مقدمه
در سالهای اخیر، بحرانهای زیستمحیطی، منازعات سرزمینی و وضعیت مدافعان حقوق بشر در برزیل به یکی از محورهای مهم بحثهای داخلی و بینالمللی تبدیل شده است. این کشور که بخش مهمی از اکوسیستم آمازون و جوامع بومی و سنتی آمریکای لاتین را در خود جایداده، همزمان با چالشهایی چون جنگلزدایی، بهرهبرداری غیرقانونی از زمین، تهدید فعالان محیطزیست و خشونت علیه رهبران محلی روبهرو بوده است. در چنین بستری، تصویب توافقنامه اسکازو در مجلس نمایندگان برزیل، گامی مهم در جهت تقویت شفافیت، مشارکت عمومی، دسترسی به عدالت و حمایت از کسانی است که در خط مقدم دفاع از محیطزیست و حقوق جوامع آسیبپذیر قرار دارند؛ گرچه که هنوز این توافق نیاز به تصویب در سنا نیز دارد.
این توافقنامه، بهعنوان نخستین معاهده منطقهای آمریکای لاتین و کارائیب در زمینه حقوق محیطزیستی، جایگاه ویژهای برای حمایت از مدافعان محیطزیست قائل است و از دولتها میخواهد شرایطی امن برای فعالیت آنان فراهم کنند. ازاینرو، پیشرفت روند تصویب آن در برزیل میتواند نشانهای از تلاش این کشور برای همسوسازی سیاستهای داخلی خود با تعهدات حقوق بشری و زیستمحیطی باشد. بااینحال، اهمیت این تحول تنها در تصویب پارلمانی آن خلاصه نمیشود، بلکه در میزان اجرای مؤثر، تصویب نهایی، واکنش نهادهای داخلی و بینالمللی و توان دولت برای تبدیل تعهدات حقوقی به حمایت عملی از مدافعان حقوق بشر و محیطزیست سنجیده خواهد شد.
وقایع
حق هر فرد برای مشارکت در تصمیماتی که ممکن است بر زندگی و محیطزیست او تأثیر بگذارد، در هسته دموکراسی زیستمحیطی قرار دارد. برای مشارکت معنادار و ایمن، شهروندان باید بتوانند به اطلاعات دسترسی داشته باشند و نظرات و نگرانیهای خود را آشکارا و بدون ترس از انتقام، آزار و اذیت یا جرمانگاری ابراز کنند. در نهایت، جوامع حق دارند در صورت نقض حقوق خود، به عدالت دسترسی داشته باشند تا هر یک از این تصمیمات زیستمحیطی را به چالش بکشند و درخواست تجدیدنظر کنند[1]. توافق اسکازو (Escazú) یک معاهده منطقهای در آمریکای لاتین و کارائیب است که بر دسترسی عمومی به اطلاعات محیطزیستی، مشارکت مردم در تصمیمگیریهای زیستمحیطی و دسترسی به عدالت در این حوزه تأکید دارد. توافق اسکازو در ۴ مارس ۲۰۱۸ در شهر اسکازو در کشور کاستاریکا به تصویب و پذیرش منطقهای رسید[2]. نام رسمی این پیمان، «توافقنامه منطقهای دسترسی به اطلاعات، مشارکت عمومی و عدالت در امور زیستمحیطی در آمریکای لاتین و کارائیب» است و آنتونیو گوترش، این توافقنامه الزامآور از نظر قانونی را «اولین معاهده منطقه در مورد مسائل زیستمحیطی و اولین معاهده جهان که شامل مفادی در مورد مدافعان حقوق بشر در امور زیستمحیطی است»، توصیف کرده است[3]. اهمیت ویژه آن این است که دولتها را به ایجاد محیطی امن برای مدافعان محیطزیست و حقوق بشر متعهد میکند. تا پیش از پیوستن برزیل، ۱۹ کشور توافقنامه اسکازو را تصویب یا به آن ملحق شده بودند.
برزیل تحت مدیریت رئیسجمهور لولا، تعهد مجددی به دموکراسی نشان داده است که نمونه آن ایجاد وزارتخانههایی مانند وزارت مردم بومی و دبیرخانه ملی مشارکت اجتماعی است. هدف این نهادها، افزایش نمایندگی جوامع سنتی و عموم مردم برزیل است. تحول دموکراتیک برزیل فرصتی بینظیر برای ایجاد الگوهای بینالمللی در دموکراسی زیستمحیطی است. برزیل با تقویت این تعهد، میتواند با الگو قرار دادن خود، بر مذاکرات آبوهوایی تأثیر بگذارد[4]. برزیل پیشتر در سال ۲۰۱۸ این توافق را امضا کرده بود، اما تا زمان تصویب در مجلس نمایندگان در نوامبر ۲۰۲۵ هنوز عضو کامل محسوب نمیشد، چون تصویب نهایی آن باقی مانده بود. در روز چهارشنبه پنجم نوامبر ۲۰۲۵، مجلس نمایندگان برزیل با تصویب توافقنامه اسکازو، گامی مهم در مسیر تقویت حقوق محیطزیستی، شفافیت عمومی و حمایت از مدافعان محیطزیست برداشت ولی اکنون تا انتهای ماه ژوئن 2026، هنوز در سنا تصویب نشده است. روال خاص معاهدات حقوق بشر نیاز به تصویب هر دو مجلس برزیل با حدنصاب 3.5 از اعضای آن دارد. با پیروی از این رویه خاص، توافقنامه اسکازو بهعنوان یک اصلاحیه قانون اساسی در قانون برزیل گنجانده میشود و بدین ترتیب جایگاه ممتازتری در نظام حقوقی برزیل پیدا میکند[5]. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که برزیل با چالشهای گستردهای در حوزه منازعات سرزمینی، تهدید رهبران بومی و خشونت علیه فعالان محیطزیست روبهرو بود و شاید بتواند راهی برای خروج این کشور از رویه خشن قتل و خشونت علیه افراد در این حوزه باشد. گزارشهای اخیر سازمانهای عدالت جهانی و سرزمین حقوق، وقوع ۳۱۸ مورد خشونت با ۴۸۶ قربانی را مستند کرده است؛ خشونتهایی که بهویژه رهبران بومی، جوامع «کویلومبولا» و رهبران دهقانی را هدف قرار دادهاند. تنها در دو سال، ۵۵ مورد مرگ و ۹۶ مورد اقدام به قتل ثبت شده است. اگرچه علل این منازعات متنوع است، اما بیش از هشت مورد از هر ده مورد، با دفاع از زمین و محیطزیست ارتباط دارد[6]. شاید به همین دلیل است که دیدهبان حقوق بشر در برزیل تأکید کرد که تصویب احتمالی توافقنامه اسکازو، حمایت از مدافعان محیطزیست را در برزیل تقویت میکند[7].
لازم به ذکر است که توافق اسکازو کمک میکند تا کاربران آب، جوامع محلی و مردم بومی و مدافعان حقوق بشر قادر باشند علیه اقدامات دولتی و سایر بازیگران اجتماعی که با منافع اقتصادی پنهان آلوده شدهاند، اقدام کنند تا نیروهای جهانی استثمار داراییهای زیستمحیطی و خطرات ناشی از تأثیرات نامطلوب زیستمحیطی و اجتماعی بر آبهای رودخانههای بینالمللی را محدود کنند[8]. برزیل معتقد است که توافقنامه اسکازو مزایای نسبی سازمانهای جنایی، بهویژه در مناطق مرزی را از بین میبرد و ظرفیت دولت برزیل را برای انجام وظیفه خود در حفاظت از محیطزیست و امنیت عمومی با احترام به حقوق بشر تقویت میکند و این توافق به مبارزه با جرایم زیستمحیطی، بهویژه در آمازون، جایی که فعالیتهای غیرقانونی مانند معدنکاری و جنگلزدایی با سایر اقدامات مجرمانه مرتبط است، کمک میکند[9]؛ زیرا ماده ۹ این توافق کشورهای شرکتکننده را ملزم به تضمین حقوق افراد و گروههای مدافع حقوق محیطزیست میکند و بیان میدارد که «هر عضو باید محیطی امن و توانمندساز را برای افراد، گروهها و سازمانهایی که حقوق بشر را در امور محیطزیست ترویج و دفاع میکنند، تضمین کند تا آنها بتوانند فارغ از تهدید، محدودیت و ناامنی عمل کنند»[10]. بهطورکلی گرچه این یک پیروزی مهم است و سازمانهای جنبش اسکازو برزیل تصویب آن را در مجلس نمایندگان جشن میگیرند، اما راه هنوز طولانی است و اعتبار بینالمللی برزیل، بهویژه در دستور کار اجتماعی-زیستمحیطی، زیر ذرهبین است[11].
چالشها و واکنشها
- فعالیتهای گسترده غیرمجاز در بستر آمازون
با وجود تصویب توافقنامه اسکازو در مجلس نمایندگان برزیل و تلاش دولت برای اثبات تعهد خود به حفاظت از آمازون و جلب حمایت بینالمللی، چالشهای زیستمحیطی این کشور همچنان گسترده و ساختاری باقی مانده است. آمازون برزیل همچنان با فشار ناشی از دامداری غیرقانونی، قطع غیرمجاز درختان، معدنکاری غیرقانونی، زمینخواری و نفوذ شبکههای اقتصادی و مجرمانه در مناطق جنگلی و سرزمینهای بومی روبهروست. گزارشها نشان میدهد که بخش بزرگی از جنگلزدایی در آمازون با فعالیتهای غیرقانونی پیوند دارد و دامداری، همچنان یکی از عوامل اصلی تبدیل اراضی جنگلی به مراتع محسوب میشود؛ مثلاً تا سال ۲۰۲۳، ۴۵.۳ درصد از سکونتگاه «ترانوسا» در قلب آمازون، به طور غیرقانونی توسط دامداران به چراگاه تبدیل شده بود[12]. اگرچه دولت برزیل از کاهش نرخ جنگلزدایی در سال ۲۰۲۵ به میزان حدود 11 درصد در آمازون خبر داده[13] و آن را نشانهای از اثرگذاری سیاستهای حفاظتی خود دانسته است، اما کاهش آماری به معنای پایان بحران نیست. در همین حال، رشد معدنکاری غیرقانونی، بهویژه در پی افزایش قیمت جهانی طلا، خطر تخریب جنگل، آلودگی جیوهای منابع آبی و تهدید جوامع محلی و بومی را تشدید کرده است تا جایی که به گزارش آسوشیتدپرس، در جنگل ملی آلتامیرا، معدنکاری غیرقانونی بین سالهای ۲۰۱۶ تا سپتامبر ۲۰۲۵ در مجموع موجب ۸۳۲ هکتار جنگلزدایی شده است[14]. ازسویدیگر، تغییرات اقلیمی، خشکسالیها، آتشسوزیها و فشارهای ناشی از الگوهای توسعه مبتنی بر استخراج از معادن، آثار این بحران را عمیقتر کرده و کار تصمیمسازان برزیلی را دشوارتر ساخته است. ازاینرو، حتی در صورت تصویب نهایی اسکازو در سنا، اجرای مؤثر تعهدات آن نیازمند تقویت نظارت، مقابله با اقتصاد غیرقانونی، حمایت عملی از مدافعان محیطزیست و هماهنگی پایدار میان دولت، جامعه مدنی و نهادهای بینالمللی خواهد بود.
- واکنشهای داخلی
دولت برزیل جهت نهاییسازی این توافق در داخل، بارها تحت فشار رسانهها، نهادها و افراد حامی محیطزیست و حقوق بومیان قرار گرفته است. در یکی از این موارد، در سال 2024، بیش از ۱۵۰ سازمان برزیلی و بینالمللی در نامهای خطاب به الکساندر پادیلها، دبیر امور نهادی دولت لولا داسیلوا، از دولت خواستند برای تصویب توافق اسکازو در کنگره تلاش جدیتری انجام دهد. این سازمانها تأکید کردند که توافق مزبور با تضمین حق دسترسی به اطلاعات زیستمحیطی، مشارکت عمومی در تصمیمگیریها و دسترسی به عدالت، میتواند نقش مهمی در حمایت از جوامع آسیبدیده از تخریب محیطزیست ایفا کند. اهمیت این مطالبه در برزیل ازآنجهت دوچندان است که مدافعان محیطزیست، رهبران بومی و جوامع محلی، بهویژه در آمازون، با تهدید، خشونت، تصرف زمین، معدنکاری غیرقانونی و جنگلزدایی مواجه هستند. فعالان حقوق بشری همچنین تأکید کردند که عاملان تهدید و خشونت علیه مدافعان زمین و محیطزیست اغلب بدون مجازات باقی میمانند[15].
نهاد غیرانتفاعی «Ethos» نیز با انتشار مطلبی در وبسایت خود، از تصویب اسکازو در مجلس نمایندگان برزیل استقبال کرد و آن را گامی بنیادین در جهت تقویت حکمرانی زیستمحیطی، شفافیت، مشارکت عمومی و دسترسی به اطلاعات دانست. این نهاد تأکید کرد که تصویب این توافق، نشانهای مهم از تعهد برزیل به دستورکاری اقلیمی مبتنی بر عدالت، شمولگرایی و حمایت از مدافعان محیطزیست است. از نگاه این نهاد، توافق اسکازو بهعنوان نخستین معاهده زیستمحیطی آمریکای لاتین و نخستین سند بینالمللی پیونددهنده حقوق بشر، مشارکت اجتماعی و حمایت از مدافعان محیطزیست، پاسخی نهادی به وضعیت خشونت و تهدید علیه فعالان این حوزه محسوب میشود. این نهاد همچنین تصویب توافق را برای ارتقای ابزارهای دموکراتیک و تقویت مدیریت عمومی و شرکتی مسئولانه ضروری ارزیابی کرد. نهایتاً نهاد مذکور یادآور شد که طی سالهای گذشته، از طریق گفتوگوهای چندبخشی، همکاری با سازمانهای جامعه مدنی و دولتها و تشویق بخش خصوصی به حمایت از سلامت اجتماعی-زیستمحیطی و حقوق بشر، در مسیر تصویب این توافق نقشآفرینی کرده است. بااینحال، این نهاد تأکید کرد که توافق اکنون باید در سنای فدرال بررسی و تصویب شود تا برزیل بتواند فرایند تصویب را تکمیل کرده و سیاستها و سازوکارهای نهادی خود را با اصول اسکازو هماهنگ سازد[16].
نهاد «شفافیت بینالملل-برزیل» با انتشار مطلبی در وبسایت خود، تصویب توافق اسکازو در مجلس نمایندگان برزیل را «گامی تاریخی» در جهت تقویت حکمرانی زیستمحیطی و حمایت از مدافعان محیطزیست توصیف کرد. این سازمان تأکید کرد که تصویب پیام شماره ۲۰۹/۲۰۲۳ در آستانه برگزاری COP30 در شهر بلم، پیشرفتی مهم در دستورکار اجتماعی-زیستمحیطی برزیل محسوب میشود و میتواند زمینه را برای تصویب سریع آن در سنای فدرال و لازمالاجرا شدن توافق در کشور فراهم کند. رناتو مورگادو، مدیر برنامههای شفافیت بینالملل-برزیل، این اقدام را گامی قابلتحسین در مسیر تصویب نهایی توافق دانست و تأکید کرد که جامعه برزیل باید از این پیشرفت استقبال کند. این سازمان همچنین یادآور شد که طی سالهای گذشته، از جمله از طریق مشارکت در تأسیس «جنبش اسکازو برزیل»، در پیگیری روند تصویب این توافق در کنگره ملی نقش فعالی داشته است. شفافیت بینالملل-برزیل در ادامه با اشاره به وضعیت پرخطر مدافعان زمین و محیطزیست در آمریکای لاتین، اسکازو را سازوکاری مهم برای حمایت از جوامع بومی، جمعیتهای سنتی و جوامع کیلومبولا در دفاع از سرزمینهایشان دانست[17].
در ادامه، جنبش اسکازو برزیل و سازمان حقوق بشری «سرزمین حقوق»، تصویب توافق اسکازو در صحن مجلس نمایندگان برزیل را نتیجه پیروزی بسیج جامعه مدنی و گامی مهم در مسیر تقویت دموکراسی زیستمحیطی در کشور دانستند. این نهادها تأکید کردند که تصویب توافق پس از ماهها پیگیری و ارسال نامه به دولت فدرال برای هماهنگی میان وزارتخانههای مختلف، از جمله وزارت محیطزیست، حقوق بشر، اقوام بومی، دادگستری و روابط خارجی، محقق شده است. ژیزلی باربیری، هماهنگکننده پیگیری سیاسی در سرزمین حقوق، این تصویب را در آستانه COP30 و همزمان با دهمین سالگرد فاجعه زیستمحیطی ماریانا، اقدامی نمادین و حاصل فشار و مشارکت مردمی ارزیابی کرد. به گفته او، پیوستن برزیل به توافق اسکازو میتواند مکمل مهمی برای قوانین زیستمحیطی کشور باشد، بهویژه در حوزه شفافیت، دسترسی به اطلاعات، دسترسی به عدالت و حمایت از افرادی که در خط مقدم مقابله با بحران اقلیمی فعالیت میکنند. این نهادها همچنین یادآور شدند که توافق اسکازو با قانون اساسی برزیل و تعهدات بینالمللی این کشور، از جمله پیمان آبوهوایی پاریس سازگار است و میتواند جایگاه برزیل را در حکمرانی زیستمحیطی جهانی تقویت کند. سرزمین حقوق با اشاره به خطر بالای فعالیت مدافعان زمین و محیطزیست در برزیل، تصویب نهایی این توافق را برای حمایت از رهبران بومی، جوامع کیلومبولا، کشاورزان و دیگر مدافعان حقوق سرزمینی و زیستمحیطی ضروری دانست[18].
- واکنشهای بینالمللی
«اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت» (کمیته ملی این سازمان مستقر در هلند) طی گزارشی، به اهمیت توافق اسکازو برای کشورهای پرو و برزیل که نزدیک به 70 درصد از پهنه آمازون را در اختیار دارند، پرداخته است. این نهاد با اشاره به تهدیدهایی چون معدنکاری غیرقانونی، دامداری، قطع درختان، جنگلزدایی و فشار بر جوامع بومی و محلی، توافق اسکازو را فرصتی مهم برای تقویت حقوق محیطزیستی و حمایت از مدافعان محیطزیست در آمریکای لاتین و حوزه کارائیب دانسته است. در این گزارش تأکید شده که اسکازو نخستین معاهده الزامآور در جهان است که به طور مشخص مقرراتی درباره حمایت از فعالان محیطزیست و حقوق بشر دارد و دولتها را به تضمین دسترسی به اطلاعات، مشارکت عمومی و عدالت محیطزیستی متعهد میکند. از نگاه کارشناسان این نهاد، تصویب این توافق از سوی برزیل و پرو میتواند نشانهای مهم از تعهد این دولتها به حمایت از حقوق مردم بومی، مدافعان محیطزیست و حفاظت از آمازون باشد. همچنین گزارش یادآور میشود که تهدیدهای پیشروی مدافعان محیطزیست صرفاً داخلی نیست، بلکه با تقاضای جهانی برای کالاها، فعالیت شرکتهای فراملی و شبکههای جرایم سازمانیافته نیز پیوند دارد. بر همین اساس، رویکرد منطقهای توافق اسکازو میتواند مکمل سیاستهای ملی باشد و حمایت از مدافعان محیطزیست را از سطح داخلی به سطح همکاریهای فرامرزی ارتقا دهد[19].
«دپارتمان امور اقتصادی و اجتماعی برای توسعه پایدار در سازمان ملل متحد» نیز طی گزارشی، به توافقنامه اسکازو پرداخته است. در این گزارش، دپارتمان امور اقتصادی و اجتماعی، توافقنامه اسکازو را یکی از ابزارهای مهم برای تقویت حکمرانی محیطزیستی، مشارکت عمومی و عدالت در آمریکای لاتین و کارائیب معرفی کرده است. در این گزارش تأکید شده که اسکازو، نخستین معاهده زیستمحیطی منطقهای در این حوزه و تنها توافق برخاسته از فرایند ریو+۲۰ است که با مشارکت گسترده دولتها، جامعه مدنی، کارشناسان و نهادهای بینالمللی شکل گرفت. این گزارش همچنین اسکازو را گامی در جهت تحقق حق نسلهای کنونی و آینده برای زندگی در محیطزیستی سالم و دستیابی به توسعه پایدار میداند. اهمیت ویژه این توافق در آن است که بر حمایت از افراد و گروههای آسیبپذیر، از جمله جوامع بهحاشیهراندهشده، تأکید کرده و برای ایجاد محیطی امن و توانمندساز برای مدافعان حقوق بشر در حوزه محیطزیست تعهداتی مشخص در نظر میگیرد. دپارتمان سازمان ملل متحد همچنین این توافق را نمونهای از پیوند میان حقوق بشر، محیطزیست و اهداف توسعه پایدار، بهویژه هدف شانزدهم درباره عدالت، شفافیت و نهادهای پاسخگو، ارزیابی کرده است[20]. از این منظر، تصویب و اجرای توافق اسکازو در کشورهایی مانند برزیل میتواند نهتنها به تقویت دموکراسی محیطزیستی کمک کند، بلکه زمینه مشارکت مؤثرتر مردم و حمایت عملیتر از مدافعان محیطزیست را نیز فراهم سازد.
جمعبندی
تصویب توافقنامه اسکازو در مجلس نمایندگان برزیل را میتوان نشانهای مهم از حرکت این کشور بهسوی تقویت دموکراسی زیستمحیطی و پیونددادن حقوق بشر با سیاستگذاری محیطزیستی دانست. اهمیت این تحول در آن است که مسئله حفاظت از آمازون و مدافعان محیطزیست را از سطح یک دغدغه صرفاً اقلیمی فراتر میبرد و آن را در چارچوب حق دسترسی به اطلاعات، مشارکت عمومی، عدالت و حمایت از گروههای در معرض خطر قرار میدهد. برزیل، بهعنوان کشوری که بخش مهمی از آمازون و جوامع بومی و سنتی منطقه را در خود جایداده، با تصویب این توافق در مجلس نمایندگان تلاش کرده است تصویری از بازگشت به چندجانبهگرایی، حکمرانی شفاف و مسئولیتپذیری محیطزیستی ارائه دهد. بااینحال، این اقدام زمانی معنای کاملتری خواهد یافت که روند تصویب در سنا نیز نهایی شود و تعهدات مندرج در توافق به سطح سیاست عمومی الزامآور و اجرایی ارتقا یابد.
با وجود اهمیت نمادین و حقوقی این تحول، تصویب اسکازو بهتنهایی نمیتواند بحرانهای ساختاری محیطزیستی و حقوق بشری برزیل را حل کند. استمرار جنگلزدایی، معدنکاری غیرقانونی، دامداری غیرمجاز، زمینخواری، خشونت علیه رهبران بومی و تهدید مدافعان محیطزیست نشان میدهد که چالش اصلی برزیل نهفقط کمبود تعهدات حقوقی، بلکه ضعف در اجرای مؤثر، نظارت پایدار و مقابله با شبکههای اقتصادی و مجرمانه است. از این منظر، اسکازو بیش از آنکه پایان یک مسیر باشد، آغاز آزمونی جدی برای دولت و نهادهای تصمیمساز برزیل است؛ آزمونی که در آن باید روشن شود آیا این کشور میتواند میان توسعه اقتصادی، حفاظت از محیطزیست و صیانت از کرامت و امنیت جوامع محلی توازن برقرار کند یا خیر؛ بنابراین، اعتلای حقوق بشر در بستر تصویب اسکازو زمانی تحقق واقعی خواهد یافت که این توافق از سطح تصویب سیاسی به سازوکاری عملی برای حمایت از مردم، زمین و آینده آمازون تبدیل شود.
منابع
[1] Gomez Betancur, L., & Furbank, L. (2024, May 13). Escazú COP3: Ensuring Environmental Democracy in Latin America and the Caribbean. Center for International Invironmental Law. From: https://www.ciel.org/escazu-cop3-environmental-democracy-latin-america-caribbean/
[2] ECLAC. (n.d). Regional Agreement on Access to Information, Public Participation and Justice in Environmental Matters in Latin America and the Caribbean, Text of the Regional Agreement. ECLAC. From: https://www.cepal.org/en/escazuagreement/text-regional-agreement
[3] Ecpa. (2022, May 3). Escazú: A Call to Action on the Environment. Ecpa. From: https://ecpamericas.org/newsletters/escazu-a-call-to-action-on-the-environment/
[4] OMCT. (2025, May 12). Guaranteeing transparency and a seat at the table for those on the frontlines of the climate emergency : Recommendations for COP30. OMCT. From: https://www.omct.org/en/resources/statements/guaranteeing-transparency-and-a-seat-at-the-table-for-those-on-the-frontlines-of-the-climate-emergency-recommendations-for-cop30
[5] Moreira Bahia, A., & Carlos Lima, L. (n.d). The Escazú Agreement: Human Rights and Environmental Protection in Brazil. GNHRE. From: https://gnhre.org/?p=14155
[6] Villarreal, M. (2025, November 3). COP30: Time to act for the defenders of the planet. Renewable Matter. From: https://www.renewablematter.eu/en/cop30-time-to-act-for-the-defenders-of-the-planet
[7] Cho, E. (2025, November 21). Human rights group expresses concerns about Brazil environmental licensing bill. JURIST News. From: https://www.jurist.org/news/2025/11/human-rights-group-expresses-concerns-about-brazil-environmental-licensing-bill/
[8] Assis de Oliveira Silva, J. (2025). Escazú agreement on the construction, promotion and Strengthening of environmental democracy and water governance of the Mamoré river. SciELO Brazil. From: https://www.scielo.br/j/asoc/a/QbyPv874ycdGfFg7JrNZZ6q/?lang=en
[9] Câmara dos Deputados. (2025, November 5). The Chamber approves Brazil’s accession to an agreement on environmental justice. Câmara dos Deputados. From: https://www.camara.leg.br/noticias/1219585-camara-aprova-adesao-do-brasil-a-acordo-sobre-justica-ambiental/
[10] Garate, J. (2026, April 20). Escazú Agreement COP4: Why implementation matters for protecting land and environmental defenders. Global Witness. From: https://globalwitness.org/en/campaigns/land-and-environmental-defenders/escazu-agreement-cop4-why-implementation-matters-for-protecting-land-and-environmental-defenders/
[11] Artigo 19. (2025, November 7). The Escazú Agreement is approved by the Chamber of Deputies and proceeds to a vote in the Senate. Artigo 19. From: https://artigo19.org/2025/11/07/acordo-de-escazu-e-aprovado-na-camara-dos-deputados-e-vai-para-votacao-do-senado/
[12] HRW. (2025, October 15). Brazil: Illegal Ranches Devastate Rainforest, Livelihoods. HRW. From: https://www.hrw.org/news/2025/10/15/brazil-illegal-ranches-devastate-rainforest-livelihoods
[13] Government of Brazil. (2025, October 30). In 2025, deforestation fell by 11.08 percent in the Amazon and by 11.49 percent in the Cerrado. Government of Brazil. From: https://www.gov.br/secom/en/latest-news/2025/10/in-2025-deforestation-fell-by-11-08-percent-in-the-amazon-and-by-11-49-percent-in-the-cerrado
[14] Sa Pessoa, G. (2026, May 6). A gold-fueled mining rush scars Brazil’s Amazon, spiking deforestation and mercury risks. The Associated Press. From: https://apnews.com/article/brazil-amazon-rainforest-illegal-mining-1e63f8025bc3920db192cbb2ce8f1419
[15] HRW. (2024, March 26). Brazil: Join Regional Treaty on Environment, Defenders. HRW. From: https://www.hrw.org/news/2024/03/26/brazil-join-regional-treaty-environment-defenders
[16] Ethos. (2025, November 6). On the eve of COP30, the Chamber of Deputies approves the ratification of the Escazú Agreement. Ethos. From: https://www.ethos.org.br/as-vesperas-da-cop30-camara-dos-deputados-aprova-ratificacao-do-acordo-de-escazu/
[17] Transparência Internacional–Brasil. (2025, November 5). The Chamber of Deputies approves the Escazú Agreement. Transparência Internacional–Brasil. From: https://transparenciainternacional.org.br/posts/camara-dos-deputados-aprova-acordo-de-escazu/
[18] Terra de Direitos. (2025, November 6). The Escazú Agreement is approved by the Chamber of Deputies and proceeds to a Senate vote. Terra de Direitos. From: https://terradedireitos.org.br/noticias/noticias/acordo-de-escazu-e-aprovado-na-camara-dos-deputados-e-vai-para-votacao-do-senado/24265
[19] Cabero, M. (2023, October 3). Why is it important for Amazon giants Brazil and Peru to ratify the Escazú Agreement. IUCN National Committee of The Netherlands. From: https://www.iucn.nl/en/story/why-is-it-important-for-amazon-giants-brazil-and-peru-to-ratify-the-escazu-agreement/
[20] UN. (n.d). Empowering people and ensuring inclusiveness and equality for sustainable development: the Regional Agreement on Access to Information, Public Participation and Justice in Environmental Matters in Latin America and the Caribbean (Escazu Agreement). UN. From: https://sdgs.un.org/partnerships/empowering-people-and-ensuring-inclusiveness-and-equality-sustainable-development
