مقدمه

تنها ساعاتی پس از شروع جنگ و حملات آمریکا و رژیم اسرائیل علیه زیرساخت‌های نظامی و غیرنظامی ایران در اسفند 1404، با تصمیم نهادهای مسئول در ایران و در رأس آنها شورای عالی امنیت ملی، اینترنت بین‌المللی به طور کامل مسدود گردید و تنها وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی و نرم‌افزاری داخلی در دسترس عموم باقی ماند. این بسترها علی‌رغم تأمین نسبی برخی از نیازهای اولیه شهروندان ایرانی در حوزه‌هایی همچون خرید اینترنتی یا برقراری ارتباطات میان‌فردی، اما فاقد توانایی لازم در جهت پوشش کامل نیازهای شهروندان در حوزه‌های مختلف هستند. به همین دلیل، قطع اینترنت بین‌المللی و عدم دسترسی به بسیاری از بسترهای ارتباطی، نرم‌افزاری و غیره، مشکلات بسیاری را برای اقشار مختلف مردم ایران از جمله دانشجویان، اساتید دانشگاه، برنامه‌نویسان، طراحان، کارآفرینان و حتی گیمرهای آنلاین پدید آورد.

این مسئله، بار دیگر پرسش‌ها و ابهامات بسیاری را پیرامون حق دسترسی عموم مردم به اینترنت و فضای ارتباطی منفک از آن که امروزه به یکی از نیازهای ضروری و مهم جوامع بشری می‌باشد، پدید آورده است. اگرچه مقامات دولتی این موضوع را موقتی و ناشی از شرایط امنیتی به وجود آمده در دوران جنگ عنوان می‌کنند، اما در چنین شرایطی، موضوع توازن میان الزامات امنیتی دولت‌ها و حفظ حقوق بنیادین شهروندان در حوزه دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، به یکی از محورهای اصلی بحث در محافل حقوقی و سیاست‌گذاری تبدیل می‌شود. از منظر حقوق بین‌الملل، بررسی ابعاد این اقدام نیازمند توجه به اصولی نظیر ضرورت، تناسب و محدودیت‌پذیری حقوق در شرایط اضطراری است. همچنین ارزیابی پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت این محدودیت‌ها بر ابعاد مختلف زندگی اجتماعی، اقتصادی و علمی شهروندان، اهمیت ویژه‌ای دارد.

وقایع

از زمان آغاز درگیری نظامی در نهم اسفند 1404، دسترسی به اینترنت در ایران با محدودیت‌های گسترده و کم‌سابقه‌ای مواجه شده است. در همان ساعات ابتدایی، اتصال به اینترنت بین‌المللی به‌طور چشمگیری کاهش یافت و در برخی برآوردها به درصد بسیار پایینی از وضعیت عادی رسید؛ به‌طوری‌که نهادهای رصدکننده اعلام کرده‌اند که تنها یک درصد از ایرانیان به اینترنت دسترسی دارند[1]. در ادامه، این وضعیت به‌صورت یک الگوی پایدارتر تا نزدیک به 50 روز ادامه یافت و بخش قابل توجهی از کاربران تنها به خدمات مبتنی بر زیرساخت‌های داخلی دسترسی داشتند. در این دوره، تمامی وب‌سایت‌ها و پلتفرم‌های بین‌المللی از دسترس خارج شدند و ارتباطات برون‌مرزی با محدودیت‌های کامل مواجه شد. هم‌زمان، گزارش‌هایی از اختلال در برخی زیرساخت‌های ارتباطی داخلی نیز منتشر گردید که نشان‌دهنده تغییر در نحوه مدیریت شبکه در شرایط بحرانی است.

با گذشت زمان و تا اوایل اردیبهشت‌ماه، نشانه‌هایی از تعدیل محدود در سطح دسترسی (همچون امکان دسترسی به برخی قابلیت‌های گوگل) مشاهده شده، اما این تغییرات عمدتاً به‌صورت تدریجی گزارش شده و دسترسی عمومی به اینترنت جهانی همچنان با محدودیت‌های جدی همراه بوده است. در این بازه، الگوی دسترسی به اینترنت در ایران به سمت نوعی ساختار چندسطحی حرکت کرده که در آن میزان دسترسی کاربران بسته به موقعیت شغلی یا کارکردی افراد متفاوت است که از آن با عنوان اینترنت «پرو» یاد می‌شود؛ روندی که در کالبد آن، دسترسی عموم مردم به اینترنت بین‌الملل مسدود گردیده و تنها به گروه‌های خاصی که مجاز تشخیص داده شوند، اینترنت اعطا می‌کند. در این ایام، حتی کمیت دسترسی‌ها نیز دارای محدودیت بوده و بر طبق گزارش‌ها، امکان استفاده از بیش از 300 پیامک در روز و 5 گیگابایت اینترنت بین‌الملل (برای افراد دارای دسترسی) امکان‌پذیر نیست[2]. این وضعیت پیامدهایی در حوزه‌های مختلف از جمله آموزش، فعالیت‌های اقتصادی دیجیتال و ارتباطات فردی به همراه داشته و درعین‌حال، بحث‌هایی را در خصوص نحوه تنظیم و توازن میان الزامات مدیریت بحران و نیازهای ارتباطی جامعه مطرح کرده است. استمرار این شرایط، اهمیت بررسی ابعاد فنی، اجتماعی و حقوقی دسترسی به اینترنت را در بستر تحولات جاری برجسته‌تر ساخته است؛ زیرا این مسئله نه‌تنها دسترسی به اینترنت بین‌الملل را مسدود ساخته، بلکه دسترسی کاربران به وب‌سایت‌های ایرانی و حتی وب‌سایت‌ها و بسترهای دولتی نیز با اختلال شدید مواجه است. سایت وزارت دادگستری، مرکز ارتباطات مردمی دولت، شورای عالی فناوری اطلاعات کشور، سازمان نهضت سوادآموزی، دانشگاه ویژه فرهنگیان، سازمان بنادر، شرکت ذوب‌آهن و غیره در این دسته قرار دارند[3]؛ همچنین خسارت ناشی از این محدودیت‌ها فقط محدود به شرکت‌های فناوری نیست و حتی نهادهای سنتی و کارخانه‌ها را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است[4].

در حوزه آموزش نیز، این محدودیت‌ها به‌سرعت آثار خود را نشان داد و ساختارهای آموزشی را با تغییرات ناگهانی مواجه ساخت. هم‌زمان با تداوم اختلال در دسترسی به اینترنت بین‌المللی، بخش قابل‌توجهی از فرآیندهای آموزشی به بسترهای مجازی داخلی منتقل شد؛ امری که اگرچه امکان استمرار نسبی آموزش را فراهم آورد، اما به دلیل محدودیت در دسترسی به منابع علمی بین‌المللی، ابزارهای تخصصی و پلتفرم‌های آموزشی جهانی، با چالش‌های جدی همراه بود. کارشناسان معتقدند که قطع اینترنت، پیوستگی آموزشی در کودکان را دچار اختلال می‌کند[5]؛ همچنین دانش‌آموزان و دانشجویان نیز با قطع گسترده اینترنت، در بهره‌مندی از محتوای آموزشی متنوع، برقراری ارتباطات تعاملی و استفاده از ظرفیت‌های آموزشی فرامرزی، به‌خصوص یادگیری زبان‌های خارجی، با سد محکمی مواجه شدند که می‌تواند بر کیفیت یادگیری در کوتاه‌مدت اثرگذار باشد. به‌عنوان‌مثال در حوزه آموزشی مدارس، کلاس‌ها از طریق برنامه‌های تلویزیونی و اینترنت ملی برگزار می‌شوند؛ لذا کودکانی که لپ‌تاپ یا تلفن هوشمند ندارند، به صورت خودکار کنار گذاشته می‌شوند و شاید به همین دلیل است که علیرضا منادی سفیدان، رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس، خواستار سرمایه‌گذاری بیشتر برای بهبود شرایط آموزش از راه دور در سطح کشور، چه در مدارس و چه در دانشگاه‌ها شده است[6].

در سطح آموزش عالی نیز، این وضعیت پیامدهای گسترده‌تری به دنبال داشت؛ به‌ویژه برای دانشجویانی که در فرآیندهای بین‌المللی آموزشی، از جمله ارتباط با دانشگاه‌های خارجی، ارسال درخواست‌های پذیرش یا مشارکت در پروژه‌های علمی مشترک قرار داشتند. محدودیت در دسترسی به اینترنت جهانی، در برخی موارد موجب اختلال در این فرآیندها و افزایش عدم قطعیت در برنامه‌ریزی‌های آموزشی شد. همچنین، انجام امور پژوهشی به‌ظاهر عادی و روتین، همچون نگارش کتاب یا مقالات علمی که برای دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی [به جهت کسب امتیاز علمی برای ورود به مقاطع بالاتر یا فراهم نمودن امکان دفاع از رساله‌های دکتری] بسیار حائز اهمیت می‌باشند، به دلیل عدم دسترسی به منابع بین‌المللی، با اختلال‌های بعضاً جبران‌ناپذیر همراه بوده است.

در کنار حوزه‌های آموزشی، پیامدهای این محدودیت‌ها در عرصه معیشت و فعالیت‌های اقتصادی نیز به‌تدریج آشکار شده و چه‌بسا جدی‌تر از بخش‌ها و حوزه‌های دیگر می‌باشد. بر طبق آمارها، در حدود 10 میلیون نفر از ایرانیان (عمدتاً از طبقات متوسط و پایین جامعه) به طور کاملاً مستقیم درگیر فعالیت‌هایی هستند که به اینترنت وابسته است[7]. با کاهش یا قطع دسترسی به اینترنت بین‌المللی، بخش قابل‌توجهی از کسب‌وکارهای وابسته به فضای دیجیتال، از جمله فروشگاه‌های آنلاین، ارائه‌دهندگان خدمات مجازی و مشاغل مبتنی بر ارتباطات برخط، با اختلال جدی مواجه شدند. این وضعیت در برخی موارد به کاهش سطح فعالیت اقتصادی، محدود شدن ارتباط با مشتریان و اختلال در فرآیندهای پرداخت و تبادل مالی انجامید. در چنین شرایطی، اگرچه استفاده از بسترهای داخلی تا حدی امکان تداوم برخی فعالیت‌ها را فراهم ساخت، اما محدودیت در دامنه دسترسی و ارتباطات فرامرزی، ظرفیت این بسترها را برای جایگزینی کامل با اینترنت جهانی با چالش مواجه کرده است. در همین راستا، روابط‌عمومی یکی از کسب‌وکارهای حوزه فروش آنلاین درباره تجربه این استارت‌آپ در دوره نبود اینترنت معتقد است بخش قابل‌توجهی از ورودی این کسب‌وکارها، حتی آن‌هایی که در اینترنت داخلی نیز فعال بودند، از طریق گوگل تأمین می‌شد. با از دسترس خارج‌شدن گوگل، این منبع ورودی عملاً از بین رفته بود[8] و بدین ترتیب وجود شبکه داخلی به‌تنهایی در جهت حفظ مشاغل مرتبط در حوزه دیجیتال مؤثر عمل نکرد.

در سطح اشتغال و درآمد خانوارها نیز، این تحولات آثار قابل‌توجهی بر جای گذاشت. دولت اعلام کرد که بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین نمی‌توانند بیش از سه هفته قطع اینترنت را تحمل کنند و اقتصاد تحت‌فشار، روزانه ده‌ها میلیون دلار خسارت مستقیم متحمل می‌شود[9]. مشاغل وابسته به اینترنت، از جمله فریلنسرها، کسب‌وکارهای کوچک و نوپا و برخی فعالیت‌های خدماتی، بیش از سایر بخش‌ها در معرض کاهش درآمد یا توقف فعالیت قرار گرفتند. به گفته نیما نامداری، فعال حوزه استارت‌آپ، کسب‌وکارهای کوچک عموماً خانوادگی و در مقیاس یک تا سه‌نفره هستند و وابستگی بسیار شدیدی به اینترنت، به‌ویژه اینترنت بین‌المللی دارند[10]. داریوش، شهروند تهرانی که با رسانه «ITV» مصاحبه کرده، می‌گوید که یک سرویس اینترنتی که او طی ۸ سال گذشته تقریباً یک میلیون دلار در آن سرمایه‌گذاری کرده، در حال ورشکستگی است و او مجبور است بیش از ۷۵ درصد از کارکنانش را اخراج کند؛ او معتقد است که پس از تکرار این قطعی‌ها، ادامه‌دادن این شرایط شغلی غیرممکن است[11]. در موردی دیگر، یکی از ساکنان تهران که قبلاً یک فروشگاه آنلاین در اینستاگرام داشت، به دویچه‌وله گفت که این قطعی اینترنت عملاً کسب‌وکار آنها را متوقف کرده است. او گفت: «با قطع اینترنت، دیگر نمی‌توانم کار کنم. پس‌اندازم تمام شده و این موضوع بر زندگی من و همسرم نیز تأثیر گذاشته است، زیرا او نیز از اینستاگرام برای تبلیغ کارش استفاده می‌کرد»[12]. علاوه بر این، محدودیت در دسترسی به بازارهای بین‌المللی و ابزارهای کاری برخط، در برخی موارد موجب اختلال در تداوم همکاری‌های حرفه‌ای و کاهش فرصت‌های شغلی شد. به‌طورکلی، استمرار این وضعیت نوعی عدم توازن میان نیازهای اقتصادی و امکانات در دسترس ایجاد کرده است که بررسی پیامدهای آن در حوزه‌های مختلف معیشتی، از جمله پایداری درآمد و امنیت شغلی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در همین راستا، کاربری با انتشار پیام در رسانه «زومیت» بیان داشته است: دو ماه است که بیکار شده‌ام و اقساط بانکی‌ام عقب افتاده است؛ ماهی 15 الی 16 میلیون تومان قسط پرداخت می‌کرده‌ام و با این شرایط دو کارگر از پنج کارگر خود را از کار کنار گذاشته‌ام[13].

در امتداد این تحولات، آثار این وضعیت در حوزه سلامت روان و وضعیت‌های روحی افراد نیز قابل‌توجه بوده است. محدودیت در دسترسی به اینترنت، به‌ویژه در شرایطی که هم‌زمان با بحران‌های گسترده‌تر رخ می‌دهد، می‌تواند با افزایش سطح استرس و اضطراب همراه شود. کاهش امکان ارتباط مستمر با خانواده، دوستان و شبکه‌های اجتماعی، در برخی موارد به احساس انزوا و فاصله اجتماعی انجامیده و جریان محدود اطلاعات نیز به افزایش ابهام و عدم قطعیت ذهنی دامن زده است. مثلاً، میلاد، فروشنده لباس ۲۷ساله، در گفتگو با رسانه «The New Arab» بیان کرده که خانواده‌اش در ترکیه زندگی می‌کنند و هیچ راهی برای ارتباط آنلاین با آنها نداشته و تماس تلفنی نیز بسیار گران است و به همین دلیل، به‌ندرت از عزیزانش در ترکیه باخبر است[14]. کاربر دیگری در فضای زومیت بیان داشته است که عصبی، افسرده و پرخاشگر شده و در زمانی که پدر و مادر او خانه را ترک می‌کنند، سعی می‌کند با فریاد و آسیب‌های جسمی، خود را تخلیه کند[15]. این‌گونه تجربیات بسیار است و تأثیرات روحی-روانی مخربی بر افراد دارد. این عوامل در کنار یکدیگر، زمینه‌ساز شکل‌گیری نوعی فشار روانی تدریجی در میان کاربران شده‌اند که به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر تجربه زیسته روزمره آنان اثرگذار است. ازسوی‌دیگر، اختلال در روال‌های عادی زندگی از جمله آموزش، کار و تعاملات اجتماعی در نتیجه محدودیت‌های ارتباطی، می‌تواند احساس بی‌نظمی و ناپایداری را تقویت کند. در چنین شرایطی، کاهش دسترسی به منابع حمایتی آنلاین و فضاهای تعاملی، ممکن است سطح احساس حمایت اجتماعی را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. مجموعاً، تداوم این وضعیت نوعی هم‌پوشانی میان فشارهای روانی، اجتماعی و اقتصادی ایجاد کرده است که بررسی دقیق آن در کنار سایر ابعاد پیامدهای محدودیت اینترنت، برای درک جامع‌تر آثار این پدیده اهمیت دارد.

به‌طورکلی و باتوجه‌به آنچه تاکنون بیان شد، دسترسی به اینترنت داخلی به‌جای اینترنت بین‌الملل گرچه به‌صورت بسیار محدود توانست برخی از بسترها را از سقوط کامل حفظ کند، اما عدم وجود دسترسی به فضای بین‌الملل، یک‌سری مشکلات لاینحل را بخصوص در حوزه اقتصاد دیجیتال که مهم‌ترین و آسیب‌پذیرترین بخش در این موضوع است، شکل داد که هیچ ظرفیتی در اینترنت داخلی نمی‌تواند پاسخگوی آنها باشد. از جمله این مشکلات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

عدم امکان پاسخ‌گویی به استعلام‌ها، سفارش‌ها و پشتیبانی مشتریان بین‌المللی؛
اختلال کامل در فرایند مذاکره، عقد قرارداد و تمدید قراردادهای در جریان؛
ازدست‌رفتن اعتماد و وفاداری مشتریان خارجی به دلیل عدم دسترسی و سکوت ارتباطی؛
آسیب به برند و وجهه حرفه‌ای در سطح بین‌المللی؛
توقف کامل پرداخت‌های ارزی به تأمین‌کنندگان خارجی و تعهدات مالی بین‌المللی؛
عدم امکان دریافت وجه از مشتریان خارجی از طریق درگاه‌های بین‌المللی؛
انباشت تأخیر در تسویه فاکتورها و احتمال جریمه دیرکرد بر اساس مفاد قراردادی؛
بلوکه‌شدن منابع مالی در حساب‌های بین‌المللی بدون امکان مدیریت یا انتقال؛
اختلال در پیگیری وضعیت حواله‌ها و سوابق مالی؛
از دسترس خارج‌شدن سرویس‌های ابری (مدیریت پروژه، حسابداری ابری، سرورهای ابری، دسترسی به گوگل و سرویس‌های مرتبط به گوگل و بسیاری دیگر)؛
توقف ابزارهای ارتباطی مانند ایمیل‌های سازمانی، پلتفرم‌های همکاری تیمی و تله‌کنفرانس؛
عدم امکان دریافت به‌روزرسانی‌های امنیتی و وصله‌های نرم‌افزاری؛
اختلال در سرویس‌های ذخیره‌سازی ابری؛
ناتوانی در استفاده از ابزارهای توسعه، تست و استقرار نرم‌افزار؛
قطع اتصال دیتاسنترها و عدم به‌روزرسانی هسته نرم‌افزارها و وصله‌های امنیتی سرورها و سوئیچ‌ها؛
آسیب به اعتبار و سرمایه اجتماعی نزد شرکای خارجی؛
ازدست‌رفتن فرصت‌های تجاری در بازارهای رقابتی؛
کاهش روحیه و انگیزه کارکنان در شرایط ابهام؛
هزینه بازسازی روابط تجاری پس از رفع بحران؛
توقف سفارش‌گذاری برای مواد اولیه، قطعات و خدمات از منابع خارجی؛
عدم امکان پیگیری وضعیت محموله‌های در راه و هماهنگی با شرکت‌های حمل‌ونقل؛
خطر تعلیق یا فسخ قراردادهای تأمین توسط طرف‌های خارجی به دلیل عدم پاسخ‌گویی؛
اختلال در دریافت مستندات گمرکی، گواهینامه‌ها و مدارک موردنیاز؛
افزایش هزینه‌ها به دلیل انتخاب مسیرهای جایگزین یا تأمین اضطراری[16].

چالش‌ها و واکنش‌ها

حقوق دیجیتال

محدودیت گسترده در دسترسی به اینترنت را می‌توان در چارچوب حقوق دیجیتال به‌عنوان یکی از چالش‌های مهم مورد بررسی قرار داد. حقوق دیجیتال به‌عنوان امتدادی از حقوق بنیادین بشر در فضای مجازی، شامل حریم خصوصی، دسترسی برابر به فناوری و مشارکت در فضای اطلاعاتی است. بسیاری بر این اعتقادند که این حقوق در واقع دنباله‌ اصول اعلامیه جهانی حقوق بشر اما در بستر دیجیتال است و هدف اصلی آن تضمین دسترسی به اینترنت، جلوگیری از شکاف دیجیتال و استفاده صحیح از این شبکه به‌عنوان یک دارایی مشترک متعلق به همه بشریت است[17]. در شرایط قطع یا محدودسازی اینترنت، امکان بهره‌مندی از این حقوق با محدودیت مواجه می‌شود و برخی از کارکردهای اساسی فضای دیجیتال دچار اختلال می‌گردد. از منظر حقوق بین‌الملل، هرگونه محدودیت در این حوزه نیازمند رعایت اصولی مانند ضرورت، تناسب و موقتی بودن است. همچنین، استمرار چنین محدودیت‌هایی می‌تواند بر اعتماد عمومی نسبت به زیرساخت‌های ارتباطی و نهادهای تنظیم‌گر تأثیرگذار باشد. در مجموع، این وضعیت ضرورت بازنگری در نحوه تنظیم سیاست‌های دیجیتال در شرایط بحران را برجسته می‌سازد.

حق دسترسی به اطلاعات

این مسئله در اسناد مهم بین‌المللی از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر، میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و معاهدات منطقه‌ای حقوق بشر مورد استناد قرار گرفته است؛ الزامات اساسی برای حکمرانی دموکراتیک، از جمله شفافیت، پاسخگویی مقامات عمومی یا ترویج فرآیندهای تصمیم‌گیری مشارکتی، عملاً بدون دسترسی کافی به اطلاعات دست‌یافتنی نیست[18]. این حق، امکان دسترسی آزادانه به منابع اطلاعاتی، دریافت اخبار و مشارکت در جریان تبادل داده‌ها را برای افراد فراهم می‌کند. در شرایط محدودیت اینترنت، جریان آزاد اطلاعات با اختلال مواجه شده و دسترسی به منابع متنوع و مستقل کاهش می‌یابد. این امر می‌تواند بر فرآیند آگاهی‌بخشی عمومی، تصمیم‌گیری فردی و مشارکت اجتماعی تأثیر بگذارد. افراد برای شکل‌گیری دیدگاهی دقیق، نیازمند دسترسی به منابع قابل‌اعتماد هستند. زمانی که عموم مردم به‌خوبی آگاه باشند، گفت‌وگو میان جامعه مدنی و سیاست‌گذاران معنادارتر خواهد شد. انجمن‌های مردمی می‌توانند بر اساس پژوهش‌های خود، پیشنهادهای جامع و عملی برای رفع نیازهای جامعه ارائه دهند. این امر نه‌تنها برای دولت مفید است (زیرا آن‌ها را از انجام بخشی از این پژوهش‌ها بی‌نیاز می‌کند)، بلکه احتمال در نظر گرفته‌شدن این پیشنهادها را نیز افزایش می‌دهد و در نتیجه، نقش مردم در نحوه اداره جامعه پررنگ‌تر می‌شود[19]. ازسوی‌دیگر، کاهش دسترسی به اطلاعات ممکن است زمینه‌ساز افزایش ابهام و دشواری در راستی‌آزمایی داده‌ها و البته کاهش مشارکت عمومی شود. در چنین شرایطی، توجه به سازوکارهایی که امکان حفظ حداقلی از دسترسی به اطلاعات را فراهم سازند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

واکنش‌های داخلی

رسانه خبری-تحلیلی «فرارو» در گزارشی به مسئله اینترنت با عنوان «فرسایش آرام معیشت/ مشکل فقط قطع اینترنت نیست»، پرداخته است. در این گزارش آمده است که در آستانه ۶۰ روزه شدن خاموشی دنیای ارتباطات در ایران، رئیس کمیسیون بلاک‌چین سازمان نظام صنفی رایانه‌ای از تحمیل خسارت یک میلیارد دلاری به اقتصاد دیجیتال کشور در ۵۰ روز گذشته به همین دلیل خبر داده است. این میزان خسارت ناشی از قطعی اینترنت در حالی است که جنگ اخیر منجر به ازدست‌رفتن یک میلیون شغل و بیکار شدن مستقیم و غیرمستقیم دو میلیون نفر شده است. فرشاد اسماعیلی، وکیل حوزه روابط کار و فعال کارگری، در این باره می‌گوید: «در بازه تحولات دی ماه 1404، داده‌های ملی ایران نشان می‌دهد که تعطیلی کسب‌وکارهای خدماتی و خرده‌فروشی حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد افزایش یافته، اما اثر جنگ موجب تشدید اختلالات در زنجیره تأمین و افزایش اخراج‌ها بین ۱۵ تا ۲۰ درصد شد. البته درحال حاضر این ارقام بسیار بیشتر به نظر می‌آید، آمارها هنوز دقیق و‌ منفک نشده است برای همین من با احتیاط حداقل‌ها را می‌گویم». به گفته اسماعیلی، شاخص «employment disruption due to crisis» از سازمان بین‌المللی کار نشان می‌دهد که قطع اینترنت به‌عنوان یک «شوک بازار کار»، باعث شده کارگران بخش‌های وابسته به پلتفرم‌های آنلاین و صادرات خرد به‌صورت موقت یا دائمی از بازار کار خارج شوند. صنایع آسیب‌پذیر شامل خرده‌فروشی، حمل‌ونقل شهری و صنایع کوچک تولیدی هستند که به دلیل محدودیت ارتباطی و ناامنی محیطی، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش فعالیت داشته‌اند. ازسوی‌دیگر، متغیرهای خرد مثلاً زنان در بخش خدمات و خرده‌فروشی بیشترین آسیب را دیده‌اند، زیرا انعطاف‌پذیری کمتر قراردادهای آنان و فشار برای مراقبت از خانواده در شرایط جنگ، نرخ خروج از بازار کار را افزایش داده است[20].

رسانه خبری-تحلیلی «دیدار» نیز نوشته‌ای از دکتر محسن صنیعی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید چمران اهواز منتشر نموده است. وی در این یادداشت به پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و ارتباطی قطع اینترنت بین‌الملل پرداخته و آن را عاملی در اختلال گسترده کسب‌وکارهای دیجیتال و کاهش ارتباط با بازارهای جهانی دانسته است. در این تحلیل، به تأثیر این وضعیت بر کاهش فرصت‌های شغلی، محدود شدن فعالیت فریلنسرها و تضعیف زیست‌بوم اقتصاد دیجیتال اشاره شده است. همچنین، محدودیت در جریان اطلاعات و کاهش امکان بازنمایی وقایع در سطح بین‌المللی، به‌عنوان یکی دیگر از پیامدهای این شرایط مطرح شده است. در ادامه، بر اهمیت دسترسی عمومی به اینترنت در ابعاد ارتباطی، آموزشی و علمی تأکید شده و به آثار آن بر ارتباطات فردی و دسترسی به منابع دانشی اشاره گردیده است. این یادداشت همچنین به مباحثی همچون نحوه توجیه محدودیت‌ها و شکل‌گیری الگوهای متفاوت دسترسی به اینترنت پرداخته و پیامدهای آن را در سطح اجتماعی موردتوجه قرار می‌دهد. در مجموع، متن بر لزوم توجه به ابعاد مختلف این پدیده و تأثیر آن بر ساختارهای اقتصادی و اجتماعی تأکید دارد[21].

رسانه «زومیت» نیز طی گزارش‌هایی به قطع اینترنت در ایران پرداخته است. اما موضوع یکی از گزارش‌های آن کمی متفاوت است. این متن به یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده قطعی اینترنت، یعنی تضعیف تدریجی امنیت سایبری کاربران می‌پردازد. در نبود دسترسی به اینترنت، دستگاه‌های دیجیتال از دریافت به‌روزرسانی‌ها و وصله‌های امنیتی محروم می‌شوند و در نتیجه، آسیب‌پذیری‌های موجود در آن‌ها به‌مرور انباشته می‌گردد. این وضعیت باعث می‌شود سیستم‌ها در برابر انواع حملات سایبری از جمله بدافزارها، باج‌افزارها و نفوذهای بدون تعامل کاربر، آسیب‌پذیرتر شوند. متن تأکید می‌کند که حتی یک به‌روزرسانی ازدست‌رفته می‌تواند ده‌ها ضعف امنیتی را بدون اصلاح باقی بگذارد و پس از اتصال مجدد به اینترنت، این دستگاه‌ها به اهدافی آسان برای مهاجمان تبدیل شوند. علاوه بر این، تصور مصونیت در شبکه‌های داخلی رد شده و اشاره می‌شود که بسیاری از حملات می‌توانند از طریق ابزارهای آفلاین یا شبکه‌های محلی نیز انجام شوند. در این میان، دستگاه‌هایی مانند روترها و تجهیزات اینترنت اشیا نیز به‌عنوان نقاط ضعف مهم مطرح شده‌اند. در نهایت، متن نتیجه می‌گیرد که قطعی طولانی‌مدت اینترنت، علاوه بر پیامدهای آشکار، نوعی فرسایش خاموش امنیت دیجیتال ایجاد می‌کند که جبران آن حتی پس از بازگشت اتصال نیز به‌سادگی امکان‌پذیر نیست[22].

در نهایت، روزنامه «دنیای اقتصاد» طی گزارشی با عنوان «زلزله خاموش و ویرانگر»، به مسئله قطع اینترنت پرداخته است. در این گزارش، قطع اینترنت به‌عنوان عاملی مؤثر بر اختلال در کل چرخه اقتصادی معرفی شده که از کسب‌وکارهای دیجیتال تا بخش‌های سنتی اقتصاد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. بر اساس برآوردهای ارائه‌شده، خسارت مستقیم روزانه این وضعیت ده‌ها میلیون دلار تخمین زده شده و با درنظرگرفتن آثار غیرمستقیم، این رقم افزایش قابل‌توجهی پیدا می‌کند. گزارش مزبور همچنین به وابستگی گسترده فعالیت‌های اقتصادی، از خدمات مالی و حمل‌ونقل تا آموزش و تجارت، به اینترنت اشاره کرده و اختلال در این زیرساخت را موجب توقف یا کاهش کارایی این فرآیندها می‌داند. در ادامه، به تأثیر این وضعیت بر بازار کار، کاهش درآمد فعالان اقتصادی و افزایش نااطمینانی در فضای کسب‌وکار اشاره شده است. همچنین نقش اینترنت به‌عنوان زیرساختی حیاتی در جذب سرمایه و توسعه اقتصادی موردتوجه قرار گرفته و پیامدهای اختلال در آن از منظر کاهش سرمایه‌گذاری و کند شدن رشد اقتصادی بررسی شده است. در مجموع، این گزارش بر اهمیت اتصال پایدار به شبکه‌های ارتباطی در حفظ پویایی اقتصادی و تداوم فعالیت‌های تولیدی و خدماتی تأکید دارد[23].

واکنش‌های بین‌المللی

سازمان بین‌المللی «Access Now» طی اطلاعیه‌ای نسبت به قطع اینترنت در ایران واکنش نشان داده است. این سازمان خواستار بازگشت فوری دسترسی کامل به اینترنت شده است. با آغاز حملات نظامی ایالات متحده و رژیم اسرائیل علیه ایران، میزان اتصال اینترنت بیش از ۹۸ درصد کاهش یافت. هم‌زمان با ادامه جنگ، میلیون‌ها نفر از دسترسی به اینترنت جهانی محروم شده‌اند؛ در شرایطی که دسترسی به ارتباطات و اطلاعات قابل‌اعتماد اهمیت بالایی دارد. سازمان تأکید می‌کند که در زمان درگیری‌های مسلحانه، حفظ دسترسی به شبکه‌های ارتباطی باز و امن اهمیت بالایی دارد، چرا که قطع اینترنت می‌تواند پیامدهایی در حوزه‌های مختلف از جمله سلامت، معیشت، انسجام اجتماعی و دسترسی به نیازهای اساسی ایجاد کند. در پایان، بر ضرورت توجه دولت‌ها، نهادهای تنظیم‌گر و شرکت‌های فناوری به حفظ جریان اطلاعات، حمایت از ارتباطات و جلوگیری از قطع دسترسی در شرایط بحرانی تأکید شده است[24].

سازمان دیده‌بان حقوق بشر نیز در گزارشی، به بحث قطع اینترنت در ایران پرداخته است. این گزارش به پیامدهای گسترده قطع اینترنت در شرایط درگیری نظامی اشاره دارد و بیان می‌کند که کاهش شدید دسترسی به اینترنت می‌تواند دسترسی افراد به اطلاعات حیاتی، خدمات درمانی و منابع ضروری را با اختلال مواجه کند. همچنین محدودیت در ارتباطات می‌تواند مانع تماس افراد با خانواده و نزدیکان شده و آثار روانی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد. در ادامه، به نقش اینترنت در اطلاع‌رسانی، مستندسازی وقایع و فعالیت رسانه‌ها و نهادهای نظارتی اشاره شده و اختلال در این حوزه‌ها به‌عنوان یکی از پیامدهای قطع ارتباطات مطرح می‌شود. این متن همچنین تأکید می‌کند که هرگونه محدودیت در دسترسی به اینترنت باید بر اساس چارچوب‌های قانونی مشخص و با رعایت اصول ضرورت و تناسب اعمال شود. علاوه بر این، به اهمیت درنظرگرفتن قواعد حقوقی در اعمال محدودیت‌های ارتباطی در زمان درگیری اشاره شده است. در مجموع، گزارش بر نقش زیرساخت‌های ارتباطی در کاهش آسیب‌ها و مدیریت بهتر شرایط بحرانی تأکید دارد[25].

جمع‌بندی

در مجموع، آنچه از بررسی این وضعیت برمی‌آید، برجسته‌شدن نقش اینترنت به‌عنوان یک زیرساخت حیاتی در کارکردهای چندلایه اجتماعی، اقتصادی و آموزشی است؛ به‌گونه‌ای که اختلال در آن، صرفاً یک محدودیت فنی تلقی نمی‌شود، بلکه به‌صورت هم‌زمان زنجیره‌ای از پیامدها را در سطوح مختلف ایجاد می‌کند. تلاقی شرایط بحرانی ناشی از جنگ با محدودیت‌های ارتباطی، پیچیدگی مدیریت این وضعیت را افزایش داده و ضرورت بازاندیشی در الگوهای حکمرانی دیجیتال را مطرح می‌سازد. در این میان، مسئله توازن میان الزامات امنیتی و حفظ دسترسی عمومی به ارتباطات، به‌عنوان یک چالش ساختاری، نیازمند تحلیل دقیق‌تری در چارچوب حقوق بین‌الملل و سیاست‌گذاری عمومی است. همچنین، تجربه این دوره نشان می‌دهد که اتکای صرف به زیرساخت‌های داخلی، بدون اتصال به شبکه جهانی، قادر به پاسخ‌گویی کامل به نیازهای متنوع جامعه نیست. این امر اهمیت پیوستگی در دسترسی به شبکه‌های ارتباطی را در شرایط بحرانی بیش‌ازپیش آشکار می‌کند. ازسوی‌دیگر، بازتاب‌های داخلی و بین‌المللی این وضعیت نشان‌دهنده آن است که قطع یا محدودسازی اینترنت، فراتر از یک تصمیم مقطعی، دارای آثار بلندمدت بر اعتماد عمومی، پویایی اقتصادی و سرمایه اجتماعی است.

شکل‌گیری الگوهایی مانند دسترسی چندسطحی، در کنار پیامدهای آن بر عدالت ارتباطی، می‌تواند زمینه‌ساز تحولات جدیدی در نحوه توزیع فرصت‌ها در فضای دیجیتال شود. علاوه بر این، هم‌پوشانی پیامدهای اقتصادی، روانی و اطلاعاتی، بیانگر آن است که اثرات چنین محدودیت‌هایی به‌صورت تجمعی و تدریجی بروز می‌کند و صرفاً با رفع محدودیت‌ها به‌سرعت قابل‌جبران نیست. در سطح بین‌المللی نیز تأکید بر اصولی مانند ضرورت و تناسب، نشان‌دهنده تلاش برای چارچوب‌بندی این موضوع در قالب قواعد حقوقی موجود است. در نهایت، این وضعیت اهمیت توسعه سازوکارهای تاب‌آور و متوازن برای حفظ کارکردهای ارتباطی در شرایط بحران را به‌عنوان یکی از الزامات سیاست‌گذاری آینده برجسته می‌سازد.

منابع

[1] Naeni, A. (2026, March 6). Iran’s regime has shut down the internet in the middle of war – placing civilians in the crosshairs. The Conversation. From: https://theconversation.com/irans-regime-has-shut-down-the-internet-in-the-middle-of-war-placing-civilians-in-the-crosshairs-277619

[2] Kheradmandan, M. (2026, April 20). New Phase of Communication Restrictions: A Cap of 300 SMS and 5GB of Internet per Day per User, Operators Provided No Transparency or Prior Notice. Eghtesad News. From: https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-781420

[3] Eghtesad News. (2026, April 22). Internet shutdown hits the government too, Dozens of government systems and websites went offline, Is independence from the global internet possible. Eghtesad News. From: https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-781794

[4] Sabouri, S. (2026, April 24). It takes several months for businesses to return to normal even after the international internet is restored. Gadget News. From: https://gadgetnews.net/1147138/internet-restrictions-long-term-economic-social-impact/

[5] Hashempour, P. (2026, March 23). Internet shutdowns can disrupt students’ learning process. Gadget News. From: https://gadgetnews.net/1134971/internet-shutdowns-can-disrupt-students-learning-processes/

[6] Von Hein, S. (2026, April 22). School’s out in Iran: No phone, no internet, no classes. DW. From: https://www.dw.com/en/schools-out-in-iran-no-phone-no-internet-no-classes/a-76901420

[7] Rahbari, M. (2026, April 25). The continued restriction of internet access leads to a security crisis. Khabar Online. From: khabaronline.ir/xpNrP

[8] Khabar Foori. (2026, April 25). Which businesses are most affected by internet shutdowns. Khabar Foori. From: https://www.khabarfoori.com/fa/tiny/news-3210008

[9] Motamedi, M. (2026, April 5). Frustration grows as Iran’s wartime internet shutdown breaks grim record. Al Jazeera. From: https://www.aljazeera.com/news/2026/4/5/frustration-grows-as-irans-wartime-internet-shutdown-breaks-grim-record

[10] Khabar Online. (2026, April 25). What Are Businesses Going Through Without Internet Access? / A Wave of Layoffs in the Digital Economy. Khabar Online. From: khabaronline.ir/xpNtq

[11] Shafafy, M. (2026, April 25). ‘Silent violence’: Life inside Iran’s internet blackout. ITV News, Yahoo News. From: https://sg.news.yahoo.com/silent-violence-life-inside-irans-203451906.html

[12] Ameri, D. (2026, April 17). Iran: Internet blackout highlights real toll of censorship. DW. From: https://www.dw.com/en/iran-internet-blackout-highlights-real-toll-of-censorship/a-76832488

[13] Kalhor, H. (2026, April 20). A Narrative of 1,500 Comments on the Digital Blackout: A Harsh Test of Survival Under the Burden of Isolation, Unemployment, Debt, and Psychological Pressure. Zoomit. From: https://www.zoomit.ir/report/459025-zoomit-users-issues-of-internet-shutdown/

[14] The New Arab. (2026, March 29). Iran 30 days into internet blackout, isolating millions amid war. The New Arab. From: https://www.newarab.com/news/iran-30-days-internet-blackout-isolating-millions-amid-war

[15] Eghtesad News. (2026, April 21). Hardships of Over 50 Days of Internet Shutdown Through People’s Voices, A Harsh Test of Survival Under the Burden of Isolation, Unemployment, Debt, and Psychological Pressure. Eghtesad News. From: https://www.eghtesadnews.com/fa/tiny/news-781685

[16] Mahdavi Doost, I. (2026, April 17). Fifty Days of Internet Shutdown: What Happened to People’s Businesses. IRNA. From: https://irna.ir/xjX6vy

[17] Iberdrola. (n.d). Digital rights, essential in the Internet age. Iberdrola. From: https://www.iberdrola.com/about-us/our-innovation-model/what-are-digital-rights

[18] Ohchr. (n.d). Access to Information. Ohchr. From: https://www.ohchr.org/Documents/Issues/Expression/Factsheet_5.pdf

[19] Liberties EU. (2023, January 16). Access to Information: Definition, Importance, Expansion. Liberties EU. From: https://www.liberties.eu/en/stories/access-to-information/44612

[20] Fararu. (2026, April 5). A gradual erosion of livelihoods / The issue is not just the internet shutdown. Fararu. From: https://fararu.com/fa/tiny/news-965559

[21] Saniei, M. (2026, April 25). Reflections on the Consequences of International Internet Shutdowns. Didar. From: https://www.didarnews.ir/000pjG

[22] Sheikhi, M. (2026, April 15). Missed Updates: The Impact of Internet Shutdowns on User Security. Zoomit. From: https://www.zoomit.ir/internet-network/455906-security-issues-internet-shutdown/

[23] Donyaye Eghtesad. (2026, April 15). A Silent and Devastating Earthquake: Multi-Billion-Dollar Losses to Businesses from Internet Shutdowns. Donyaye Eghtesad. From: https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4264212

[24] Access Now. (2026, March 11). Connect the population: Access Now demands end to Iran’s continued internet blackout amid war. Access Now. From: https://www.accessnow.org/press-release/iran-connect-the-population-statement/

[25] HRW. (2026, March 6). Iran: Internet Shutdown Violates Rights, Escalates Risks to Civilians. HRW. From: https://www.hrw.org/news/2026/03/06/iran-internet-shutdown-violates-rights-escalates-risks-to-civilians