مهسا دینی
دانشآموخته کارشناسیارشد روابط بینالملل، دانشگاه علامه طباطبائی
مقدمه
جنگ روسیه و اوکراین، ویرانگرترین درگیری در اروپا از جنگ جهانی دوم تاکنون بوده است. ایالات متحده و متحدانش در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، با اعمال تحریمهای گسترده علیه مسکو و حمایت نظامی از اوکراین، در تلاش بودند درگیری را در داخل مرزهای اوکراین محدود نگه دارند. ازاینرو مقابله با چالشهای کوتاهمدت جنگ برای سیاستگذاران ایالات متحده از اهمیت بالایی برخوردار بوده است؛ اما درعینحال، اثرات این درگیری گسترده است. در حال حاضر، این درگیری الگوهای تعامل دیپلماتیک و اقتصادی را تغییر داده، فناوریها و مفاهیم جدیدی از عملیات جنگی را به نمایش گذاشته و قدرتهای بزرگ را به تغییر منابع و تجدیدنظر در استراتژیهای سرمایهگذاری خود سوق داده است. همچنین با ادامه جنگ، واکنش کشورها نسبت به آن و تلاش برای درسگرفتن از پیامدهایش، تأثیر جنگ بر محیط بینالمللی عمیقتر خواهد شد.
در این میان، اگرچه اوکراین و روسیه کشورهایی هستند که بیشترین تأثیر را از جنگ پذیرفتهاند، اما اثرات چندوجهی آن، منجمله متغیرهای انسانی و اقتصادی این درگیری، در سراسر نظام بینالمللی طنینانداز شده است. در همین راستا، پژوهش کنونی، تأثیر اقتصادی جنگ را بررسی خواهد نمود و پیامدهای بالقوه جنگ روسیه و اوکراین را بر اقتصادهای محلی و اقتصاد جهانی مورد بحث قرار خواهد داد. بهعلاوه، در کنار پیامدهای نامطلوب اقتصادی، پیامدهای انسانی و حقوق بشری قابلتوجه این جنگ نیز مدنظر قرار میخواهد گرفت.
پیامدهای اقتصادی ناشی از جنگ روسیه و اوکراین
از نظر تاریخی، درگیریهای نظامی همواره تأثیر قابلتوجهی بر اقتصاد منطقهای و جهانی داشتهاند؛ از ویرانی اقتصادی، تجاری و پولی گرفته تا ازدستدادن تولید و ظرفیت نیروی کار، منابع و معیشت. بهطورکلی، نهتنها طرفهای درگیر عواقب آن را احساس میکنند، بلکه طرفهای تجاری و کشورهای همسایه نیز از آن تأثیر میپذیرند. پس از حمله روسیه به اوکراین در فوریه 2022، ایالات متحده، اروپا و تعدادی دیگر از کشورها، تحریمهای اقتصادی گستردهای را علیه روسیه اعمال کردند. وضعیت فعلی، احساس خطر ناشی از آسیبپذیری مالی و عملیاتی فرامرزی را افزایش داده که تأثیرات قابلتوجه اقتصادی، بهویژه بر اروپا، بر جای گذاشته است.
- کاهش وابستگی به انرژی
ارزش واردات نفت و گاز از روسیه به اتحادیه اروپا در سال ۲۰۱۹، هر کدام در حدود ۲۰۰ میلیارد یورو بود که دوبرابر ذخایر ارزی کشورهای عضو گروه ۷ در پایان سال ۲۰۲۱ است (Pisani-Ferry, 2022: 17). تحریم واردات نفت روسیه باعث افزایش قیمتها در بازار جهانی شد و در نتیجه شوک عرضه را ایجاد کرد که پیامدهای آن را میتوان با مشارکت در تجارت با تأمینکنندگان مکمل کاهش داد. برای کاهش وابستگی به منابع روسیه، اتحادیه اروپا باید منابع خود را متنوع کند و این شامل طراحی مجدد سیستم انرژی اروپا، از جمله ایجاد شبکههایی برای اتصال و تنوعبخشی به تأمینکنندگان کوچکتر بالقوه انرژی میشود.
درحالیکه نفت و زغالسنگ را میتوان بدون الزامات زیرساختی قابلتوجهی صادر کرد، تجارت گاز به زیرساختها وابسته است که این امر، ظرفیت تنوعبخشی را بیشتر مختل میکند. وابستگی اروپا به واردات روسیه قابلتوجه است و تعلیق صادرات گاز باعث میشود تا اتحادیه اروپا 40 درصد از منابع گاز خود را از دست بدهد. با این حال، به دلیل وابستگی متقابل تجاری، روسیه در صورت قطع صادرات خود، ضرر بیشتری را متحمل خواهد شد. اتحادیه اروپا تنها 8.4 درصد از کل تقاضای انرژی خود را از روسیه تأمین میکند و چشمانداز بیشتری برای تنوعبخشی به منابع خود نسبت به روسیه برای تنوعبخشی به بازار صادرات دارد (Edmond, 2022) و این هدف را دنبال میکند که تا 2027 این رقم به صفر برسد. یکی از بزرگترین مزایای تنوعبخشی استراتژیک به منابع، دستیابی به استقلال است. با این حال، برای کاهش وابستگی موجود به روسیه، اتحادیه اروپا باید یا تقاضای واردات را با کاهش تقاضای داخلی کاهش دهد یا از طریق منابع جایگزین مانند نیروگاههای هستهای و استقرار انرژیهای تجدیدپذیر، این کار را انجام دهد.
- کشش تقاضا و شوک عرضه
قبل از این درگیری، اتحادیه اروپا تحتتأثیر شوک ناشی از کووید قرار گرفته بود که باعث وخامت تجارت و افزایش تورم به دلیل افزایش قیمت انرژی شده بود. بانک مرکزی اروپا با چالشهای تورمی روبرو بود که به دلیل درگیری روسیه و اوکراین تشدید شده و شوکی طولانیمدت ایجاد کرده است. بهطورکلی، هنگامی که شوک قیمت کالاها ظاهر میشود، همانطور که در تهدیدات ژئوپلیتیکی اتفاق میافتد، بانک مرکزی باید با اثرات غیرمستقیم ثانویه مقابله کند و از مقابله با اثرات فوری تورم خودداری کند. در عوض، باید تغییرات دائمی قیمت نسبی را در نظر گرفت. اقداماتی که اعضای اتحادیه اروپا برای کاهش عواقب و کاهش ضربه ناشی از شوک عرضه انجام میدهند، شامل انتقال و کاهش مالیات و کنترل قیمت در سطح عمومی است. مورد دیگر بر شاخص قیمت برق تأثیر میگذارد. به دلیل این درگیری، مداخلاتی برای اصلاح محرکهای قیمتگذاری برق بر اساس هزینه منابع انرژی حاشیهای انجام میشود که بهعنوان یک انتقالدهنده شوک به قیمت گاز عمل میکند و در نهایت منجر به افزایش اجارهبها برای تولیدکنندگان برق میشود. در واقع درگیری ژئوپلیتیکی باعث ایجاد تغییراتی در رویکردهای سیاست اتحادیه اروپا و منجر به مداخله دولت در بازار شده است.
- تحول و تأثیر بودجهای
«ریسکهای ژئوپلیتیکی» توسط صندوق بینالمللی پول و کمیسیون اروپا بهعنوان یک عامل ژئوپلیتیکی که تهدیدی برای رفاه اقتصادی است، شناخته میشوند (Plakandaras et al., 2019: 12). این اصطلاح، به تنشها یا جنگهای بین کشورها اشاره دارد که بر روابط بینالملل تأثیر میگذارند و مفهوم گستردهتر آن، خطرات ناشی از تشدید چنین درگیریهایی را نیز در بر میگیرد. تحولات قابلتوجه بودجهای در طول جنگها و درگیریها رخ میدهد، زیرا اکنون باید بودجهها ترسیم و منابع مجدداً تخصیص داده شوند تا تأثیر قیمت شوکهای عمده عرضه و وابستگی بیش از حد به منابع وارداتی از کشور پرخطر را کاهش دهند، دستور کار تابآوری انرژی اضطراری را راهاندازی کنند و ادغام قویتر سیستمهای انرژی را محقق سازند. در حقیقت این روند، فارغ از خطرات ژئوپلیتیکی که معمولاً به همراه دارند، کشورها را مجبور به تضمین ثبات اقتصادی میکند و پیرو آن، سرمایهگذاریهایی برای مهار پیامدهای قیمتی ناشی از شوکهای شدید عرضه، افزایش ظرفیت تأمین منابع و تأمین کمکهای بشردوستانه انجام میشود (Hang et al., 2021: 11). در مطالعهای که بر روی جمعیتی متشکل از هزار سرمایهگذار انجام شد، سهچهارم از پاسخدهندگان گزارش دادند که عدم قطعیت سیاسی و درگیریهای دیپلماتیک و نظامی تأثیر اقتصادی قابلتوجهی بر بازارهای مالی دارند (Bouras et al., 2019: 5).
از طرف دیگر، بر اساس نتایج سال ۲۰۲۴، رشد تولید ناخالص داخلی در اوکراین تنها ۲.۹ درصد نسبت به سال قبل بود. یعنی بهبود اقتصادی در اوکراین بهتدریج در حال کند شدن است. هر سهماهه سال ۲۰۲۴ رشد کمتری نسبت به سال ۲۰۲۱ نسبت به سال ۲۰۲۳ نشان داد و در سهماهه چهارم، تولید ناخالص داخلی در مقایسه با سهماهه چهارم سال ۲۰۲۳، ۰.۱ درصد کاهش یافت. در مقابل در نیمه اول سال ۲۰۲۵، تولید ناخالص داخلی واقعی تنها ۰.۸ درصد و در سهماهه دوم ۰.۷ درصد نسبت به سال قبل رشد کرد. در سهماهه سوم ۲۰۲۵، رشد تولید ناخالص داخلی واقعی به طور قابلتوجهی به ۲.۱ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافت. در طول نه ماه اول سال نیز، تولید ناخالص داخلی ۱.۳ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافت (Samoiliuk, 2025).
در نهایت هزینههای دفاعی اغلب در تلاش برای تعیین بودجه برای یک سیاست دفاعی مؤثر، افزایش مییابد. در طول درگیری فعلی، اتحادیه اروپا سرمایهگذاریها را در زمینه کربنزدایی، دیجیتالیشدن و تابآوری افزایش داده است. بهاینترتیب هزینههای کاهش وابستگی به واردات روسیه در کوتاهمدت به 100 میلیارد یورو رسید که 50 میلیارد یورو از آن برای بازسازی ذخایر سرمایهگذاری، 25 میلیارد یورو هزینه اضافی برای سایر تأمینکنندگان و 25 میلیارد یورو نیز صرف هماهنگی توزیع در سراسر اتحادیه اروپا شده است (EC, 2022).
- افزایش هزینههای دفاعی
اگرچه صحبتهای زیادی در مورد هزینههای درگیری اوکراین شده است؛ بااینحال، هزینه مستقیم واقعی، هزینه فرصت منابع مورداستفاده در رقابت است و همچنین خسارات رفاهی افراد کشتهشده یا زخمی. در زمان جنگ، معمولاً شاهد افزایش قابلتوجه بدهی بخش اجتماعی هستیم. دولت به دلیل حمایت میهنپرستانه از تلاشهای جنگی، مایل است به طور قابلتوجهی بیشتر از حد معمول قرض بگیرد. در شرایط بحرانی، به عنوان یک تهدید ژئوپلیتیکی برای امنیت، دولتها موظف به مداخله هستند. چه با دخالت در بازارها و اعمال تحریم بر کشورهای پرخطر و چه از طریق ارائه حمایت مالی در پاسخ به کمبودها و کمیابی منابع که باری بر دوش امور مالی عمومی است.
تأمین و ذخیره ذخایر باید به صورت عمومی تأمین مالی شود، زیرا شرکتهای خصوصی به دلیل ضررهای احتمالی که در طول نوسانات قیمت منابع با آن مواجه میشوند، نه مایل به تضمین عرضه هستند و نه مسئولیتی در قبال آن دارند. ریسک ژئوپلیتیکی هزینههای دفاعی را یا از طریق اجرای صندوق بدهی یا از طریق افزایش هزینههای تأمین مالی شده از طریق مالیات افزایش میدهد. کشورهای همسایه اغلب درگیریها را به عنوان یک تهدید تلقی میکنند و بنابراین هزینههای دفاعی خود را افزایش میدهند (Smith, 2014: 246). با توجه به درگیری روسیه و اوکراین، کشورهای عضو اتحادیه اروپا از 1. درصد تا 2 درصد از تولید ناخالص داخلی خود را در بودجههای دفاعی سرمایهگذاری کردهاند (Gourinchas, 2022).
- افزایش قیمت نفت
افزایش قیمت نفت نتیجه بهخطرافتادن عرضه انرژی است که توسط فرضیههای مربوطه اثبات شده است و نشان میدهد خطرات و تهدیدات ژئوپلیتیکی بر بازده آتی نفت خام تأثیر میگذارند. خطرات ژئوپلیتیکی و تهدیدات، تأثیر منفی قابلتوجهی بر روند تعیین قیمت نفت دارند (Antonakakis et al., 2017: 167). برایناساس، قیمت نفت و گاز در نتیجه حمله روسیه به اوکراین از سال ۲۰۲۲ افزایش یافت و منجر به افزایش قیمت جهانی بنزین شد. در واقع روسیه تولیدکننده اصلی نفت و گاز در جهان است که اعمال محدودیتهای بینالمللی بر آن منجر به افزایش قیمت گاز، نفت و محدودشدن تولید آنها در حال حاضر شده است.
- هزینه مالی جنگ
خسارت مالی جنگ، امری اجتنابناپذیر است. تردید در سیستم مالی، عدم قطعیت بالا و کاهش غیرمنتظره درآمد مردم ناشی از کاهش ارزش پول ملی بوده است. کمبود کالاها و خدمات و همچنین افزایش هزینههای منابع ضروری مانند نفت، اقتصاد را به سمت تورم ناشی از فشار هزینه سوق میدهد. ابر تورم زمانی اتفاق میافتد که تولید کشور به دلیل جنگ محدود شود، زیرا دولت سعی میکند پول جدیدی برای پوشش هزینهها ایجاد کند. چنین تهدیدهایی برای اوکراین و روسیه واقعبینانه است، زیرا اثرات تورم قابلمشاهده است. درگیری طولانیمدت همچنین منجر به کاهش قابلتوجه تولید ناخالص داخلی شده که این مسئله باعث تضعیف خدمات درمانی و آموزشی شده است.
- تأثیر بر اقتصاد جهانی
بهبود اقتصاد بینالمللی به دلیل اختلال در بازارهای مالی ناشی از درگیری روسیه و اوکراین در هالهای از ابهام قرار دارد. در گذشته نشان داده شده است که درگیریها و جنگهای نظامی تأثیر زیادی بر اقتصادهای منطقهای و جهانی دارند (Jola-Sanchez., & Serpa, 2021: 66). در این راستا، بخشهای خودرو و کشتیرانی به دلیل تورم طولانیمدت ناشی از کالاهای گرانقیمت که اقتصاد را در معرض خطر تورم منفی و آشفتگی مدنی قرار میدهند، آسیبپذیر هستند. این درگیری همچنین باعث هرجومرج در اقتصادهای نوظهور اروپا و آسیای مرکزی شده است. جدا از روسیه و اوکراین، انتظارات رشد در همه کشورها به دلیل اثرات مرتبط با جنگ، کاهش یافته است.
از طرف دیگر، قیمت نفت و گاز در هفته اول جنگ تا ۱۱۰ دلار افزایش یافت. این تورم منجر به افزایش ۱۵ درصدی قیمتها در مقایسه با یک هفته قبل از جنگ شده است. روسیه دومین صادرکننده بزرگ نفت در جهان است و با ۸۰ میلیارد بشکه یکی از بزرگترین ذخایر نفتی را دارد و جنگ به دلیل تحریمهای شدید اعمال شده توسط کشورهای مختلف، بازارهای سراسر جهان را تحتتأثیر قرار داده است. روسیه حدود یکسوم گاز طبیعی اروپا را تأمین میکند و به دلیل تحریمهای اعمال شده، این امر عرضه را مختل کرده و منجر به بحران انرژی اروپا شده است. تقریباً ۴۸ کشور به نفت تولید شده در روسیه متکی هستند. کشورهایی مانند بلاروس، کوبا، کوراسائو، قزاقستان و لتونی حدود ۹۹ درصد نفت خود را از روسیه وارد میکنند. طبق اعلام انجمن صنفی تولیدکنندگان سوخت و پتروشیمی آمریکا، در سال ۲۰۲۱، ایالات متحده به طور متوسط ۲۰۹۰۰۰ بشکه در روز نفت خام و ۵۰۰۰۰۰ بشکه در روز سایر فرآوردههای نفتی از روسیه وارد کرده است. این مسئله در حال حاضر به دلیل تبعات جنگ با اختلال مواجه شده است (Akpomedaye., & Orhero, 2025: 370).
اثرات اقتصادی و شدت بالقوه ضربه به اقتصاد اروپا ناشی از تعلیق انرژی روسیه تا حد زیادی به تخصیص مجدد منابع، تغییر سوخت، کاهش تقاضا و جایگزینی منابع انرژی بستگی دارد. در این راستا، بعید است روند گذشته صادرات ذخایر گاز طبیعی روسیه به اروپا حداقل در میانمدت تکرار شود و قیمتهای فعلی تأثیر قابلتوجهی بر تورم میگذارند. مصرف انرژی ناشی از کاربرد واردات روسیه در صنعت، تجارت و بازرگانی برای تأمین برق و حملونقل است (Bachmann et al., 2022: 29). ازاینرو واردات گاز روسیه به اتحادیه اروپا از ژوئن 2021 و در آغاز سال 2022 به طور قابلتوجهی کاهش یافت و در حال حاضر نیز به روال سابق خود بازنگشته است.
مصرف گاز مورداستفاده برای برق را میتوان با استفاده از زغالسنگ قهوهای و سخت و حتی انرژی هستهای کاهش داد. صرفهجویی در هزینهها از طریق کاهش واردات و جایگزینی منابع انرژی میتواند تأثیر مثبت قابلتوجهی بر کاهش بار مالی اقتصاد اروپا داشته باشد. مشروط بر اینکه تولید انرژی در نیروگاههای صنعتی نیز به سمت کاربردهای جایگزین نهادهها تغییر یابد (Mahler & Kearney, 2007: 59)؛ بنابراین واردات نفت روسیه را میتوان با تغییر تأمینکنندگان جایگزین کرد، زیرا چندین منبع اضافی در بازار جهانی موجود است.
پیامدهای انسانی جنگ روسیه و اوکراین
یکی از چالشهای اصلی در ارزیابی پیامدهای انسانی بلندمدت جنگ روسیه و اوکراین آن است که این جنگ همچنان ادامه دارد. اگرچه چهار سال جنگ تاکنون تغییرات گستردهای را در سطوح داخلی، منطقهای و بینالمللی ایجاد کرده است، همچنان این احتمال وجود دارد که تحولات آتی در میدان جنگ یا روندهای سیاسی و دیپلماتیک، ماهیت و دامنه پیامدهای بلندمدت آن را تغییر دهد (Frederick et al., 2025: 21). یکی از آشکارترین ابعاد انسانی جنگ، جابهجایی گسترده جمعیت اوکراین بوده است. تخمین زده میشود که از زمان آغاز حمله روسیه در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، حدود ۸.۱ میلیون نفر از اوکراین گریختهاند و یکی از سریعترین بحرانهای پناهندگی اروپا از زمان جنگ جهانی دوم شکل گرفته است. کشورهای همسایه در مقاطع مختلف با ورود گسترده افرادی مواجه شدهاند که برای دستیابی به امنیت و حمایت بینالمللی از مرزهای اوکراین عبور کردهاند. افزون بر این، در اوج بحران بیش از ۸ میلیون نفر در داخل اوکراین آواره شدند. اگرچه بخشی از این جمعیت به مناطق محل سکونت خود بازگشتهاند، هنوز تقریباً ۳.۶ میلیون آواره داخلی در این کشور وجود دارد. بسیاری از خانوادهها با حداقل امکانات ناگزیر به ترک خانههای خود شدهاند و استمرار درگیری، نیازهای انسانی آنان را تداوم بخشیده است. در همین چارچوب، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲.۷ میلیون نفر به اشکال مختلف کمکهای بشردوستانه نیاز داشتهاند. از آغاز بحران نیز بیش از ۵۳۵۰۰۰ پناهنده اوکراینی وارد مولداوی و رومانی شدهاند. بدین منظور، تیمهای واکنش سریع در مولداوی مستقر شده و در همکاری با شرکای محلی، به حمایت از پناهندگان ورودی پرداختهاند. این تیمها، از جمله در مناطق مرزی اوکراین، در زمینه تأمین فوری مواد غذایی و اقلام بهداشتی برای پناهندگان فعالیت داشتهاند (OCHA, 2025).
پیامدهای جنگ در اوکراین به جابهجایی جمعیت محدود نمانده و اقتصاد و معیشت مردم این کشور را نیز بهشدت تحتتأثیر قرار داده است. بحران ناشی از الحاق کریمه در سال ۲۰۱۴، درگیریهای شرق اوکراین و بهویژه آغاز جنگ تمامعیار در فوریه ۲۰۲۲، شبکههای تجاری، زیرساختهای تولیدی و مسیرهای حملونقل را مختل کرده و همزمان هزینههای دفاعی دولت را افزایش داده است. جنگ همچنین به تشدید فقر، ناامنی شغلی و آسیبپذیری اقتصادی بخشهایی از جمعیت انجامیده است. در این میان، صنایع کلیدی و بهویژه بخش کشاورزی، که نقش مهمی در اقتصاد و صادرات اوکراین دارد، آسیب فراوانی دیدهاند. محدودشدن یا اختلال در دسترسی به بنادر دریای سیاه، هزینه و ریسک صادرات محصولات کشاورزی را افزایش داده و آثار آن از اقتصاد داخلی اوکراین فراتر رفته و زنجیرههای جهانی تأمین مواد غذایی را نیز تحتفشار قرار داده است. تخریب جادهها، پلها، کارخانهها، تأسیسات انرژی و دیگر زیرساختهای حیاتی نیز ضمن کاهش ظرفیت تولید، استمرار فعالیتهای اقتصادی و حفظ فرصتهای شغلی را با دشواری مواجه کرده است. از این منظر، آثار اقتصادی جنگ را نمیتوان از پیامدهای انسانی آن جدا دانست؛ زیرا کاهش درآمد خانوارها، آسیب به بازار کار و اختلال در خدمات اساسی مستقیماً بر کیفیت زندگی و امنیت انسانی جمعیت تأثیر میگذارد.
جنگ در سطح اجتماعی و سیاسی نیز پیامدهای متناقضی برای اوکراین به همراه داشته است. از یک سو، مواجهه با تهدید خارجی به تقویت هویت ملی و افزایش همبستگی در میان بخش قابلتوجهی از جامعه اوکراین انجامیده و حمایت از جهتگیری اروپایی این کشور را افزایش داده است. جنگ همچنین آرمان عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا و ناتو را برجستهتر کرده است. در ژوئن ۲۰۲۲، شورای اروپایی وضعیت نامزدی عضویت در اتحادیه اروپا را به اوکراین اعطا کرد که نقطه عطف مهمی در روند ادغام این کشور در ساختارهای اروپایی بود. از سوی دیگر، شرایط جنگی حکومتداری را با فشارها و چالشهای تازهای مواجه کرده و ضرورت اصلاحات نهادی را افزایش داده است. اقدامات ضدفساد، تلاش برای نوسازی ساختارهای حکمرانی و اصلاح نهادهای دولتی نیز تا حد زیادی در چارچوب حرکت به سوی انطباق بیشتر با استانداردهای اروپایی دنبال شدهاند. همزمان، جنگ موجب افزایش سطح حمایت بینالمللی کشورهای غربی از اوکراین شده است؛ حمایتی که کمکهای مالی، بشردوستانه و نظامی را دربر میگیرد. تحریمهای گسترده علیه روسیه نیز در کنار افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی اوکراین برای کشورهای غربی، جایگاه این کشور را در مناسبات امنیتی و سیاسی اروپا ارتقا داده است.
تداوم مخاصمه همچنین اصلاحات گستردهای را در ساختار دفاعی و نظامی اوکراین ضروری ساخته است. این کشور کمکهای نظامی قابلتوجهی از ایالات متحده، کشورهای عضو اتحادیه اروپا و دیگر متحدان غربی دریافت کرده است که آموزش نیروها، دسترسی به سامانههای تسلیحاتی پیشرفتهتر و انطباق بیشتر با الگوهای جنگ مدرن را تسهیل کرده است. افزایش همکاری اطلاعاتی، لجستیکی و آموزشی با متحدان غربی نیز سطح هماهنگی نظامی اوکراین با این کشورها را بهطور چشمگیری افزایش داده است. بااینحال، این تحول دفاعی خود واجد پیامدهای انسانی و اجتماعی است؛ زیرا طولانیشدن جنگ به معنای استمرار بسیج نیروی انسانی، افزایش تعداد خانوادههای درگیر با مرگ و جراحت نیروهای نظامی، گسترش فشارهای روانی ناشی از جنگ و انتقال بخش قابلتوجهی از منابع عمومی به نیازهای دفاعی است. از اینرو، تقویت ظرفیت نظامی اوکراین اگرچه توان مقاومت این کشور را افزایش داده، همزمان بخشی از ساختار اجتماعی و اقتصادی آن را نیز حول ضرورتهای یک جنگ طولانیمدت بازآرایی کرده است.
بااینحال، ارزیابی جامع پیامدهای انسانی جنگ مستلزم توجه به تأثیر آن بر جامعه روسیه نیز هست. اگرچه کانون اصلی عملیات زمینی، تخریب زیرساختها و جابهجایی گسترده جمعیت در خاک اوکراین قرار داشته است، گسترش تدریجی دامنه درگیری به مناطق داخل فدراسیون روسیه، بهویژه استانهای هممرز، بخشی از جمعیت غیرنظامی روسیه را نیز مستقیماً در معرض آثار جنگ قرار داده است. افزایش حملات پهپادی و موشکی به مناطقی مانند بلگورود و کورسک به کشته و مجروحشدن غیرنظامیان، تخریب منازل و زیرساختها و جابهجایی بخشی از ساکنان انجامیده است. ورود نیروهای اوکراینی به منطقه کورسک در اوت ۲۰۲۴ نقطه مهمی در انتقال مستقیمتر آثار جنگ به خاک روسیه بود. سازمان ملل متحد در اکتبر همان سال گزارش کرد که خشونتها در مناطق متأثر از درگیری بیش از ۴۲۰۰ نفر را ناگزیر به ترک محل سکونت خود و جستوجوی امنیت کرده است (United Nations, 2024). در سال ۲۰۲۵ نیز، بنا بر آماری که مقامات روسیه در اختیار سازمان ملل متحد قرار دادهاند، حملات نیروهای اوکراینی در قلمرو فدراسیون روسیه به کشتهشدن ۲۵۳ غیرنظامی و مجروحشدن ۱۸۷۲ نفر انجامیده است. بااینحال، مأموریت نظارت بر حقوق بشر سازمان ملل متحد در اوکراین تصریح کرده است که به دلیل فقدان دسترسی به خاک روسیه و محدودیت اطلاعات مستقل در دسترس، امکان راستیآزمایی این ارقام را نداشته است (OHCHR, 2026).
پیامدهای انسانی جنگ برای روسیه تنها به تلفات و ناامنی مناطق مرزی محدود نمیشود، بلکه استمرار چندساله جنگ، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی این کشور را نیز تحت فشار قرار داده است. بسیج گسترده منابع انسانی و مالی برای جنگ، حضور طولانیمدت شمار زیادی از افراد در نیروهای مسلح و آثار کشته یا مجروحشدن نظامیان بر خانوادههای آنان، از جمله هزینههای اجتماعی مستقیم جنگ به شمار میرود. افزون بر این، بسیج نظامی و مهاجرت بخشی از جمعیت در سن کار پس از آغاز جنگ، در کنار سایر عوامل جمعیتی، فشار بر عرضه نیروی کار را افزایش داده است. صندوق بینالمللی پول در ارزیابی اقتصاد روسیه، آن را اقتصادی با ویژگیهای آشکار «اقتصاد جنگی» توصیف کرده و افزایش مخارج عمومی مرتبط با تأمین مالی جنگ را از عوامل داغشدن اقتصاد و تشدید فشارهای تورمی دانسته است. این نهاد همچنین به بازار کار فشرده و افزایش سریع دستمزدها بهعنوان بخشی از شرایط اقتصادی ناشی از این وضعیت اشاره کرده است (IMF, 2025)؛ بنابراین، تداوم جنگ علاوه بر افزایش ناامنی در بخشهایی از خاک روسیه، به انتقال منابع به بخش دفاعی، فشارهای تورمی، محدودیتهای بازار کار و افزایش هزینههای اجتماعی جنگ برای خانوارهای روسی انجامیده است.
در مجموع، پیامدهای انسانی جنگ روسیه و اوکراین ماهیتی چندسطحی و نامتقارن دارند. اوکراین به دلیل قرارگرفتن بخش اصلی میدان جنگ در قلمرو خود، با ابعاد بسیار گستردهتری از تلفات غیرنظامیان، آوارگی داخلی و خارجی، تخریب زیرساختها و اختلال در خدمات عمومی مواجه شده است؛ در سال ۲۰۲۵ نیز مأموریت نظارت بر حقوق بشر سازمان ملل ۲۵۱۴ کشته و ۱۲۱۴۲ مجروح غیرنظامی را در اوکراین تأیید کرد و گزارش داد که ۹۷ درصد تلفات ثبتشده در مناطق تحت کنترل دولت اوکراین ناشی از حملات نیروهای مسلح روسیه بوده است (OHCHR, 2026). در عین حال، طولانیشدن و گسترش جغرافیایی جنگ سبب شده است که جامعه روسیه نیز بهطور فزایندهای با هزینههایی در قالب تلفات انسانی، جابهجایی جمعیت در مناطق مرزی، فشارهای اقتصادی و اجتماعی و پیامدهای ناشی از بسیج طولانیمدت منابع برای جنگ مواجه شود. در نتیجه، بررسی آثار انسانی این مخاصمه مستلزم توجه همزمان به تجربه هر دو جامعه است، بدون آنکه تفاوت قابلتوجه در مقیاس، شدت و جغرافیای آسیبهای واردشده به دو طرف نادیده گرفته شود.
نتیجهگیری
جنگ روسیه و اوکراین، یک درگیری پیچیده و چندوجهی است که ریشههای تاریخی عمیقی دارد و پیامدهایی برای هر دو ملت و جامعه بینالمللی به وجود آورده است. این جنگ که از تنشهای ژئوپلیتیکی و اختلافات دیرینه بر سر قلمرو و نفوذ سرچشمه میگیرد، چشمانداز منطقهای را به طرز چشمگیری تغییر داده است. جنگ ژئوپلیتیکی که با الحاق کریمه به روسیه و اقدام نظامی متعاقب آن شعلهور شد، تأثیرات عمیق و گستردهای بر هر دو کشور داشته است. برای اوکراین، این جنگ منجر به رنج قابلتوجه انسانی، فشار اقتصادی و تقویت حس هویت ملی و مقاومت شده است. برای روسیه، این درگیری منجر به تحریمهای اقتصادی و رابطهای پرتنش با غرب شده است. اما تأثیر مداوم جنگ فراتر از نگرانیهای فوری نظامی و اقتصادی است و بر سیاست و پویایی امنیتی جهانی تأثیر میگذارد. در نهایت، جنگ روسیه و اوکراین یادآوری آشکاری از شکنندگی حاکمیت ملی و شبکه پیچیده روابط بینالملل است. با آشکارشدن اوضاع، اهمیت تلاشهای دیپلماتیک با هدف حل مناقشه و لزوم واکنش یکپارچه بینالمللی برای حفظ اصول تمامیت ارضی و خودمختاری برجسته میشود. مسیر صلح همچنان مملو از چالش است، اما پیگیری گفتگو و همکاری برای کاهش اثرات طولانیمدت جنگ بر اوکراین و روسیه و همچنین جامعه جهانی گستردهتر، ضروری خواهد بود.
منابع
- Akpomedaye, J., & Orhero, A. E. (2025). The Political Effects of the Russian–Ukrainian War on International Trade. PERSPEKTIF, 14(2), 369-379. From: https://ojs.uma.ac.id/index.php/perspektif/article/view/13882
- Antonakakis, N., Gupta, R., Kollias, C., & Papadamou, S. (2017). Geopolitical risks and the oil-stock nexus over 1899–2016. Finance Research Letters, 23, 165–173. From: https://doi.org/10.1016/j.frl.2017.07.017
- Bachmann, R., Baqaee, D., Bayer, C., Kuhn, M., Löschel, A., Moll, B., … & Schularick, M. (2022). What if? The economic effects for Germany of a stop of energy imports from Russia. ECONtribute Policy Brief, 28. From: https://econtribute.de/RePEc/ajk/ajkpbs/ECONtribute_PB_028_2022.pdf
- Bouras, C., & Christou, C., & Gupta, R., & Suleman, T. (2019). Geopolitical risks, returns, and volatility in emerging stock markets: Evidence from a panel GARCH model. Emerging Markets Finance and Trade, 55(8), 1841-1856. From: https://ideas.repec.org/a/mes/emfitr/v55y2020i8p1841-1856.html
- Edmond, C. (2022, March). How much energy does the EU import from Russia. World Economic Forum. From: https://www.weforum.org/stories/2022/03/eu-energy-russia-oil-gas-import/
- European Commission. (2022). In focus: Reducing the EU’s dependence on imported fossil fuels. European Commission. From: https://commission.europa.eu/news-and-media/news/focus-reducing-eus-dependence-imported-fossil-fuels-2022-04-20_en
- Frederick, B. A., Evans, A. T., Hvizda, M., Laufer, A., Wang, H., Charap, S., … & Gunness, K. (2025, May 22). The Consequences of the Russia-Ukraine War. RAND. From: https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA3141-1.html
- Gourinchas, P. (2022, June). Shifting Geopolitical Tectonic Plates. International Monitory Fund. From: https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2022/06/shifting-geopolitical-tectonic-plates-straight-talk
- Hang, N. K., Trang, L. T., Huong, N. T., Khoi, N. D., Nguyen, M., & Le, K. (2021). The long-run effects of war: a literature review. PhilPapers. From: https://philpapers.org/archive/NGUTLE.pdf
- International Monetary Fund. (2025, January 17). Transcript of World Economic Outlook (WEO) Update, January 2025. International Monetary Fund. From: https://www.imf.org/en/news/articles/2025/01/17/tr011725-january-2025-world-economic-outlook-update
- Jola-Sanchez, A. F., & Serpa, J. C. (2021). Inventory in times of war. Management Science, 67(10), 6457- 6479. From: https://doi.org/10.1287/mnsc.2020.3801
- Mahler, D., & Kearney, A. T. (2007). The sustainable supply chain.Supply Chain Management Review, 11(8), 59-60. From: https://www.academia.edu/download/30927256/SCMR.spotlight.sustainability.pdf
- Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2025). Ukraine: Humanitarian Situation Snapshot. From: https://www.unocha.org/publications/report/ukraine/ukraine-humanitarian-situation-snapshot-august-september-2025-enuk
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2026, January 12). 2025 deadliest year for civilians in Ukraine since 2022, UN human rights monitors find. UN Human Rights Monitoring Mission in Ukraine. From: https://ukraine.ohchr.org/en/2025-deadliest-year-for-civilians-in-Ukraine-since-2022-UN-human-rights-monitors-find
- Pisani-Ferry, J. (2022, March 8). The economic policy consequences of the war.Bruegel-Blogs. From: https://www.bruegel.org/blog-post/economic-policy-consequences-war
- Plakandaras, V., & Gogas, P., & Papadimitriou, T., & Gupta, R. (2019). A re-evaluation of the term spread as a leading indicator. International Review of Economics & Finance, 64, 476-492. From: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3449082
- Samoiliuk, M. (2025, December 15). Ukraine War Economy Tracker. Centre for Economic Strategy. From: https://ces.org.ua/en/tracker-economy-during-the-war
- Smith, R. (2013). The economic costs of military conflict. Journal of Peace Research, 51 (2), 245–256. From: https://doi.org/10.1177/0022343313496595
- United Nations. (2024, October 22). Daily Press Briefing by the Office of the Spokesperson for the Secretary-General. United Nations Meetings Coverage and Press Releases. From: https://press.un.org/en/2024/db241022.doc.htm
