی، ازجمله روابط خارج از ازدواج و روابط رضایت‌مندانه میان بزرگسالان هم‌جنس شد. این درخواست در سال ۲۰۱۷ رد شد. بحث اصلی فصل، تمایز میان «سوءاستفاده از حقوق بشر» و «بومی‌سازی» آن است؛ یعنی فرایندی که طی آن مفاهیم جهانی در پرتو ارزش‌ها و تجربه‌های محلی معنای تازه‌ای می‌یابند. در این چارچوب، برداشت ائتلاف از حقوق بشر با فهم آن از تعالیم اسلامی، فطرت و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی پیوند دارد. فصل تأکید می‌کند که تفاوت این برداشت با تفسیرهای رایج بین‌المللی، به‌تنهایی برای انتساب سوءنیت یا استفاده ابزاری از حقوق بشر کافی نیست. همچنین، شباهت برخی مواضع این تشکل با جریان‌های سیاسی دیگر، نباید موجب نادیده‌گرفتن پیشینه و زمینه خاص جامعه اندونزی شود. بررسی گفتمان ضداستعماری ائتلاف نیز نشان می‌دهد که مواجهه با حقوق بشر جهانی، با پرسش از منشأ و شیوه تفسیر این حقوق همراه است. از این منظر، شناخت دیدگاه‌های محلی مستلزم توجه به منطق درونی، باورها و شرایط تاریخی شکل‌گیری آن‌هاست. نتیجه فصل آن است که مفهوم «بومی‌سازی» برای توضیح این تجربه، ظرفیت تحلیلی بیشتری دارد و امکان فهم دقیق‌تر تنوع برداشت‌ها از حقوق بشر در جنوب جهانی را فراهم می‌کند.

• فصل دوم: صورت‌بندی رسمی حق آزادی تجمع در روسیه

فصل دوم به قلم النا لیپاتووا (Elena Lipatova) و ملانیا ماسلووا (Melaniya Maslova)، نشان می‌دهد که چگونه حق آزادی تجمع در روسیه، با وجود شناسایی رسمی در قانون اساسی، از طریق مقررات و رویه‌های اجرایی و قضایی محدود می‌شود. استدلال اصلی آن است که پذیرش ظاهری زبان حقوق بشر می‌تواند با تضعیف عملی همین حقوق همراه باشد. الزامات مربوط به اعلام قبلی تجمعات، اختیارات گسترده مقام‌های اداری در تعیین زمان و مکان برگزاری و دیگر موانع اجرایی، امکان بهره‌مندی مؤثر از حق آزادی تجمع را محدود می‌کنند. در برخی پرونده‌ها، اتهام سرپیچی از دستور پلیس نیز به ابزاری برای تعقیب شرکت‌کنندگان در تجمعات تبدیل می‌شود. دادگاه‌ها نیز معمولاً قانونی‌بودن این دستورات را بررسی نمی‌کنند و گزارش پلیس را مبنای تصمیم قرار می‌دهند. بررسی آرای قضایی نشان می‌دهد که استناد به رویه دیوان اروپایی حقوق بشر غالباً گزینشی است و بر امکان محدودکردن تجمعات تمرکز دارد، درحالی‌که تضمین‌های حمایتی همان آرا نادیده گرفته می‌شود. این شیوه حتی پس از پایان عضویت روسیه در شورای اروپا نیز ادامه یافته است. در نتیجه، عملکرد نهادهای قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی یکدیگر را تقویت می‌کند و ظاهری از رعایت استانداردهای بین‌المللی پدید می‌آورد.

• فصل سوم: فراتر از حقوق دگرباشان جنسی؛ کشورداری روسیه بر پایه «ارزش‌های سنتی»

فصل سوم به قلم کای ویلکینسون (Cai Wilkinson)، بررسی می‌کند که چگونه گفتمان «ارزش‌های سنتی» به یکی از محورهای سیاست داخلی و خارجی روسیه تبدیل شده است. بحث از مقررات مرتبط با مسائل جنسی و جنسیتی آغاز می‌شود، اما تمرکز اصلی بر پیوند این سیاست‌ها با تنظیم زندگی اجتماعی، تثبیت قدرت و بازتعریف حاکمیت است. بر اساس تحلیل فصل، تأکید بر خانواده، حمایت از کودکان و هویت ملی، به‌تدریج در مجموعه‌ای گسترده از قوانین و اسناد راهبردی جای گرفته است. در این فرایند، دولت نقش پررنگ‌تری در تعیین هنجارهای زندگی خصوصی و مسئولیت‌های اجتماعی شهروندان بر عهده می‌گیرد. فصل این تحول را با مفهوم «حاکمیت اخلاقی» توضیح می‌دهد؛ یعنی ادعای تقدم اختیار دولت در تعیین و اجرای هنجارهای اخلاقی جامعه بر معیارها و تعهدات بین‌المللی. این برداشت با معرفی روسیه به‌عنوان «دولت‌-تمدن» و تأکید بر جایگاه مستقل آن در جهان پیوند می‌خورد. در سیاست خارجی نیز دفاع از ارزش‌های سنتی، بستری برای ائتلاف‌سازی و به چالش کشیدن نظم لیبرال بین‌المللی فراهم می‌کند. از منظر فصل، اهمیت این سیاست‌ها فراتر از اختلاف بر سر چند حق مشخص است و به رقابت درباره مرجع تعیین قواعد اجتماعی و جهانی بازمی‌گردد. نتیجه آن است که بررسی سوءاستفاده از حقوق بشر، مستلزم توجه هم‌زمان به پیامدهای داخلی سیاست‌ها و اهداف گسترده‌تر ژئوپلیتیکی آن‌هاست.

• فصل چهارم: به‌کارگیری راهبردی مفهوم «گفتار نفرت‌پراکن» در ترکیه؛ سوءاستفاده از حقوق بشر؟

فصل چهارم به قلم الیف چلیک (Elif Çelik)، کاربرد مفهوم «گفتار نفرت‌پراکن» در ترکیه را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه سازوکاری برای مقابله با تبعیض می‌تواند به ابزاری برای محدودکردن نقد و مخالفت تبدیل شود. مسئله اصلی، اجرای گزینشی مقررات و تأثیر اولویت‌های سیاسی بر تشخیص مرز میان بیان مجاز و گفتار ممنوع است. فصل با بررسی ماده ۲۱۶ قانون مجازات ترکیه، به‌ویژه مقررات مربوط به تحریک به نفرت و دشمنی و تحقیر گروه‌های اجتماعی یا ارزش‌های دینی، پیامدهای ابهام مفهومی و اجرای گزینشی این مقررات را بررسی می‌کند. در مقابل، شکایت‌های برخی گروه‌های هدفِ نفرت‌پراکنی با حمایت قضایی مؤثر همراه نمی‌شود. همچنین، بر ضرورت تفکیک نقد و اظهارنظر از تحریک به تبعیض، خصومت یا خشونت تأکید می‌شود. بخش دیگری از تحلیل به نقش نهاد حقوق بشر و برابری ترکیه و شورای عالی رادیو و تلویزیون اختصاص دارد که تصمیماتشان، بنا بر شواهد فصل، گاه با حساسیت‌های سیاسی حاکم هماهنگ می‌شود. استناد گزینشی به استانداردهای بین‌المللی نیز می‌تواند به چنین تصمیماتی ظاهری حقوقی ببخشد. حتی نقض برخی احکام در مراجع بالاتر، لزوماً آثار بازدارنده تعقیب و مجازات بر آزادی بیان را از میان نمی‌برد. نتیجه فصل آن است که این الگو، نشانه‌هایی از سوءاستفاده از حقوق بشر دارد؛ زیرا زبان حمایت از حقوق، برای توجیه کنترل فضای عمومی و محدودکردن تکثر دیدگاه‌ها به کار گرفته می‌شود.

• فصل پنجم: استدلال‌های روسیه برای توجیه جنگ در اوکراین و سوءاستفاده از استنادهای حقوق بشری

فصل پنجم به قلم اگبرت فورتوین (Egbert Fortuin)، هنریکه یانسن (Henrike Jansen)، ویکتور پاولوفسکی (Wiktor Pawłowski) و لوینا دِ ولف (Levina de Wolf)، استدلال‌های روسیه برای توجیه حمله به اوکراین را با تمرکز بر کاربرد زبان حقوق بشر و حقوق بین‌الملل بررسی می‌کند. محور اصلی، ادعای حمایت از جمعیت روس‌زبان و جلوگیری از «نسل‌کشی» در دونباس است که در سخنرانی‌های رسمی با روایت‌های تاریخی و نگرانی‌های امنیتی پیوند می‌خورد. فصل با استفاده از نظریه‌های استدلال و ارتباطات، اعتبار شواهد، ارتباط مقدمات با نتیجه و شیوه عرضه این ادعاها را ارزیابی می‌کند. بر اساس این تحلیل، سیاست‌های زبانی اوکراین و اختلافات سیاسی، به‌گونه‌ای بازنمایی می‌شوند که ادعاهای بسیار گسترده‌تری را درباره تهدید موجودیت روس‌زبانان القا کنند. استفاده از واژگان حقوقیِ دارای بار عاطفی، بدون اثبات انطباق آن‌ها با معیارهای مربوط، در این فرایند نقش اساسی دارد. همچنین، حمله به اعتبار منتقدان، اشاره به تخلفات کشورهای غربی، قیاس‌های نارسا و انباشت مطالب نامرتبط، توجه مخاطب را از بررسی شواهد منحرف می‌کند. فصل این الگو را بخشی از راهبرد تبلیغاتی معرفی می‌کند که روسیه را حامی حقوق بشر و اقدام نظامی را ضرورتی حمایتی جلوه می‌دهد. در این چارچوب، حقوق جمعیت روس‌زبان به موضوعی ژئوپلیتیکی تبدیل می‌شود و زبان حقوقی به ادعاهای سیاسی ظاهری مشروع می‌بخشد. نتیجه آن است که شناسایی سوءاستفاده از حقوق بشر، مستلزم بررسی دقیق واقعیت‌ها، معنای اصطلاحات و انسجام استدلال‌هاست؛ زیرا صرف استناد به حقوق بشر، اعتبار یک توجیه را اثبات نمی‌کند.

• فصل ششم: روایت‌های بدیل و رقیب در نظام بین‌المللی حقوق بشر

فصل ششم به قلم رزا فریدمن (Rosa Freedman)، رقابت روایت‌ها در نظام بین‌المللی حقوق بشر را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه برخی دولت‌ها با مشارکت در نهادهای حقوق بشری، برای تغییر جهت عملکرد آن‌ها تلاش می‌کنند. نقطه آغاز بحث، اصل جهان‌شمولی و برخورداری همه انسان‌ها از حقوق بنیادین است. فصل میان استفاده از سازوکارهای سیاسی برای گسترش حمایت‌ها، تضعیف حقوق مشخص و فرسایش کلی نظام حقوق بشر تمایز می‌گذارد. ائتلاف‌سازی، رأی‌دهی بلوکی، پیشنهاد قطعنامه و تأثیرگذاری بر مأموریت‌های نظارتی، از ابزارهای اصلی این رقابت در شورای حقوق بشر معرفی می‌شوند. اختلاف درباره نسبت حمایت از افراد با حمایت از خانواده، ارزش‌های فرهنگی و باورهای دینی نیز از عرصه‌های مناقشه است. بخش دیگری از فصل، با تمرکز بر ابتکارات چین، پیامدهای اولویت‌دادن به توسعه اقتصادی و همکاری میان دولت‌ها را هنگامی بررسی می‌کند که با تضعیف نظارت و پاسخ‌گویی همراه شوند. همچنین، نقش سازمان‌های وابسته به دولت، رسانه‌ها و تأثیرگذاری بر مراکز دانشگاهی در گسترش روایت‌های رقیب تحلیل می‌شود. انگیزه دولت‌ها یکسان نیست و می‌تواند از ملاحظات تاریخی و منطقه‌ای تا منافع اقتصادی و جلوگیری از بررسی تخلفات داخلی متفاوت باشد. استدلال محوری آن است که زبان حقوق بشر گاه برای کاهش حمایت‌هایی به کار می‌رود که همین نظام برای تضمین آن‌ها ایجاد شده است.

• فصل هفتم: سوءاستفاده از میراث نورنبرگ؛ کارزار حکومت پوتین برای بازتعریف حقوق بشر و دفاع از مرتکبان جنایات فجیع

فصل هفتم به قلم رابرت هوروات (Robert Horvath)، بهره‌برداری سیاسی از میراث دادگاه نورنبرگ و مفاهیم عدالت کیفری بین‌المللی را در سیاست روسیه بررسی می‌کند. بحث اصلی آن است که روسیه، هم‌زمان با معرفی خود به‌عنوان مدافع مبارزه با نژادپرستی و پیشگیری از نسل‌کشی، اعتبار نهادهای پاسخ‌گویی بین‌المللی را به چالش کشیده است. فصل، نگرانی از پیگرد مسئولان به دلیل وقایع مختلف را از زمینه‌های مهم شکل‌گیری این رویکرد می‌داند. سپس نشان می‌دهد که چگونه اتهام جانبداری به دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق و دفاع از متهمان و محکومان آن، در مواضع دیپلماتیک و فعالیت نهادهای همسو بازتاب یافته است. در جنگ گرجستان و سپس اوکراین، زبان پیشگیری از نسل‌کشی و حمایت از غیرنظامیان برای توجیه مداخله نظامی به کار گرفته شد. تحقیقات کیفری و برنامه‌های رسانه‌ای نیز، بنا بر تحلیل فصل، به تقویت این روایت‌ها کمک کردند، بی‌آنکه ادعاها به اثبات معتبر قضایی برسند. هم‌زمان، مخالفت با برخی ابتکارهای بین‌المللی درباره شناسایی و محکومیت نسل‌کشی سربرنیتسا، ازجمله وتوی قطعنامه پیشنهادی شورای امنیت در سال ۲۰۱۵، به‌عنوان نمونه‌ای از برخورد گزینشی با سازوکارهای پاسخ‌گویی قابل‌بررسی است. نتیجه فصل آن است که استفاده ابزاری از زبان عدالت می‌تواند به تضعیف نهادهای قضایی، مخدوش‌شدن معنای مفاهیم حقوقی و حمایت از مرتکبان جنایات در برابر پاسخ‌گویی بینجامد.

• فصل هشتم: «صاحبان واقعی حقوق»؛ قربانی‌بودن و شهروندی در صورت‌بندی‌های سوژه حقوقی

فصل هشتم به قلم آدریانه سانکتیس دِ بریتو (Adriane Sanctis de Brito)، لوسیانا سیلوا ریس (Luciana Silva Reis)، آنا سیلوا روزا (Ana Silva Rosa) و ماریانا آمارال (Mariana Amaral)، نقش روایت «قربانی‌بودن» را در مطالبه حقوق و بازتعریف شهروندی در برزیل بررسی می‌کند. این پژوهش با انتخاب و تحلیل کیفی ۴۰۷ سند عمومی، به بررسی استدلال‌های حقوقی سه جریان محافظه‌کار مرتبط با منافع کشاورزی و دامداری، مطالبات مذهبی و سیاست‌های تسلیحاتی و امنیتی در برزیل می‌پردازد. وجه مشترک این جریان‌ها، معرفی خود یا گروه‌های مورد حمایتشان به‌عنوان قربانیانی است که حقوقشان در معرض تهدید قرار گرفته است. در حوزه امنیت، تصویر «شهروند قانون‌مدار» و مأمور پلیسِ نیازمند حمایت، برای توجیه گسترش دسترسی به سلاح و کاهش نظارت بر نیروهای امنیتی به کار می‌رود. در حوزه کشاورزی، تولیدکنندگان و مالکان زمین، قربانی محدودیت‌های زیست‌محیطی و سیاست‌های تعیین اراضی بومیان معرفی می‌شوند. در حوزه مذهبی نیز، دفاع از آزادی دینی و حمایت از خانواده و کودکان با روایت تهدید و ضرورت حمایت دولتی پیوند می‌خورد. فصل نشان می‌دهد که این الگو می‌تواند میان «صاحبان واقعی حقوق» و گروه‌هایی که تهدیدآفرین قلمداد می‌شوند، مرزبندی ایجاد کند. در نتیجه، برخورداری از حقوق به هویت و جایگاه افراد وابسته می‌شود و دولت به‌سوی حمایت گزینشی از گروه‌های خاص سوق می‌یابد. درعین‌حال، تأکید می‌شود که سیاست قربانی بودن، منحصر به جریان سیاسی مشخصی نیست و در شرایطی می‌تواند به رفع محرومیت نیز کمک کند. نتیجه اصلی آن است که ارزیابی این روایت‌ها باید بر پیامدهایشان برای برابری شهروندی، تکثر اجتماعی و حمایت همگانی از حقوق متمرکز باشد.

• فصل نهم: سوءاستفاده از حقوق بشر به‌مثابه چارچوبی تهی

فصل نهم به قلم ایشیل آرال (Işıl Aral)، مفهوم «سوءاستفاده از حقوق بشر» را از منظر تحلیل گفتمان نقد می‌کند و می‌پرسد پژوهشگران چگونه آن را به‌عنوان بحرانی حقوقی صورت‌بندی می‌کنند. استدلال اصلی آن است که این مفهوم، بدون روشن‌کردن معیار تفسیر درست حقوق بشر، ممکن است به «چارچوبی تهی» تبدیل شود که معنایش را از داوری پژوهشگر می‌گیرد. فصل این مسئله را در سه بُعد حقوقی، زمانی و مکانی بررسی می‌کند. در بُعد حقوقی، ابهام درباره حقوق مورد بحث و محتوای دقیق آن‌ها، تشخیص مرز میان تفسیر متفاوت و سوءاستفاده را دشوار می‌سازد. در بُعد زمانی، روایت پیشرفت حقوق بشر و سپس عقب‌گرد ناشی از ظهور جریان‌های پوپولیستی نقد می‌شود؛ زیرا تاریخ حقوق بشر همواره با دستاوردها و ناکامی‌های هم‌زمان همراه بوده است. در بُعد مکانی نیز، تمرکز عمده بر کشورهای غیرغربی می‌تواند کاستی‌های دولت‌ها و نهادهای غربی را از کانون بررسی دور نگه دارد. از این منظر، انتخاب کشورها، مقاطع تاریخی و معیارهای ارزیابی، تصمیم‌هایی خنثی نیستند و بر نتیجه تحلیل اثر می‌گذارند. فصل تأکید می‌کند که هدف این نقد، انکار تخلفات دولت‌ها یا کنارگذاشتن بررسی آن‌ها نیست، بلکه آشکارکردن پیش‌فرض‌های روایت‌های دانشگاهی است. نتیجه آن است که مطالعه کاربرد زبان حقوق بشر باید علاوه بر رفتار دولت‌ها، شیوه تولید دانش و نقش پژوهشگران در تعیین معنای بحران، پیشرفت و سوءاستفاده را نیز دربر گیرد.

• فصل دهم: سوءاستفاده؛ چه کسی این فضا را پر می‌کند؟ بررسی سوءاستفاده در پرونده‌های اتانازی

فصل دهم به قلم ایو لیستر (Eve Lister)، با بررسی پرونده‌های اتانازی و تصمیم‌گیری درباره پایان زندگی، میزان کارآمدی شاخص‌های «سوءاستفاده از حقوق بشر» را ارزیابی می‌کند. پرسش اصلی آن است که مفاهیمی مانند کرامت، سرکوب، طرد و تحریف عمدی، تا چه اندازه معیارهایی روشن برای تشخیص سوءاستفاده فراهم می‌کنند. فصل نشان می‌دهد که تنوع قوانین و آرای قضایی در این حوزه، اتکا به معیار «فاصله‌گرفتن از حقوق تثبیت شده» را دشوار می‌سازد. همچنین، موافقان و مخالفان اتانازی می‌توانند با استناد به حق حیات، کرامت و اختیار فردی، از مواضعی متفاوت دفاع کنند. برای برخی، کرامت با امکان تصمیم‌گیری درباره پایان زندگی پیوند دارد و برای برخی دیگر، مستلزم حمایت مؤثر برای ادامه زندگی و جلوگیری از فشارهای اجتماعی و اقتصادی است. دیدگاه‌های اشخاص دارای معلولیت نیز متنوع است و نمی‌توان تجربه‌ها و مطالبات آنان را در یک برداشت واحد خلاصه کرد. ازاین‌رو، وجود اختلاف یا قطبی‌شدن بحث، به‌تنهایی نشانه تحریف حقوق نیست. ابهام شاخص‌ها ممکن است به ارزیاب اجازه دهد برداشت فرهنگی یا ارزشی خود را معیار تشخیص قرار دهد، حتی اگر با حسن‌نیت عمل کند.

• فصل یازدهم: تغییری از درون؛ فراتر از حقوق بشر

فصل یازدهم به قلم دوریانا بویانوفسکا پوپوفسکا (Dorjana Bojanovska Popovska)، سوءاستفاده از حقوق بشر را در چارچوب مجموعه‌ای گسترده‌تر از راهبردهای تمرکز قدرت و تغییر نهادهای دموکراتیک بررسی می‌کند. استدلال اصلی آن است که برخی کنشگران، با حفظ ظاهر قوانین و نهادهای موجود، مفاهیم و کارکردهای آن‌ها را از درون دگرگون می‌سازند. با تمرکز بر تجربه اروپا، فصل نشان می‌دهد که چگونه استناد به حاکمیت ملی و هویت قانون اساسی می‌تواند برای محدودکردن نظارت فراملی و اجرای احکام بین‌المللی به کار رود. همچنین، تقلیل دموکراسی به برگزاری انتخابات و حاکمیت اکثریت، امکان نادیده‌گرفتن تکثر اجتماعی و تضمین‌های حقوقی را فراهم می‌کند. بازتفسیر حاکمیت قانون و ارزش‌های مشترک نیز می‌تواند ابزارهای محدودکننده قدرت را به پشتوانه گسترش اختیار حکومت تبدیل کند. بخش دیگری از فصل، بازآرایی فضای عمومی و بهره‌برداری سیاسی از هویت‌ها و نمادهای فرهنگی و مذهبی را در تعیین مرزهای تعلق و شهروندی بررسی می‌کند. در کنار آن، حمایت گزینشی از تشکل‌های همسو و محدودکردن سازمان‌های مستقل، توازن مشارکت مدنی را تغییر می‌دهد. شبکه‌های فراملی و سازمان‌های غیردولتی وابسته به دولت نیز در مشروعیت‌بخشی به این تحولات نقش دارند. نتیجه فصل آن است که فهم فرسایش حقوق و دموکراسی، مستلزم بررسی پیوند این راهبردهاست؛ زیرا تغییر کارکرد نهادها و مفاهیم حقوقی می‌تواند بدون کنارگذاشتن رسمی آن‌ها، تضمین‌های مهار قدرت را تضعیف کند.

• فصل دوازدهم: جمع‌بندی

فصل دوازدهم به قلم کاترین فان دِخراف (Cathérine Van de Graaf)، پائولا راین‌فیشر (Paula Rhein-Fischer) و یولیا میکلاسووا (Júlia Miklasová)، با جمع‌بندی یافته‌های کتاب، ظرفیت‌ها و محدودیت‌های مفهوم «سوءاستفاده از حقوق بشر» را روشن می‌کند. مسئله اصلی، تمایز میان بهره‌برداری هدفمند از حقوق بشر و تفسیر متفاوت، نقد مشروع یا بومی‌سازی آن است. فصل چهار عنصر را برای شناسایی سوءاستفاده پیشنهاد می‌کند: استفاده تأییدآمیز از زبان حقوق بشر، تحریف هنجارهای بنیادینِ برخوردار از توافق گسترده، نقش‌آفرینی کنشگران دارای قدرت سیاسی و به‌کارگیری این زبان با سوءنیت برای تضعیف نظام حقوق بشر. تأکید می‌شود که محتوای حق و محل دقیق تحریف باید صریحاً مشخص شود تا ارزیابی به داوری سلیقه‌ای محدود نماند. همچنین، سوءنیت را می‌توان با بررسی زمینه، استنادهای گزینشی، ابهام‌سازی و الگوهای منظم رفتاری استنباط کرد. این پدیده منحصر به کشورهای غیرغربی یا جریان سیاسی خاصی نیست و سابقه آن نیز به تحولات اخیر محدود نمی‌شود، هرچند ابزارهای دیجیتال سرعت و دامنه آن را افزایش داده‌اند. فصل درباره تعمیم شتاب‌زده مفهوم و نادیده‌گرفتن برداشت‌های محلی هشدار می‌دهد و بر بررسی توضیح‌های جایگزین تأکید می‌کند. مطالعه نقش شرکت‌ها، شبکه‌های فراملی و بنگاه‌های بزرگ فناوری نیز از مسیرهای پژوهشی آینده معرفی می‌شود. نتیجه نهایی آن است که این چارچوب، با اتکا به تحلیل میان‌رشته‌ای و حساس به زمینه، می‌تواند مفید باشد؛ مشروط بر آنکه تشخیص دست‌کاری حقوق با پذیرش امکان اختلاف و تحول مشروع در تفسیر آن همراه بماند.

• مؤخره: اقتباس و سوءاستفاده از حقوق بشر

در نهایت، مؤخره کتاب به قلم گراینه دِ بورکا (Gráinne de Búrca) و کاترین جی. یانگ (Katharine G. Young)، با بازگشت به چارچوب مفهومی «سوءاستفاده از حقوق بشر» که این دو پژوهشگر در سال ۲۰۲۲ مطرح کردند، یافته‌های مجموعه را در چشم‌اندازی گسترده‌تر بررسی می‌کند. نویسندگان انعطاف‌پذیری زبان حقوق بشر را ویژگی ضروری آن برای شناسایی آسیب‌های تازه، گسترش حمایت از گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده و مقابله با بی‌عدالتی می‌دانند؛ بااین‌حال، همین قابلیت می‌تواند از سوی دولت‌ها و دیگر کنشگران برای تغییر جهت حمایت‌های حقوقی، طرد گروه‌ها و گریز از پاسخ‌گویی به کار رود. آنان با اشاره به پیوند میان اقتدارگرایی، ملی‌گرایی پوپولیستی و محافظه‌کاری دینی در جوامع مختلف، تأکید می‌کنند که این پدیده نه کاملاً جدید است و نه به جریان سیاسی یا منطقه جغرافیایی خاصی محدود می‌شود. بررسی تجربه‌های روسیه، اندونزی و مناقشات مربوط به اتانازی در فصل‌های کتاب نیز دشواری تمایز میان سوءاستفاده هدفمند، بومی‌سازی با حسن‌نیت و اختلاف‌نظرهای مشروع حقوقی را آشکار می‌کند. در این چارچوب، هشت شاخص پیشنهادی نویسندگان، نشانه‌هایی هشداردهنده برای شناسایی سوءاستفاده‌اند، نه معیارهایی قطعی برای اثبات آن. مؤخره همچنین با توجه به تنوع روش‌شناختی پژوهش‌های کتاب، درباره خطر دست‌کاری فناورانه گفتمان حقوق بشر، پیامدهای گسترش هوش مصنوعی و امکان بهره‌برداری ابزاری از خود مفهوم «سوءاستفاده» هشدار می‌دهد. نتیجه آن است که شناسایی این پدیده، گامی ضروری اما ناکافی برای تقویت حمایت از حقوق بشر است و باید با بررسی سازوکارهای حفاظتی در حوزه دموکراسی قانون اساسی، اقتصاد سیاسی و تنظیم‌گری فناوری و محیط‌زیست همراه شود.

نتیجه‌گیری

اهمیت این کتاب، فراتر از شناسایی مصادیق بهره‌برداری سیاسی از حقوق بشر، در طرح پرسشی بنیادین نهفته است: چگونه زبان و سازوکارهایی که برای محدودکردن قدرت و حمایت از کرامت انسانی شکل گرفته‌اند، می‌توانند خود به ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به قدرت، توجیه طرد و تضعیف پاسخ‌گویی تبدیل شوند؟ کتاب فوق با بهره‌گیری از رویکردی میان‌رشته‌ای و بررسی تجربه‌های متنوع در نظام‌های سیاسی و حقوقی مختلف، نشان می‌دهد که سوءاستفاده از حقوق بشر لزوماً در قالب انکار آشکار حقوق تحقق نمی‌یابد، بلکه گاه از مسیر بازتفسیر گزینشی هنجارها، تغییر کارکرد نهادها و بهره‌گیری از سازوکارهای ظاهراً قانونی صورت می‌گیرد. بااین‌حال، وجه متمایز اثر در آن است که مفهوم «سوءاستفاده» را نیز از نقد مصون نمی‌داند و با به‌رسمیت‌شناختن پویایی حقوق بشر، تنوع زمینه‌های فرهنگی و امکان اختلاف‌نظر مشروع، نسبت به تبدیل این مفهوم به معیاری سلیقه‌ای برای داوری درباره برداشت‌های متفاوت هشدار می‌دهد. از این منظر، کتاب نه صرفاً مطالعه‌ای درباره بهره‌برداری ابزاری از حقوق بشر، بلکه تأملی انتقادی درباره نسبت میان حقوق، قدرت، مشروعیت و مرجعیت تفسیر هنجارهای بین‌المللی است. ارزش علمی آن نیز در فراهم‌آوردن چارچوبی برای تحلیل این مناسبات، همراه با آشکارساختن محدودیت‌های همان چارچوب، نهفته است؛ رویکردی که یادآور می‌شود صیانت از اعتبار و کارآمدی نظام حقوق بشر، مستلزم تشخیص مستدل سوءاستفاده‌های هدفمند، پذیرش تحول مشروع هنجارها و پایبندی مستمر به اصول کرامت برابر انسانی، جهان‌شمولی حقوق و پاسخ‌گویی قدرت است.

پی‌نوشت

Van de Graaf, C., Miklasová, J., & Rhein-Fischer, P. (Eds.). (2026). Misappropriation of human rights: Elements, fora, actors and critiques. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004763005

لینک دسترسی