از نابودی تمدن تا بمباران نیروگاه‌ها: گفتمان تهدیدآمیز مقامات آمریکایی علیه ایران

مقدمه

در طول تاریخ روابط بین‌الملل، ادبیات سیاسی و نظامی دولت‌ها در دوره‌های بحران و مخاصمه مسلحانه، همواره نقشی مهم در شکل‌دهی به روند تحولات، تعیین اهداف جنگی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی ایفا کرده است. اظهارات مقامات سیاسی و نظامی، به‌ویژه در قدرت‌های بزرگ، گاه صرفاً در چارچوب پیام‌رسانی سیاسی باقی نمی‌ماند، بلکه می‌تواند بازتاب‌دهنده رویکرد یک دولت نسبت به حدود استفاده از قدرت، اهداف راهبردی و نحوه مواجهه با طرف مقابل باشد. در شرایط مخاصمه مسلحانه، ادبیات تهدیدآمیز هنگامی اهمیت مضاعف پیدا می‌کند که از سطح اهداف نظامی متعارف فراتر رفته و متوجه ساختارهای سیاسی، جمعیت غیرنظامی یا زیرساخت‌های حیاتی یک کشور شود. چنین اظهاراتی، علاوه بر پیامدهای سیاسی و امنیتی، پرسش‌های مهمی را در حوزه حقوق بین‌الملل، به‌ویژه در زمینه محدودیت‌های توسل به زور، اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی، حمایت از غیرنظامیان و ممنوعیت استفاده از رنج انسانی به‌عنوان ابزار فشار مطرح می‌کند.

در دهه‌های اخیر، تجربه جنگ‌های مختلف نشان داده است که تهدید یا استفاده گسترده از قدرت نظامی علیه ظرفیت‌های حیاتی یک کشور، نه‌تنها همواره به تحقق اهداف سیاسی موردنظر منجر نشده، بلکه در بسیاری موارد پیامدهای انسانی، اقتصادی و منطقه‌ای گسترده‌ای به همراه داشته است؛ لذا بررسی اظهارات مقامات و چهره‌های سیاسی تأثیرگذار، بخشی از تحلیل گسترده‌تر درباره رابطه میان قدرت، جنگ، مسئولیت بین‌المللی و حمایت از ارزش‌های بنیادین حقوق بشری است. در همین چارچوب، تهدیدهای مطرح‌شده علیه ایران در جریان مخاصمه اخیر، به دلیل ماهیت برخی اهداف اعلام‌شده، از جمله زیرساخت‌های حیاتی و ساختارهای غیرنظامی، نیازمند بررسی دقیق از منظر حقوقی و سیاسی است.

وقایع

از ابتدای شروع جنگ و حمله به ایران توسط آمریکا و رژیم اسرائیل، مقامات آمریکایی همواره از ادبیاتی توأم با تهدید علیه ایران، مقامات ایرانی و حاکمیت ایران در پیش گرفته‌اند. این مسئله در برهه‌های مختلف از جنگ و حتی در زمان برقراری آتش‌بس و امضای یک تفاهم پایان مخاصمه دو‌ماهه میان دو طرف نیز همچنان ادامه داشته است. این‌گونه اظهارات از طریق شبکه‌های اجتماعی، کنفرانس‌های خبری یا مصاحبه‌های شخصی انعکاس یافته‌اند و در بسیاری از اوقات، فراتر از اهداف نظامی، به اهداف سیاسی و غیرنظامی نیز معطوف بوده است؛ از جمله تهدیدات مستقیم رئیس‌جمهور آمریکا مبنی بر نابودی تمدن ایران یا نابودی زیرساخت‌های غیرنظامی ایران که بارها از سوی وی منعکس شده است.

• دونالد ترامپ

رئیس‌جمهور آمریکا از ابتدای شروع دوره دوم ریاست‌جمهوری خود در کاخ سفید، لحن تهدید‌آمیز خود علیه ایران را حفظ کرد، اما با شروع جنگ، او ادبیاتی به‌مراتب جدی‌تر و تهدیدآمیزتر و در مواردی، توهین‌آمیز را علیه ایران به کار گرفت؛ از جمله اینکه تمدن ایران را تهدید به نابودی کرد و البته بیان نمود که می‌تواند در مدت‌زمان کوتاهی کل تأسیسات حیاتی ایران را نابود کند. از اواسط اردیبهشت 1405 که موردتوجه این نوشتار است، وی همواره به ترکیبی از لحن تهدیدآمیز علیه ایران و صحبت‌هایی دررابطه‌با نزدیک بودن توافق با ایران دست زده است که کارشناسان، مورد دومی را در جهت کنترل بازارهای انرژی و قیمت نفت عنوان می‌کنند و این استراتژی را در روابط بین‌الملل، استراتژی «چماق و هویج» می‌نامند.

در اواخر اردیبهشت‌، او اظهارنظری دررابطه‌با ایران داشت که ترکیبی از تهدید و البته القای امید به بازارهای جهانی نفت را نشان می‌دهد. وی بیان کرد که: «ما حمله برنامه‌ریزی‌ شده فردا به ایران را انجام نخواهیم داد؛ اما هم‌زمان به نیروها دستور داده‌ام آماده باشند تا در صورتی که توافقی قابل‌قبول حاصل نشود، در هر لحظه و بدون تأخیر، یک حمله تمام‌عیار و گسترده علیه ایران را آغاز کنند»[1]. در ابتدای خرداد نیز وی درحالی‌که در تلاش بود تا توافق را مرکز توجه رسانه‌ها قرار می‌داد، در اظهارنظری، اعلام کرد که: «ممکن است زمانی فرابرسد که دیگر نتوانیم منطقی باشیم و مجبور شویم کاری را که با موفقیت آغاز کرده‌ایم، به‌صورت نظامی به پایان برسانیم. اگر این اتفاق بیفتد، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت»[2].

در میانه خرداد و تنها یک روز مانده به شروع مسابقات جام جهانی فوتبال، وی مجدداً ایران را تهدید کرد که: «آنها برای مذاکره در مورد توافقی که برایشان عالی می‌بود، خیلی وقت صرف کردند، حالا باید هزینه آن را بپردازند»؛ در ادامه، در مصاحبه‌ای با فاکس‌نیوز، گفت که اگر تهران تمایلی به امضای توافق نداشته باشد، به صدور دستور حملات جدید علیه نیروگاه‌ها و پل‌های ایران نزدیک شده است[3]. در ادامه وی در اجلاس ناتو مجدداً برای چندمین بار، تهدید به حملات به زیرساخت‌های حیاتی و انرژی ایران، از جمله نیروگاه‌های برق و تأسیسات آب‌شیرین‌کن و همچنین تصرف جزیره خارک، قطب اصلی تولید نفت ایران را تکرار کرد[4].

در اواخر تیر و درحالی‌که مجدداً تنش‌ها در تنگه هرمز شدت گرفت، دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای با برنامه تلویزیونی «Hugh Hewitt Show»، بیان داشت که: «امشب ضربه بسیار سختی خواهد خورد و فردا نیز ضربه سختی به آنها خواهیم زد و آنها هیچ کاری نمی‌توانند در مورد آن انجام دهند»؛ او بعداً به خبرنگاران در کاخ سفید گفت که ایالات متحده در حال حمله به تأسیسات ایران در تنگه هرمز است[5]. یک روز بعد، ترامپ در مصاحبه‌ای با تری یینگست از فاکس نیوز گفت: «من اهداف انرژی را برای آخر نگه می‌دارم، اما در نهایت به اهداف انرژی خواهیم رسید؛ هفته‌ بعد نوبت نیروگاه‌ها می‌رسد، هفته‌ بعد نوبت پل‌ها می‌رسد، مگر اینکه آنها پای میز مذاکره بیایند»[6]. پس از آن، وی در تاریخ 31 تیر با پیوند دادن اهداف جنگ و اهداف غیرنظامی، در پستی در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» گفت: «هر زمان که جمهوری اسلامی ایران به سمت یک کشتی در تنگه هرمز شلیک کند، چه با موشک، راکت، پهپاد یا هر وسیله یا سلاح دیگری، ایالات متحده یک پل یا نیروگاه، از جمله آنهایی که در کنار یا در داخل پایتخت تهران قرار دارند را بمباران و نابود خواهد کرد»[7]. در یکی از آخرین اظهارنظرهای خود تا زمان نگارش این نوشتار در ابتدای مرداد، وی در تاریخ 6 مرداد در مصاحبه با برنامه «Fox and Friends» شبکه فاکس‌نیوز، تهدیدات خود علیه تأسیسات حیاتی ایران را تکرار کرد و گفت که می‌خواهد در صورت امکان از هدف قرار دادن پل‌ها و نیروگاه‌های ایران خودداری کند. او بیان کرد که: «این یک تعادل بسیار بسیار ظریف است. بنابراین فکر می‌کنم ما الان موقعیت بسیار قوی‌ای داریم. آنها می‌دانند که اگر به توافق نرسند، من این کار را خواهم کرد. دیگر نمی‌توانیم اجازه دهیم آن‌ها توافق‌ها را نقض کنند»[8].

• پیت هگست

در بازه زمانی اوایل اردیبهشت تا اوایل مرداد 1405، پیت هگست وزیر جنگ ایالات متحده، در چندین موضع‌گیری رسمی علیه ایران از ادبیات تهدیدآمیز نظامی استفاده کرد. او ابتدا در نهم خرداد 1405 در مصاحبه با خبرنگاران در سنگاپور اعلام کرد که در صورت شکست مذاکرات میان واشنگتن و تهران، آمریکا آمادگی از سرگیری حملات نظامی علیه ایران را دارد و منابع و ظرفیت لازم برای ادامه عملیات را حفظ کرده است[9]. در ادامه، هگست در اظهارات رسمی خود بر آمادگی نیروهای آمریکایی برای انجام عملیات گسترده‌تر علیه ایران تأکید کرد و وزارت جنگ آمریکا نیز از برنامه‌ریزی برای «حملات عمده» علیه ایران خبر داد. در اواسط خرداد، هگست خطاب به مطبوعات گفت: «فرماندهی مرکزی امشب سرشان شلوغ خواهد بود، زیرا رئیس‌جمهور ترامپ گفته است که ما به ایران ضربه سختی خواهیم زد و این کار را خواهیم کرد»[10]. وی همچنین هشدار داد که ایران نباید آمریکا را بیش از این به چالش بکشد و هرگونه تهدید علیه نیروها و منافع آمریکا با پاسخ نظامی مواجه خواهد شد؛ او در بیانی تهدیدآمیز، گفت: «اگر لازم باشد که با بمب مذاکره کنیم، با بمب مذاکره خواهیم کرد»[11]. در تاریخ سی‌ام تیر پیت هگست با ادبیات تهدید‌آمیز دیگری، به تهران اولتیماتوم داد: مذاکره کنید یا با «وزارت جنگ» روبه‌رو شوید[12]. هگست در همین تاریخ، ضمن دفاع از ادامه عملیات نظامی، هزینه‌های جنگ علیه ایران را میلیاردها دلار اعلام کرد و خواستار منابع مالی بیشتر برای تداوم اقدامات نظامی شد؛ هگست از قانون‌گذاران خواست که نه‌تنها بودجه درخواستی تکمیلی، بلکه بودجه درخواستی 1.5 تریلیون دلاری برای سال ۲۰۲۷ را نیز تأمین کنند[13].

• مارکو روبیو

وزیر امور خارجه دولت ترامپ که از حامیان برخورد سخت با ایران بوده است نیز، همواره از ادبیات دیپلماتیک آمیخته با تهدید علیه ایران استفاده نموده است. این مسئله به‌خوبی در اظهارنظرهای او در میان خبرنگاران و کنفرانس‌های خبری و همچنین مواضع کلی او مشهود بوده است. روبیو چند بار حاکمیت رسمی در ایران را «تروریستی» خطاب کرده است[14]. او در ابتدای خرداد که هنوز توافق 60 روزه میان ایران و آمریکا منعقد نشده بود، در دهلی‌نو به خبرنگاران گفت که: ایالات متحده یا به یک توافق خوب با ایران خواهد رسید یا «به روش دیگری» عمل خواهد کرد[15] که از سوی ناظران به‌عنوان تهدید قابل‌توجه به حمله نظامی قلمداد گردید. روبیو در یکی از مهم‌ترین اظهارنظرهای خود در ابتدای مرداد که در نشست آ‌سه‌آن در مانیل فیلیپین، در واکنش به موضع رسمی وزیرخارجه ایران که استراتژی ایران را نوعی مقابله به مثل و استراتژی «چشم در برابر چشم» خوانده بود، با لحنی تهدید‌آمیز بیان داشت که ایران بهای سنگینی خواهد پرداخت و استراتژی دولت ترامپ، حتی فراتر از مقابله به مثل و در قالب «سر در برابر چشم» خواهد بود[16].

• لیندزی گراهام

لیندزی گراهام، سناتور سابق جمهوری‌خواه آمریکا، در فاصله زمانی ۱ می تا زمان مرگش در ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۶، از مواضع سخت‌گیرانه علیه ایران حمایت کرد و بر ضرورت اعمال فشار حداکثری بر تهران تأکید داشت. او بارها به اظهارنظرهای تهدیدآمیز و یا همراه با خط‌ونشان کشیدن را برای ایران در رسانه‌های خبری و البته شبکه اجتماعی ایکس انجام داد. علاوه بر این مسئله، وی قبلاً از ترامپ به دلیل حمله به ایران و تأسیسات هسته‌ای این کشور تشکر کرده بود[17]. در موردی دیگر، وی ترامپ را به چرچیل تشبیه کرده بود و اظهار داشته بود که: «آنها را بیشتر تضعیف کنید. ممکن است بعداً به توافق برسید. اما تا زمانی که بیشتر به آنها آسیب نرسانید، با این جمعیت به توافق نخواهید رسید»[18]. به‌طورکلی، تصویر رسانه‌ها از او معمولاً فردی سخت‌گیر و نسبتاً جنگ‌طلب را به تصویر می‌کشید. به نقل از وال‌استریت ژورنال، یک مستندساز در طول سه سال گذشته وی را رصد کرده و متوجه شده است که او همواره اصرار وسواس‌گونه‌ای برای ورود آمریکا به جنگ با ایران داشته است؛ این رسانه همچنین نقل می‌کند که گراهام قصد داشته به اقامتگاه ترامپ در فلوریدا برود و او را مجاب کند تا برای بمباران حزب‌الله در لبنان به اسرائیل بپیوندد[19]. قبل از شروع جنگ علیه ایران، گراهام هفته‌ها وقت صرف استدلال در مورد این کرده بود که جنگ با ایران نه‌تنها موجه، بلکه ضروری است و بین اسرائیل و کاخ سفید در رفت‌وآمد بود تا به دولت بنیامین نتانیاهو، در پیشبرد استدلال خود برای جنگ کمک کند[20].

• مارک لوین

لوین، فردی دارای منصب در دستگاه تصمیم‌سازی و به‌خصوص سیاست خارجی دولت دونالد ترامپ نیست، اما به‌عنوان یک مجری راست‌گرا در شبکه خبری فاکس‌نیوز و از مخالفان سرسخت ایران، تأثیرگذاری بالایی بر تصمیمات دولت ترامپ در قبال ایران داشته است؛ به دلیل تلاش‌های وی در آماده‌سازی افکار عمومی جهت حمله به ایران، نمی‌توان نقش او را نادیده گرفت. وی بارها از طریق مصاحبه‌های تلویزیونی و یا اجرای برنامه خود در شبکه فاکس‌نیوز و البته شبکه اجتماعی ایکس، اظهارنظرهای تهدیدآمیزی را علیه ایران و نظام سیاسی آن ابراز کرده بود. قبل از شروع جنگ، لوین در یک برنامه مشترک با همکارش، شان هانیتی، از حمله به ایران حمایت کرد و گفت: «ما نیازی به تحمل مزخرفات آنها نداریم. وقت آن است که به آن پایان دهیم»[21]. همچنین لوین در اواخر اردیبهشت با لحنی تهدید‌آمیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رژیم باید نابود شود. زمانش همین الان است»[22]. در ابتدای تیر 1405 نیز وی در اجلاس بین‌المللی موسوم به «JNS»، سخنرانی کرد و با تهدید علنی تهران بیان کرد که: «صرف‌نظر از اینکه چه کسی [در آمریکا و اسرائیل] رئیس‌جمهور یا نخست‌وزیر است، رژیم ایران باید نابود شود»[23].

• سایر افراد

علاوه بر مقامات ارشد دولت آمریکا، برخی دیگر از چهره‌های سیاسی این کشور نیز در اظهارات خود از سیاست‌های فشار حداکثری، اقدامات نظامی گسترده‌تر یا هدف قرار دادن ظرفیت‌های راهبردی ایران حمایت کرده‌اند. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد، در واکنش به تهدید دونالد ترامپ برای نابودی نیروگاه‌ها و پل‌های ایران، اعلام کرد که «همه گزینه‌ها روی میز است» و از مشروعیت این رویکرد دفاع کرد؛ وی همچنین تهدید به هدف قرار دادن زیرساخت‌های ایران را قابل‌قبول دانست؛ والتز اتهامات مبنی بر اینکه چنین حملاتی ناقض قوانین بین‌المللی است را رد کرد و استدلال کرد که زیرساخت‌های مورداستفاده برای اهداف دوگانه نظامی و غیرنظامی، یک هدف قانونی هستند[24]. تد کروز، سناتور جمهوری‌خواه، نیز در دفاع از تهدید ترامپ علیه نیروگاه‌های ایران اظهار داشت که هدف قرار دادن تأسیسات برق لزوماً جنایت جنگی محسوب نمی‌شود و از امکان استفاده از چنین ابزارهایی برای اعمال فشار بر تهران حمایت کرد[25]. همچنین جان بولتون، مشاور سابق امنیت ملی آمریکا، از دیرباز از تغییر نظام در ایران حمایت کرده و پس از آغاز درگیری‌ها نیز در مصاحبه با جف بنت از شبکه «PBS» بیان داشت که: جنگ با ایران موجه و برای «صلح و ثبات» در خاورمیانه حیاتی است[26].

این اظهارات، در کنار مواضع سایر مقامات آمریکایی، نشان‌دهنده وجود گفتمانی در بخشی از محافل سیاسی آمریکا است که در آن استفاده گسترده از ابزارهای نظامی علیه یک کشور، حتی با پیامدهای بالقوه گسترده برای غیرنظامیان و زیرساخت‌های حیاتی، به‌عنوان ابزار اعمال فشار سیاسی مطرح می‌شود؛ رویکردی که باتوجه‌به اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تفکیک، تناسب و حمایت از جمعیت غیرنظامی، با چالش‌های جدی حقوقی مواجه است.

چالش‌ها و واکنش‌ها

• ملاحظات حقوق بین‌الملل

تهدید به نابودی یک نظام سیاسی، هدف قرار دادن جمعیت غیرنظامی و تخریب گسترده زیرساخت‌های حیاتی مانند شبکه برق، تأسیسات آب، صنایع انرژی و مراکز اقتصادی، از منظر حقوق بین‌الملل با مسائل پیچیده‌ای در حوزه حقوق بین‌الملل بشردوستانه در زمان مخاصمه مسلحانه و حقوق مربوط به توسل به زور مواجه است. از منظر منشور ملل متحد، تهدید به استفاده از زور برای تحمیل تغییر سیاسی یا فروپاشی ساختار حکومتی یک کشور، می‌تواند با اصل منع توسل به زور و اصل عدم مداخله در امور داخلی دولت‌ها تعارض داشته باشد. در ماده دوم بند چهارم منشور آمده است که: «تمام اعضا در روابط بین‌المللی خود از تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشوری یا از هر روش دیگری که با اهداف سازمان ملل متحد مغایرت داشته باشد، خودداری خواهند کرد»[27]. همچنین دیوان بین‌المللی دادگستری در حکمی به شماره 8/1986 در قضیه فعالیت‌های نظامی و شبه‌نظامی در و علیه نیکاراگوئه (نیکاراگوئه علیه ایالات متحده، ۱۹۸۶) تأکید کرد که اصل عدم مداخله، حق هر دولت برای تعیین آزادانه نظام سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خود بدون اعمال اجبار خارجی را تضمین می‌کند. دیوان حمایت یا اعمال فشار قهری برای تغییر ساختار سیاسی یک دولت را در صورت مداخله در انتخاب‌های بنیادین آن دولت، مغایر با اصل عدم مداخله دانست. ازاین‌رو، تهدید به استفاده از زور با هدف تغییر حکومت یا فروپاشی نظم سیاسی یک کشور، می‌تواند در تعارض با اصول بنیادین حاکم بر روابط بین‌المللی، از جمله احترام به حاکمیت و استقلال سیاسی دولت‌ها، ارزیابی شود[28].

در مرحله اجرای مخاصمه نیز، حقوق بین‌الملل بشردوستانه بر اساس اصول تفکیک، تناسب و احتیاطات در حمله، میان اهداف نظامی و اشیای غیرنظامی تمایز قائل می‌شود. بر اساس ماده ۵۲ پروتکل الحاقی اول، اموال غیرنظامی تنها زمانی می‌توانند هدف حمله قرار گیرند که به‌طور مؤثر در عملیات نظامی مشارکت داشته و نابودی آن‌ها مزیت نظامی مشخصی ایجاد کند؛ در صورت تردید در مورد اینکه آیا یک شئ که معمولاً به اهداف غیرنظامی اختصاص داده شده است، مانند عبادتگاه، خانه یا محل سکونت دیگر یا مدرسه، برای کمک مؤثر به اقدام نظامی مورداستفاده قرار می‌گیرد یا خیر، فرض بر این است که چنین استفاده‌ای از آن نمی‌شود[29]؛ بنابراین، شبکه برق، تأسیسات آب، زیرساخت‌های انرژی و خدمات عمومی اصولاً از حمایت حقوقی برخوردارند. حتی در مواردی که برخی زیرساخت‌ها دارای کاربرد دوگانه باشند، حمله باید همچنان الزامات تناسب و احتیاطات را رعایت کند و نمی‌توان کل شبکه انرژی یا اقتصاد یک کشور را صرفاً به دلیل ارتباط غیرمستقیم با توان جنگی، هدف مشروع تلقی کرد.

تهدید به نابودی زیرساخت‌های حیاتی با هدف ایجاد فشار بر دولت، تضعیف روحیه عمومی، وادار کردن طرف مقابل به تسلیم یا تحمیل هزینه بر جامعه، از منظر حقوق بشردوستانه با نگرانی‌های جدی مواجه است؛ زیرا آثار چنین اقداماتی معمولاً فراتر از میدان نبرد رفته و مستقیماً زندگی میلیون‌ها غیرنظامی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. قاعده ۵۴ حقوق عرفی بشردوستانه بیان می‌کند که: «حمله، تخریب، برداشتن یا بی‌فایده کردن اشیاء ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی ممنوع است»[30]. همچنین، حملات عمدی یا نامتناسب علیه تأسیسات حیاتی غیرنظامی، در صورت احراز شرایط لازم، می‌تواند زمینه بررسی مسئولیت بین‌المللی دولت و حتی مسئولیت کیفری فردی به‌عنوان جنایت جنگی را ایجاد کند. در ماده هشتم اساسنامه رم آمده است که یک‌سری از اقدامات در حوزه جنگ می‌تواند واجد جنایت جنگی باشد که یکی از مهم‌ترین موارد آن در بند چهارم آمده که بیان می‌کند که: «انجام عمدی حمله با علم به اینکه چنین حمله‌ای باعث تلفات جانی یا جراحت غیرنظامیان یا خسارت به اهداف غیرنظامی یا خسارت گسترده، بلندمدت و شدید به محیط‌زیست طبیعی خواهد شد که آشکارا در مقایسه با مزیت نظامی کلی و مستقیم موردانتظار، بیش از حد باشد»[31]. البته لازم به ذکر است که آمریکا عضو اساسنامه رم نمی‌باشد. در نتیجه، ادبیات تهدیدآمیزی که نابودی گسترده زیرساخت‌های یک کشور یا بازگرداندن آن به «عصر حجر» یا «نابودی تمدن» را مطرح می‌کند، صرفاً یک ابزار سیاسی نیست، بلکه پرسش‌های اساسی درباره حدود قانونی جنگ، حمایت از غیرنظامیان و ممنوعیت استفاده از رنج جمعی به‌عنوان ابزار فشار نظامی ایجاد می‌کند.

• واکنش‌های داخلی

رسانه «The Hill» مستقر در واشینگتن دی.سی طی یادداشتی، به تهدیدات دونالد ترامپ علیه زیرساخت‌های غیرنظامی ایران پرداخته است. نویسندگان در این یادداشت استدلال می‌کنند که تهدیدهای دونالد ترامپ برای نابودی زیرساخت‌های ایران با هدف بازگرداندن این کشور «به عصر حجر»، نه‌تنها از نظر راهبردی ناکارآمد است، بلکه هزینه‌های انسانی گسترده‌ای به همراه خواهد داشت. آن‌ها با اشاره به نمونه‌هایی مانند ویتنام، عراق، کوزوو و اوکراین نشان می‌دهند که بمباران زیرساخت‌های حیاتی معمولاً موجب تسلیم طرف مقابل نمی‌شود، بلکه می‌تواند مقاومت ملی را تقویت کرده و رنج غیرنظامیان را افزایش دهد. به باور نویسندگان، زیرساخت‌هایی مانند شبکه برق، پل‌ها و تأسیسات انرژی حتی در صورت کارکرد دوگانه، تنها زمانی می‌توانند هدف مشروع باشند که مزیت نظامی مشخصی ایجاد کنند و خسارت غیرنظامی آن‌ها نامتناسب نباشد. آنان هشدار می‌دهند که گسترش فهرست اهداف و تهدید علیه مراکز حیاتی ایران، خطر نقض حقوق بشردوستانه و ارتکاب جنایات جنگی را افزایش می‌دهد. در نهایت، مقاله تأکید می‌کند که تشدید حملات علیه زیرساخت‌ها احتمالاً به‌جای پایان‌دادن به جنگ، موجب تعمیق بحران، افزایش خصومت و بی‌ثباتی منطقه‌ای خواهد شد[32].

رسانه «Courthouse News Service» مستقر در ایالت کالیفرنیا نیز در گزارشی به واکنش گسترده اعضای کنگره آمریکا به تهدیدهای دونالد ترامپ علیه ایران پرداخته است. این گزارش بیان می‌کند که اظهارات ترامپ درباره نابودی ایران در صورت شکست مذاکرات، موجب نگرانی و انتقاد شدید قانون‌گذاران دموکرات و حتی برخی جمهوری‌خواهان شده است. ترامپ هم‌زمان با تعیین ضرب‌الاجل برای تهران، تهدید کرده بود که در صورت عدم توافق، زیرساخت‌های حیاتی ایران از جمله نیروگاه‌ها، پل‌ها و تأسیسات انرژی را هدف قرار خواهد داد. برخی اعضای کنگره این سخنان را غیرمسئولانه، خطرناک و نشانه تشدید بی‌ثبات‌کننده جنگ دانسته و خواستار مداخله کنگره برای محدود کردن اختیارات جنگی رئیس‌جمهور شدند. در مقابل، برخی جمهوری‌خواهان از سیاست فشار علیه ایران حمایت کردند، اما تأکید داشتند که هدف نباید مردم ایران یا زیرساخت‌های غیرنظامی باشد[33]. این گزارش نشان می‌دهد که تهدید علیه زیرساخت‌های حیاتی ایران نه‌تنها در سطح بین‌المللی، بلکه در داخل آمریکا نیز با نگرانی‌های جدی حقوقی و سیاسی مواجه شده است.

• واکنش‌های بین‌المللی

در واکنش به تهدیدهای دونالد ترامپ مبنی بر هدف قرار دادن زیرساخت‌های غیرنظامی ایران مانند پل‌ها و نیروگاه‌ها، یک منبع نظامی ایرانی اعلام کرد که تهران در صورت حمله به زیرساخت‌های خود، پاسخی متقابل و گسترده خواهد داد. این مقام تأکید کرد و هشدار داد که در صورت حمله آمریکا به زیرساخت‌های ایران، تأسیسات حیاتی، پل‌ها و به‌ویژه مراکز انرژی در منطقه که منافع آمریکا در آن‌ها قرار دارد، در معرض پاسخ ایران خواهند بود[34]. این اظهارات نشان‌دهنده افزایش نگرانی‌ها درباره گسترش دامنه درگیری از اهداف نظامی به زیرساخت‌های حیاتی و انرژی منطقه است و بدین معناست که عملی‌سازی تهدیدات لفظی علیه تأسیسات حیاتی ایران، منجر به پاسخ ایران به این حملات با توجیه حقوقی اصل «مقابله‌به‌مثل» خواهد شد و رنج غیرضروری را نه‌تنها برای غیرنظامیان در ایران بلکه کل منطقه به ارمغان خواهد آورد.

رسانه خبری الجزیره نیز با انتشار مطلبی، به مسئله تهدیدات ترامپ علیه زیرساخت‌های ایران پرداخته است. این گزارش با اشاره به تهدیدهای رئیس‌جمهور آمریکا برای هدف قرار دادن نیروگاه‌ها، پل‌ها و دیگر زیرساخت‌های حیاتی ایران، هشدار کارشناسان را درباره پیامدهای تشدید درگیری بازتاب می‌دهد. تحلیلگران معتقدند حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی نه‌تنها به پایان سریع جنگ منجر نخواهد شد، بلکه می‌تواند موجب گسترش دامنه بحران، افزایش واکنش‌های متقابل ایران و بی‌ثباتی بیشتر منطقه شود. در این گزارش تأکید شده است که هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی، علاوه بر پیامدهای انسانی، ممکن است حملات متقابل علیه تأسیسات انرژی منطقه را به دنبال داشته و فشار بیشتری بر بازارهای جهانی نفت و گاز وارد کند. کارشناسان همچنین معتقدند چنین اقداماتی از نظر حقوقی با چالش‌های جدی مواجه است و احتمالاً به‌جای تسلیم ایران، موجب افزایش مقاومت داخلی و طولانی‌تر شدن جنگ خواهد شد[35].

جمع‌بندی

بررسی مجموعه اظهارات مقامات و چهره‌های سیاسی آمریکایی نشان می‌دهد که در جریان این مخاصمه، بخشی از گفتمان سیاسی حاکم در آمریکا از چارچوب تهدید علیه ظرفیت‌های نظامی ایران فراتر رفته و به سمت طرح تهدید علیه زیرساخت‌های حیاتی، ساختار سیاسی و حتی موجودیت تمدنی یک کشور حرکت کرده است. فارغ از ارزیابی اهداف سیاسی این اظهارات، چنین ادبیاتی از منظر حقوق بین‌الملل اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مرز میان اعمال فشار مشروع در چارچوب مخاصمه و استفاده از رنج جمعی غیرنظامیان به‌عنوان ابزار وادارکننده سیاسی را با چالش مواجه می‌کند. تجربه تاریخی جنگ‌ها نشان می‌دهد که هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی اغلب پیامدهایی فراتر از اهداف نظامی اولیه داشته و می‌تواند موجب آسیب پایدار به زندگی غیرنظامیان و تشدید بی‌ثباتی منطقه‌ای شود.

از منظر حقوقی نیز، تهدید به تخریب گسترده زیرساخت‌های غیرنظامی و استفاده از آن‌ها به‌عنوان اهرم فشار سیاسی، ضرورت توجه جدی به اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تفکیک، تناسب و حمایت از اموال ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی را برجسته می‌کند. در عین حال، واکنش‌های داخلی در آمریکا و هشدارهای برخی تحلیلگران نشان می‌دهد که این رویکرد حتی در داخل ساختار سیاسی آمریکا نیز با پرسش‌های جدی درباره مشروعیت، کارآمدی و پیامدهای راهبردی مواجه شده است. بنابراین، مسئله اصلی صرفاً به مشروعیت یا عدم مشروعیت یک اقدام نظامی خاص محدود نمی‌شود، بلکه به یک پرسش بنیادین‌تر درباره حدود استفاده از قدرت در نظام بین‌المللی بازمی‌گردد: اینکه آیا نابودی ظرفیت‌های حیاتی یک جامعه می‌تواند ابزاری مشروع برای دستیابی به اهداف سیاسی باشد یا آنکه چنین رویکردی در نهایت به تضعیف قواعد حمایتی حقوق بین‌الملل و افزایش چرخه خشونت منجر خواهد شد.

منابع

[1] Holland, S., & Hafezi, P., & Shahid, A. (2026, May 18). Trump says he paused attack on Iran, signals a nuclear deal may be possible. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-hands-us-revised-iranian-proposal-ending-war-2026-05-18/

[2] Bose, N., & Alaaeldin, M., & Ehab, Y. (2026, June 28). Iran and US agree to halt attacks and renew talks, US official says. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-carries-out-fresh-strikes-against-iran-after-tanker-struck-hormuz-escalating-2026-06-27/

[3] Reuters. (2026, June 10). Trump says Iran has taken too long to negotiate, will ‘pay the price’. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-has-taken-too-long-negotiate-will-pay-price-2026-06-10/

[4] Brown, B., & Hannon, B., & Vileira, L., & Mcghee, B., & Jefferson, A., & Clark, N., & Orsi, P. (2026, July 9). US says it’s carrying out more strikes after Iran’s attacks in Strait of Hormuz. The Associated Press. From: https://apnews.com/live/trump-iran-nato-summit-updates-07-08-2026

[5] Alashray, E., & Elwelly, E., & Ramadan, T., & Jackson, K. (2026, July 13). U.S. military renews strikes on Iran while tankers come under attack in Strait of Hormuz. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-escalates-attacks-us-bases-gulf-states-warns-more-incidents-strait-2026-07-13/

[6] Alashray, E., & Elwelly, E., & Ramadan, T., & Singh, K. (2026, July 14). Trump resumes Iran port blockade and threatens strikes on energy targets. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-it-struck-us-air-base-jordan-us-military-ends-five-hours-attacks-2026-07-14/

[7] Reuters. (2026, July 22). Trump: US will attack Iranian bridge, power plant for every ship targeted in Hormuz. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/trump-us-will-attack-iranian-bridge-power-plant-every-ship-targeted-hormuz-2026-07-22/

[8] Reuters. (2026, July 28). Trump cites ‘good’ talks on Iran, reiterates threat to hit targets. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/trump-cites-good-talks-iran-reiterates-threat-hit-targets-2026-07-28/

[9] Reuters.  (2026, May 30). Pentagon chief says U.S. ready to restart strikes on Iran if no deal. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pentagon-chief-says-us-ready-restart-strikes-iran-if-no-deal-2026-05-30/

[10] Lopez, T. (2026, June 10). U.S. Plans Major Strikes on Iran, Hegseth Says. The Department of War. From: https://www.war.gov/News/News-Stories/Article/Article/4514093/us-plans-major-strikes-on-iran-hegseth-says/

[11] Yerushalmy, J., & Ho, V., & Yang, M., & Ambrose, T., & Ali, T. (2026, June 11). US says second day of strikes ‘completed’ – as it happened. The Guardian. From: https://www.theguardian.com/world/live/2026/jun/10/iran-war-updates-missile-strikes-trump-us-retaliation-middle-east-crisis-war-live?page=with%3Ablock-6a29c05a8f0824553e8c8efa

[12] Eco Iran. (2026, July 21). Hegseth Threatens Iran: Either Negotiate or Face an Intensified War. Eco Iran. From: https://ecoiran.com/fa/tiny/news-145183

[13] Ali, I., & Zengerle, P., & Stewart, P. (2026, July 22). War in Iran has cost the US $37.5 billion so far, Pentagon says. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/us-war-iran-has-cost-375-billion-so-far-pentagon-says-2026-07-21/

[14] Reuters Connect. (2026, March 9). Rubio: Iran’s clerical regime is trying to hold the world ‘hostage’. Reuters. From: https://www.reutersconnect.com/item/rubio-irans-clerical-regime-is-trying-to-hold-the-world-hostage/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1ZBMjMxMzA5MDMyMDI2UlAx

[15] Reuters. (2026, May 25). Rubio says US will either have a good agreement with Iran or deal with it ‘another way’. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/rubio-says-us-will-either-have-good-agreement-with-iran-or-deal-with-it-another-2026-05-25/

[16] News 24. (2026, July 24). ‘Head for an eye’: Rubio levels vicious threat at Iran as war reignites. News 24. From: https://www.news24.com.au/world/global-affairs/head-for-an-eye-rubio-levels-vicious-threat-at-iran-as-war-reignites/video/27782a2619740f403987a1b5e09df342

[17] Lindsey Graham. (2025, June 24). ICYMI: Graham Floor Speech on the Israel-Iran Conflict. Lindsey Graham. From: https://www.lgraham.senate.gov/public/index.cfm/press-releases?ID=367428C3-BDCA-4FF1-A2A9-0D78529D4F82

[18] Hains, T. (2026, May 17). Lindsey Graham: We’ve “Hit A Wall On Deal-Making” With Iran, This Is Trump’s “Churchill Moment”. RealClearHoldings. From: https://www.realclearpolitics.com/video/2026/05/17/lindsey_graham_weve_hit_a_wall_on_deal-making_with_iran_until_you_hurt_them_more.html

[19] Dawsey, J. (2026, July 26). Unreleased Documentary Footage Captures Graham’s Obsessive Push for Iran War. WSJ. From: https://www.wsj.com/politics/national-security/lindsey-graham-iran-war-netanyahu-call-598b1e85

[20] Salama, V. (2026, July 13). How Lindsey Graham Miscalculated on Iran. The Atlantic. From: https://www.theatlantic.com/national-security/2026/07/lindsey-graham-iran-hawk-trump/687900/

[21] Gertz, M. (2026, March 2). How Fox’s Mark Levin And Sean Hannity Promoted Case For War On Iran. The National Memo. From: https://www.nationalmemo.com/fox-news-iran-war

[22] Tehran Times. (2026, May 18). Mark Levin Escalates Anti‑Iran Rhetoric, Calls for Regime Change and U.S. Support for Opposition. Abna 24. From: https://en.abna24.com/news/1815674/Mark-Levin-Escalates-Anti-Iran-Rhetoric-Calls-for-Regime-Change

[23] The Media Line. (2026, June 22). Mark Levin: ‘Regardless of Who Is President or Prime Minister, the Iranian Regime Must Be Destroyed’. The Media Line. From: https://themedialine.org/headlines/mark-levin-regardless-of-who-is-president-or-prime-minister-the-iranian-regime-must-be-destroyed/

[24] Kerr, N. (2026, April 19). Waltz defends Trump’s threat to bomb ‘every single power plant’ in Iran. ABC News. From: https://abcnews.com/Politics/waltz-defends-trumps-threat-bomb-single-power-plant/story?id=132181508

[25] The Economic Times. (2026). ‘It’s not war crime to blow up power plants’: Ted Cruz fiercely defends Trump’s threat against Iran. The Economic Times. From: https://www.youtube.com/watch?v=gVBbx3HlpGA

[26] Bennett, G., & Sagalyn, D. (2026, March 3). Bolton says Iran war justified and critical for ‘peace and stability’ in Middle East. PBS. From: https://www.pbs.org/newshour/show/bolton-says-iran-war-justified-and-critical-for-peace-and-stability-in-middle-east

[27] UN. (1945). United Nations Charter, Chapter I: Purposes and Principles. UN. From: https://www.un.org/en/about-us/un-charter/chapter-1

[28] ICJ. (1986, June 27). Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America) – Judgment of the Court. ICJ. From: https://www.icj-cij.org/node/100900

[29] ICRC. (1949, August 12). Article 52 – General protection of civilian objects. ICRC. From: https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/api-1977/article-52

[30] ICRC. (n.d). Attacks against Objects Indispensable to the Survival of the Civilian Population. ICRC. From: https://ihl-databases.icrc.org/en/customary-ihl/v1/rule54

[31] ICRC. (n.d). Article 8 – War crimes. ICRC. From: https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties/icc-statute-amendment-art8-2010/article-8

[32] Wippman, D., & Altschuler, G. (2026, July 26). Trump’s threats to bomb Iran ‘back to the Stone Ages’ will backfire. The HILL. From: https://thehill.com/opinion/white-house/5986958-trump-threats-civilian-attacks-iran/

[33] Weiss, B. (2026, April 7). Lawmakers balk at Trump threat against ‘whole civilization’ in Iran war. Courthouse News Service. From: https://www.courthousenews.com/lawmakers-balk-at-trump-threat-against-whole-civilization-in-iran-war/

[34] Afghan Voice Agency. (2026, July 23). Iran’s sharp response to Trump’s threat: Any infrastructure in Iran targeted, regional energy facilities will be in range. AVA. From: https://www.avapress.com/en/news/361315/iran-s-sharp-response-to-trump-threat-any-infrastructure-in-targeted-regional-energy-facilities-will-be-range

[35] Harb, A. (2026, April 7). ‘No end in sight’ if Trump acts on threat to destroy Iran infrastructure. Al Jazeera. From: https://www.aljazeera.com/news/2026/4/7/no-end-in-sight-if-trump-acts-on-threat-to-destroy-iran-infrastructure