تبعیض آموزشی و نقض حقوق بشر

رسول موگویی

دانشجوی دکتری روابط بین‌الملل، دانشگاه اصفهان

آموزش، یکی از حقوق بنیادین بشر و ابزاری کلیدی برای تحقق سایر حقوق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی مدنی و سیاسی بشر است. به نظر ژان ژاک روسو، آموزش مانند کشتی نجات بشر از طوفان و اساس ساخت جامعه‌ی سالم و زمینه‌ی دستیابی هر فرد به آزادی است (فلسفی و گرجی، 1395: 13). طبق ماده 26 اعلامیه جهانی حقوق بشر، آموزش حق همگان است و باید بدون تبعیض برای همه در دسترس باشد اما با وجود بهبود وضعیت آموزش و سواد بشر در قرن بیستم و بیست و یکم، تبعیض آموزشی در بسیاری در نقاط جهان و محرومیت میلیون‌ها نفر از دسترسی به آموزش استاندارد، امن، منظم و بدون تبعیض، هنوز وجود دارد. تبعیض آموزشی به معنای برخورد نابرابر با افراد یا گروه‌ها در دسترسی، کیفیت یا بهره‌مندی از آموزش است. این تبعیض می‌تواند بر پایه عواملی چون جنسیت، قومیت، زبان، ناتوانی جسمی، وضعیت اقتصادی یا محل زندگی شکل گیرد. تبعیض آموزشی نقض اصل برابری و عدالت در نظام‌های آموزشی و کاملاً مغایر با تعهدات حقوق بشری دولت‌هاست.

تبعیض آموزشی بر اساس جنسیت یکی از شایع‌ترین تبعیض‌ها در این حوزه محسوب می‌شود. دختران در کشورهایی همچون افغانستان پس از به‌قدرت‌رسیدن مجدد گروه طالبان، به دلیل جنسیت خود، از تحصیل و آموزش در مقاطع مختلف محروم می‌شوند؛ این محرومیت از آموزش حتی شامل آموزش‌های ضروری همچون پزشکی و درمان نیز می‌شود.

گاهی نیز افراد بر اساس تفاوت‌های قومیتی از آموزش محروم شده یا محدودیت‌هایی در جهت آموزش استاندارد آنها اعمال می‌شود. مثلاً کودکان مسلمان روهینگیا در میانمار، به دلیل آنکه توسط ساختار رسمی به‌عنوان شهروند میانماری به رسمیت شناخته نمی‌شوند، علاوه بر تمامی محرومیت‌هایی که علیه آنها اعمال می‌شود، با تبعیض آموزشی و محرومیت از تحصیل و آموزش نیز مواجه هستند. همچنین کودکان فلسطینی که همواره مورد تبعیض‌های نژادپرستانه واقع می‌شوند، از تبعیض آموزشی رنج می‌برند. درحالی‌که کودکان در اسرائیل از بالاترین استاندارد‌های آموزشی و تحصیلی بهره می‌برند، کودکان فلسطینی به دلیل جنگ‌های دائمی، تخریب‌های گسترده و محدودیت‌های اعمال شده بر زندگی آنها، در شرایط دشواری تحصیل می‌کنند که این مسئله، تبعیض آموزشی بین کودکان فلسطینی و کودکان یهودی را تشدید می‌کند. تبعیض آموزشی مبتنی بر قومیت، می‌تواند تبعیض مبتنی بر زبان را نیز شامل شود زیرا طبیعتاً تفاوت‌های قومیتی، به تفاوت در زبان نیز منجر می‌شود؛ این مسئله دررابطه‌با دو مورد ذکر شده در میانمار و سرزمین‌های اشغالی فلسطین، به طور کامل صدق می‌کند.

در بسیاری از مناطق و کشور‌ها نیز، افراد به دلیل محرومیت‌های ناشی از ناتوانی جسمی، دچار تبعیض در حوزه‌ی تحصیل و آموزش می‌شوند. این افراد در بسیاری از اوقات نه‌تنها به طور ساختاری دچار تبعیض‌های آشکار با افراد فاقد معلولیت هستند، بلکه از امکانات و بستر تحصیلی و آموزشی برابر با افراد عادی برخوردار نبوده و لذا دچار تبعیض می‌شوند.

در کنار اعلامیه جهانی حقوق بشر که در ابتدای این نوشتار به آن اشاره شد، در بسیاری از کنوانسیون‌های بین‌المللی حقوق بشری، به مبحث اهمیت آموزش و مقابله با تبعیض آموزشی در همه‌ی کشورها اشاره شده است؛ از جمله:

میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی: در ماده سیزدهم میثاق آمده است که: «کشورهای طرف این میثاق، حق آموزش را برای هر کس به رسمیت می‌شناسند. آنها توافق دارند که آموزش باید در جهت رشد شخصیت انسانی و احساس کرامت فرد باشد و احترام به حقوق بشر و آزادی‌های اساسی را تقویت کند».

کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان: در ماده دهم این کنوانسیون آمده است که: «کشورهای عضو، کلیه‌ی اقدامات مقتضی را برای ازبین‌بردن تبعیض علیه زنان به‌منظور تضمین حقوق برابر با مردان در زمینه‌ی آموزش به‌ویژه تضمین برابری زن و مرد اتخاذ خواهد کرد.» این مسئله شامل ابعاد مختلفی از جمله حذف کلیشه‌های آموزش زنان در جوامع، راهنمایی و هدایت شغلی برابر با مردان، کسب حداقل درجه دیپلم، کاهش میزان ترک تحصیل دختران، فرصت‌های یکسان در تربیت‌بدنی و آموزش‌های ورزشی، دسترسی به اطلاعات آموزشی و غیره می‌شود.

کنوانسیون حقوق کودک: در ماده بیست و هشتم این کنوانسیون آمده است که: «کشورهای عضو، حق کودک برای آموزش را به رسمیت می‌شناسند». این آموزش که قاعدتاً می‌بایست در فضایی بدون تبعیض پیاده‌سازی شود، دارای ابعاد مختلفی است از جمله: آموزش ابتدایی باید برای همه‌ی کودکان اجباری باشد، آموزش برای همه‌ی کودکان بر اساس ظرفیت آنها در دسترس باشد، آموزش باید در جهت سهولت دسترسی به دانش فنی و علمی باشد و غیره.

کنوانسیون یونسکو درباره رفع تبعیض در آموزش: همان‌طور که از نام این کنوانسیون بر می‌آید، به طور تخصصی به مسئله‌ی تبعیض آموزشی پرداخته است. این تبعیض مطابق با کنوانسیون مذکور، ابعاد مختلفی دارد که عبارت‌اند از: محرومیت هر شخص یا گروه از آموزش، محدودکردن برخی افراد و گروه‌ها به آموزش با استاندارد‌های ضعیف، ایجاد شرایطی برای آموزش که با حیثیت انسانی افراد در تضاد باشد و موارد دیگر. در همین راستا و در جهت حذف اشکال مختلف تبعیض آموزشی، می‌بایست هرگونه قوانین و مقررات هم‌راستا با تبعیض آموزشی کنار گذاشته شوند، عدم اجازه‌ی تفاوت رفتاری هر کدام از مقامات دولتی در محیط‌های آموزشی، عدم وجود هر گونه محدودیت ترجیحی در اعطای کمک به مؤسسات آموزشی، در اختیار قراردادن امکانات آموزشی برای اتباع خارجی به همان اندازه‌ی شهروندان عادی کشور و غیره.

اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد: از هفده هدف توسعه‌ی پایدار سازمان ملل متحد، هدف چهارم متعلق به آموزش بدون تبعیض و برابر است. طبق این اهداف، تا افق سال 2030 باید اطمینان حاصل شود که: همه دختران و پسران به رشد، مراقبت و آموزش پیش‌دبستانی با کیفیت دسترسی دارند، همه زنان و مردان به آموزش عالی و آموزش فنی و حرفه‌ای برابر دسترسی دارند، نابرابری‌های جنسیتی در آموزش از بین برود و دسترسی برابر به آموزش برای همه گروه‌ها حتی افراد معلول، بومیان و کودکان وجود داشته باشد، امکانات آموزشی به میزان قابل‌توجهی برای کودکان و معلولان و غیره ساخته شده یا ارتقاء یابند.

با وجود قوانین و کنوانسیون‌های بین‌المللی مذکور، همان‌طور که بیان شد، هنوز هم افراد زیادی در سرتاسر جهان، در شرایط تبعیض‌آمیز تحصیل کرده و در زمینه‌های مختلف آموزش می‌بینند و یا به طور کامل از تحصیل و آموزش محروم هستند. این مسئله نه‌تنها بر وضعیت تحصیلی و آموزشی در جوامعی که این‌گونه هستند، تأثیرگذار است بلکه می‌تواند بر موارد دیگری از جمله ترویج صلح و حقوق بشر نیز مؤثر باشد؛ زیرا یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین راه‌های ناگزیر برای ایجاد و تعمیق صلح پایدار در جهان، آموزش صلح و مدارا و آموزش احترام به حقوق بنیادین بشر یا به عبارت بهتر، آموزش حقوق بشر است و لذا بدون تأمین حق آموزش برابر برای همگان، ترویج صلح معنای کاملی نخواهد داشت (فلسفی و گرجی، 1395: 33-32) و حقوق و آزادی‌های دیگر بشر نیز در معرض تهدید جدی واقع خواهند شد.

منابع

فلسفی، نصرت الله و گرجی ازندریانی، علی اکبر. (1395). حق بر آموزش در حقوق بین‌الملل و حقوق ایران. انتشارات جنگل: تهران.

Convention against Discrimination in Education (1960). Retrieved from https://www.unesco.org/en/legal-affairs/convention-against-discrimination-education

Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women (1979). Retrieved from https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-elimination-all-forms-discrimination-against-women

Convention on the Rights of the Child (1989). Retrieved from https://www.unicef.org/child-rights-convention/convention-text

Ensure inclusive and equitable quality education and promote lifelong learning opportunities for all (2015). Retrieved from https://sdgs.un.org/goals

International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (1966). Retrieved from https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights

Universal Declaration of Human Rights (1948). Retrieved from https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights