گزارش خبری: حق تجمع مسالمت‌آمیز در سایه موج اعتراضات اجتماعی نسل زد در مراکش

مقدمه

در اواخر سپتامبر ۲۰۲۵ مراکش شاهد موجی از اعتراضات اجتماعی شد که به‌سرعت در سراسر کشور گسترش یافت و به‌عنوان بزرگ‌ترین چالش اجتماعی برای دولت ائتلافی نخست‎وزیر، عزیز اخنوش، از زمان روی کار آمدن وی تلقی می‌شود. این اعتراض‌ها که توسط گروهی ناشناس به نام «GenZ 212» در فضای مجازی و به‌ویژه شبکه اجتماعی دیسکورد سازمان‌دهی می‌شد، عمدتاً از سوی جوانان و نوجوانانی شکل گرفت که نسبت به مشکلات ساختاری نظام بهداشتی و آموزشی و نابرابری‌های اقتصادی اعتراض داشتند. اعتراض‌ها پس از فوت هشت زن باردار در بیمارستان شهر اقادیر و انتشار تصاویری از شرایط وخیم مراکز درمانی آغاز شد و با شعار «بیمارستان‎ها پیش از استادیوم‎ها» و «سلامت، آموزش و شغل» در بسیاری از شهرها طنین‌افکن گردید. اعتراض به ساخت استادیوم‌ها، در راستای تلاش‌های مالی و عمرانی دولت مراکش جهت فراهم‌آوردن زیرساخت‌های برگزاری جام جهانی فوتبال 2030 به همراه اسپانیا و پرتغال بود.

از نظر تاریخی، مراکش پس از انقلاب‌های عربی ۲۰۱۱ با اجرای اصلاحات سیاسی محدود و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها توانسته بود ثبات نسبی ایجاد کند، اما افزایش بدهی‌های عمومی، نرخ بیکاری بالا بخصوص در میان قشر جوان، فشار تورمی و احساس نابرابری، زمینه شکل‌گیری نارضایتی گسترده را فراهم کرده بود. این نارضایتی‌ها در سال‌های گذشته با اعتراض‌های منطقه‌ای در ریف و جراده نمود یافت، اما جنبش جدید در سطحی ملی و با استفاده از ابزارهای جدید دیجیتالی رخ داد.

وقایع

• مشکلات اقتصادی

اقتصاد مراکش با چالش‌های ساختاری و تاریخی متعددی روبه‌رو است. رشد اقتصادی این کشور اگرچه در سال‌های اخیر ادامه داشته، اما نتوانسته به بهبود پایدار در معیشت مردم منجر شود. وابستگی به کشاورزی، ضعف در صنعت و محدودیت فرصت‌های شغلی از مهم‌ترین موانع توسعه در این کشور به شمار می‌آیند. علاوه بر این، نابرابری اجتماعی، فساد اداری و فشارهای مالی ناشی از بدهی‌های عمومی نیز بر توان اقتصادی دولت اثر منفی گذاشته‌اند. در نتیجه، اقتصاد مراکش همچنان در مسیر گذار از یک اقتصاد متکی به منابع سنتی به سمت توسعه پایدار و فراگیر قرار دارد. از سال ۲۰۰۶ به بعد، پادشاهی مراکش با سلسله‌ای از شوک‌های خارجی روبه‌رو شد؛ از جمله پایان توافق چندجانبه با اتحادیه اروپا، بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸، بحران بدهی منطقه یورو در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ که بر شرکای اصلی تجاری و سرمایه‌گذاری آن اثر گذاشت و افزایش قیمت انرژی[1] که همگی تأثیرات قابل‌توجهی بر این کشور داشت؛ علاوه بر این موارد، صندوق بین‌المللی پول معتقد است که تنش‌های ژئوپلیتیکی منطقه‌ای، خشکسالی‌های شدید و اخیراً تأثیرات همه‌گیری کرونا و پیامدهای اقتصادی حمله روسیه به اوکراین، بر روند اقتصادی این کشور مؤثر بوده است[2]. به همین دلیل، نرخ فقر بخصوص در مناطق روستایی همچنان بالاست[3]. مراکش بسیاری از اقدامات توسعه پایدار را انجام داده و اهمیت این مسئله را در تبدیل آنها به اولویت رشد استراتژیک درک کرده است. بااین‌حال، بدون شک هزینه این سیاست برای کشوری که با چالش‌های دوگانه توسعه اقتصادی و ارائه خدمات اساسی مانند آموزش، بهداشت و مبارزه با فقر برای جمعیتی روبه‌رشد که هر سال با افزایش 400 هزار نفری روبروست، بسیار بالا است[4]. بالا بودن نرخ تولد در این کشور در میان‌مدت و بلند‌مدت باعث شده که نرخ جمعیت جوان این کشور نسبت به کل جمعیت بالا باشد و طبیعتاً این جمعیت نیازمند فرصت‌های شغلی مناسبی است که هم‌اکنون در دسترس نیست. محرومیت اجتماعی-اقتصادی و فقدان فرصت‌های شغلی از عوامل اصلی رادیکالیزه‌شدن و مهاجرت نامنظم، به‌ویژه در میان جوانان مراکشی، بوده‌ است[5]. آمارهای سازمان بین‌المللی کار نشان می‌دهد که نرخ اشتغال زنان و جوانان در مراکش نسبت به بازه زمانی بلندمدت بدتر شده است.

جدول (1)

منبع: سازمان همکاری و توسعه اقتصادی

وضعیت اقلیمی کشور مراکش نیز با تأثیرگذاری مستقیم بر شرایط اقتصادی مردم این کشور، باعث وجود مشکلات عدیده و نارضایتی‌های اجتماعی در این کشور شده است؛ اقلیم این کشور ذاتاً خشک است و تغییرات اقلیمی نیز بر این موضوع تأثیر می‌گذارد و باتوجه‌به اینکه اقتصاد این کشور وابستگی قابل‌توجهی به درآمدهای حاصل از کشاورزی دارد، آسیب‌پذیرتر خواهد بود. طبق آمارها، 11 درصد از کل تولید ناخالص داخلی و 30 درصد از نرخ اشتغال در مراکش به حوزه کشاورزی تعلق دارد[6] که آسیب‌پذیری این کشور در برابر نوسانات اقلیمی را افزایش می‌دهد.

در مجموع باتوجه‌به موارد فوق‌الذکر به نظر می‌رسد که آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم جهت برگزاری مسابقات جام جهانی 2030 و جام ملت‌های آفریقا 2025، اقتصاد مراکش را در شرایطی قرار داد که نارضایتی‌های اجتماعی را تشدید کرده و این دوگانه را در ذهن افکار عمومی این کشور ایجاد کرد که در زمانیکه زیرساخت‌های آموزشی، درمانی و رفاهی در کشور نیاز به ارتقا دارند، تامین مالی زیرساخت‌های جام جهانی از جمله یکسری وزرشگاه بزرگ اختصاصی برای این مسابقات نمی‌تواند توجیه داشته باشد. مراکش بازسازی شش ورزشگاه را آغاز کرده و قرار است تا سال ۲۰۲۸ یک ورزشگاه عظیم جدید با هزینه حدود ۱.۷ میلیارد دلار بسازد. سایر سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی در مقیاس بزرگ برای این رویداد شامل  تقریباً ۹ میلیارد دلار برای بهبود حمل و نقل ریلی، نزدیک به ۷ میلیارد دلار برای اینترنت پرسرعت و حدود ۳.۷ میلیارد دلار برای فرودگاه‌ها می‌شود[7].

• دعوت‌نامه مجازی و جرقه اعتراضات

با انتشار تقریباً هم‌زمان خبر افتتاح ورزشگاه «مولای عبدالله» در شهر رباط و خبر مرگ هشت زن باردار در بیمارستان «حسن دوم» در شهر اقادیر و افزایش نگرانی‌ها از کمبود دارو، کارکنان پزشکی و امکانات، جوانان با الگوگیری از اعتراضات اجتماعی در کشورهای نپال و پرو[8] ، در شبکه اجتماعی دیسکورد گردهم آمدند و در قالب گروهی با نام GenZ 212 برنامه‌ریزی برای تجمع مسالمت‌آمیز در ۲۳ سپتامبر در سیزده شهر را آغاز کردند؛ اما در ادامه این اعتراضات به خشونت کشیده شد و تعداد زیادی دستگیر، تعدادی مجروح و چند نفر نیز کشته شدند. پس از بالاگرفتن اعتراضات، گروهی که رهبری اعتراضات گسترده مراکش را بر عهده دارد، خواستار برکناری دولت شد؛ این درخواست پس از برگزاری تظاهرات تازه‌ای در روز پنج‌شنبه  دوم اکتبر مطرح شد؛ تظاهراتی که در سراسر پادشاهی مراکش با محوریت اصلاحات در بخش‌های بهداشت و آموزش برگزار شد و ششمین روز پیاپی اعتراضات عمدتاً مسالمت‌آمیز بود، هرچند با بروز پراکنده خشونت همراه شد. گروه اعتراضی GenZ 212 اعلام کرد: «ما خواستار برکناری دولت کنونی به دلیل ناتوانی در حفاظت از حقوق قانون اساسی شهروندان مراکشی و عدم پاسخ‌گویی به مطالبات اجتماعی آنان هستیم[9]». به گزارش الجزیره، در روز چهارشنبه اول اکتبر، نیروهای امنیتی به روی معترضان آتش گشودند و سه نفر شهر «لقلیاء»، شهری کوچک در حومه شهر جنوبی اقادیر کشته شدند[10]. وزارت کشور مراکش در همین روز اعلام کرد که در جریان تظاهرات در این کشور ۲۸۶ نفر زخمی و ۴۰۹ نفر بازداشت شدند[11]. گزارش‌های خبری نشان می‌دهد که نیروهای پلیس لباس‌شخصی اقدام به مقابله با معترضان در چندین شهر از جمله رباط، کازابلانکا و اقادیر کردند.

از حدود یک دهه قبل، اعتراضات در کشور مراکش اغلب باتکیه‌بر موضوع نابرابری‌های منطقه‌ای و اولویت‌ برنامه‌های دولت در شهر رباط پایتخت این کشور انجام شده است؛ اما این تظاهرات سراسری، به‌نوعی تکرار نارضایتی‌های اوایل سال جاری میلادی در نقاط مختلف کشور مراکش از جمله در مناطق آسیب‌دیده از زمین‌لرزه مرگبار سال ۲۰۲۳ بود[12]. این اعتراضات از تطوان و طنجه در شمال کشور تا  کازابلانکا در غرب، فاس و شهر مراکش در مرکز و پایتخت یعنی رباط جریان پیدا کرد. اعتراضات کازابلانکا بیشتر در محله کارگرنشین «الفیدا» بود[13] که نشان از وضعیت اقتصادی نامطلوب و فشار بر اقشار کم‌درآمد در کشور است. انجمن حقوق بشر مراکش اعلام کرده است که بیش از ۱۰۰۰ نفر در این اعتراضات دستگیر شده‌اند، از جمله بسیاری که دستگیری آنها توسط رسانه‌های محلی به‌صورت ویدئویی نشان داده شده است و برخی که توسط مأموران لباس‌شخصی در مصاحبه‌های زنده تلویزیونی بازداشت شده‌اند[14]. در روز 30 سپتامبر در کازابلانکا، 37 نفر به دفتر دادستانی احضار شدند و در یکم اکتبر نیز اعلام شد که 24 نفر از جمله شش فرد زیر سن قانونی در این شهر بازداشت شده‌اند[15]. به‌طورکلی طبق ادعای برخی رسانه‌ها، تا یکم اکتبر یعنی حدود یک هفته پس از شروع اعتراضات، حدود 400 نفر بازداشت شدند[16].

معترضان خواسته‌های خود را بیشتر در قالب شعارهایی مرتبط با رفاه و سازندگی متمرکز کرده بودند؛ اما پس از آنکه اعتراضات با خشونت همراه شد، شعارها به سمت انتقاد از دولت و حاکمیت کشیده شد و همان‌طور که بیان شد، معترضان خواستار برکناری نخست‌وزیر شدند. معترضان به وجود فساد، نابرابری و فرسودگی و عدم برنامه‌ریزی در سیستم آموزشی، رفاهی و درمانی اعتراض کردند. یکی از معترضان در مصاحبه‌ای با خبرنگاران خارجی عنوان کرده بود که برای دریافت بهتر و سریع‌تر خدمات بهداشتی و درمانی مجبور هستیم که رشوه پرداخت کنیم. در همین راستا، عمران، ۲۰ساله روز یکشنبه در حاشیه تظاهرات در پایتخت به خبرگزاری فرانسه (AFP) گفت: «اصلاح بخش‌های بهداشت و آموزش ضروری است. ما می‌دانیم که این کار زمان‌بر خواهد بود، اما باید از جایی شروع کنیم[17]». همچنین یک جوان بیکار ۲۷ساله که رادیو بین‌المللی فرانسه او را رشید نامیده و نخواسته که هویتش فاش شود، به رسانه مذکور گفته بود که: «هر آنچه یک انسان برای زندگی نیاز دارد، ما نداریم. مسئولان ما را نمی‌بینند؛ ما برایشان نامرئی هستیم، انگار اصلاً وجود نداریم[18]».

علاوه بر اعتراضات داخل کشور، بعدازظهر شنبه چهارم اکتبر، دو تجمع در پاریس و مارسی فرانسه در حمایت از گروه GenZ 212 برگزار شد؛ یک روزنامه‌نگار خبرگزاری فرانسه خاطرنشان کرد که به ابتکار جامعه مراکشی‌های مقیم خارج، حدود صد نفر به طور مسالمت‌آمیز در چند ده‌متری کنسولگری مراکش در مارسی تجمع کردند. رضا، شهروند فرانسوی-مراکشی که نخواست نام خانوادگی‌اش فاش شود، توضیح داد: «تجمع در مارسی عمدتاً برای حمایت از جوانان مراکشی است که چند روزی است در خیابان‌ها هستند و واقعاً خواستار چیزهای بسیار اساسی، از جمله سیستم آموزشی بهتر و سیستم بهداشتی بهتر، هستند.» برای لامیا یک معلم ۳۰ساله اصالتاً مراکشی، این همچنین به معنای «درخواست پایان‌دادن به سرکوب پلیس» است[19].

چالش‌ها و واکنش‌ها

• تعهدات بین‌المللی دولت

یکی از چالش‌های جدی موجود دررابطه‌با مشکلات و معضلاتی که جامعه مراکش هم‌اکنون با آن مواجه است، تعهدات بین‌المللی دولت مراکش در جهت برگزاری مسابقات بین‌المللی فوتبال در سال 2030 و البته دسامبر 2025 است. مراکش که شش ورزشگاه فوتبال جهت برگزاری مشترک جام جهانی فوتبال 2030 به همراه اسپانیا و پرتغال ارائه خواهد کرد، تعهد کرده است که پنج ورزشگاه مستعد را طبق استانداردهای فدراسیون بین‌المللی فوتبال بازسازی کرده و یک ورزشگاه جدید نیز بسازد که فاز اول این ورزشگاه جدید یعنی «مولای عبدالله» در کازابلانکا به بهره‌برداری رسیده است اما این تعهدات، بار مالی سنگینی را به دولت مراکش تحمیل خواهد کرد و حتی اعتراضات اجتماعی نیز نمی‌تواند باعث شود که دولت مراکش از میزبانی کناره‌گیری کند. طرح توسعه استادیوم‌ها به سرمایه‌گذاری عظیمی نیاز دارد. طبق گزارش اخیر مرکز آینده‌پژوهی اقتصادی و اجتماعی، مراکش برای توسعه زیرساخت‌های ورزشی خود ۵۲ میلیارد درهم مراکش (حدود ۵ میلیارد دلار) اختصاص داده است؛ شرکت‌های مراکشی «TGCC» و «SGTM» به‌تازگی قراردادی به ارزش 3.2 میلیارد درهم مراکش (حدود ۳۲۰ میلیون دلار) برای مرحله دوم پروژه ورزشگاه بزرگ حسن دوم در کازابلانکا به‌دست آورده‌اند[20]. اینگونه هزینه‌ها گرچه به دولت مراکش در برگزاری بهتر مسابقات فوتبال کمک خواهد کرد اما فشار زیادی را به زیرساخت‌های معطل مانده یا بازسازی نشده تحمیل خواهد کرد.

• واکنش‌های داخلی

خالد شناق، نماینده حزب استقلال، پرسشی کتبی به وزیر بهداشت، امین طهراوی، ارسال کرده و نسبت به وضعیت نگران‌کننده در بیمارستان حسن دوم هشدار داده است. او به کمبود تجهیزات پزشکی، ازدحام جمعیت و طولانی‌بودن صف انتظار در بخش‌های مختلف به‌ویژه اورژانس اشاره کرده است. شناق در نامه خود نوشت: «وضعیت زمانی نگران‌کننده‌تر شد که گزارش‌های رسانه‌ای از مرگ پیاپی شش زن جوان در بخش زایمان ظرف تنها یک هفته خبر دادند؛ زنانی که تحت عمل سزارین در شرایطی جان باختند که پرسش‌های بسیاری درباره رعایت استانداردهای ایمنی پزشکی را برمی‌انگیزد». شناق در پرسش کتبی خود تأکید کرده است که با وجود توضیحات اداره بهداشت منطقه‌ای درباره تصاویر منتشرشده، «نبود یک رویکرد جامع و شفاف ارتباطی از سوی وزارتخانه، تنها باعث افزایش تردیدها و نارضایتی بیشتر در میان مردم منطقه شده است». او خواستار انجام تحقیقی کامل، ارائه پاسخ‌های روشن و اتخاذ فوری اقداماتی برای حفاظت از جان زنان باردار شد. همچنین از دولت خواست برنامه‌ای جامع برای بازسازی و نوسازی بیمارستان اجرا کند، زیرا این مرکز درمانی نقش کلیدی در ارائه خدمات به جمعیت منطقه دارد[21].

• واکنش‌های بین‌المللی

سازمان عفو بین‌الملل در بیانیه‌ای در تاریخ سوم اکتبر 2025 نسبت به سرکوب خشونت‌آمیز اعتراضات جوانان در مراکش هشدار داده و خواستار تحقیق فوری و مستقل درباره کشته شدن دست‌کم سه نفر، زخمی شدن ده‌ها تن و بازداشت بیش از ۴۰۰ نفر از پایان سپتامبر ۲۰۲۵ شده است. عفو بین‌الملل این رفتار را نقض آشکار اصول بین‌المللی از جمله «اصول اساسی سازمان ملل درباره به‌کارگیری زور و سلاح گرم» دانسته و تأکید کرده است که استفاده از نیروی مرگ‌بار فقط در شرایطی مجاز است که برای حفظ جان به‌طور مطلق اجتناب‌ناپذیر باشد. با وجود ادعای دولت مبنی بر بازداشت ۴۰۹ نفر که بسیاری از آنان از جمله چندین نوجوان تحت ماده ۵۸۱ قانون کیفری به «شرکت در تجمعات خشونت‌آمیز» متهم شده‌اند، شواهد نشان می‌دهد بسیاری از این افراد پیش از بروز هرگونه خشونت بازداشت شده‌اند. عفو بین‌الملل از دولت مراکش خواسته است اتهامات علیه افرادی را که صرفاً به دلیل مشارکت در اعتراضات مسالمت‌آمیز بازداشت شده‌اند، فوراً لغو کند و به‌جای سرکوب، به خواسته‌های مشروع جوانان برای آموزش بهتر، نظام بهداشتی عادلانه، اشتغال شایسته، شفافیت و مقابله با فساد پاسخ دهد. این سازمان همچنین هشدار داده است که ادامه استفاده از زور افراطی، بازداشت‌های خودسرانه و فقدان شفافیت قضایی می‌تواند فضای عمومی کشور را بیش از پیش محدود کرده و حق تجمع مسالمت‌آمیز را عملاً از بین ببرد[22].

روزنامه اسپانیایی «ال کانفیدنشال» در گزارشی تحت عنوان «ورزشگاه‌ها، بهداشت و یک گل: پارادوکس فوتبال در اعتراضات مراکش» به این مسئله پرداخت. اعتراضات اخیر در مراکش که از اواخر سپتامبر ۲۰۲۵ آغاز شده، به جنبشی گسترده از نسل جوان تبدیل شده است. شعار اصلی معترضان «نه به جام جهانی، بله به بهداشت» است که به نابرابری عمیق میان سرمایه‌گذاری میلیاردی دولت در برگزاری جام جهانی ۲۰۳۰ و کمبود مزمن در نظام آموزش و بهداشت اشاره دارد. نرخ بیکاری جوانان بیش از ۳۷ درصد است و این بحران اقتصادی و اجتماعی، بسیاری را به مهاجرت واداشته است. استادیوم‌های فوتبال که پیش‌تر تنها فضای بروز هیجان ورزشی بودند، اکنون به محملی برای بیان خشم اجتماعی و نقد سیاسی بدل شده‌اند. گروه‌های هوادار افراطی مانند «وینرز» و «گرین بویز» در سال‌های اخیر از طریق سرودها و بنرهایشان به موضوعاتی چون فساد، فقر، سرکوب و حتی روابط با اسرائیل اعتراض کرده‌اند. در جنبش‌های پیشین مانند «حرک‌الریف» و اعتراضات ۲۰۱۸ نیز همین گروه‌ها نقش فعالی داشتند. در این میان، برخی از ستارگان فوتبال مراکش مانند اشرف حکیمی و ابراهیم دیاز نیز با پست‌های خود از معترضان حمایت کرده‌اند. این پیوند میان فوتبال و سیاست یادآور نقش «اولتراها» در انقلاب مصر است، جایی که ورزشگاه‌ها به میدان اعتراض بدل شدند. اکنون نیز استادیوم‌ها در مراکش همان کارکرد را یافته‌اند: نماد دوگانگی میان نمایش جهانی قدرت و واقعیت تلخ نابرابری داخلی. این اعتراضات، بیش از هر چیز، صدای نسلی است که میان شور ملی‌گرایی فوتبالی و بحران عدالت اجتماعی گرفتار مانده و دیگر نمی‌خواهد خاموش بماند[23].

اندیشکده مشهور آمریکایی، «شورای آتلانتیک»، در گزارشی که در تاریخ دوم اکتبر 2025 در وبسایت خود منتشر نموده است، نسبت به اعتراضات در مراکش واکنش نشان داده است. در این گزارش پس از ارائه توضیحاتی در رابطه با آنچه در جریان این اعتراضات رخ داده است، آمده است که: با توجه به برگزاری انتخابات عمومی در سپتامبر ۲۰۲۶، این خیزش نسل Z به‌ طور قطع، گفتمان سیاسی مراکش را دگرگون خواهد کرد و اولویت‌های دولت را از پروژه‌های نمایشی و ورزشی به سمت عدالت اجتماعی و خدمات عمومی سوق خواهد داد. با توجه به سابقه دولت در مدیریت بحران‌ها، احتمالاً کشور به ‌تدریج به آرامش بازخواهد گشت؛ هرچند بعید است این جنبش به انقلابی بنیادین مانند نپال منجر شود. با این حال، این لحظه برای مراکش یک نقطه عطف تاریخی است؛ زنگ بیدارباش برای حکومتی که نسل دیجیتالی و منتقدی را در برابر خود می‌بیند که اولویت را نه بر سنگ و سازه، بلکه بر انسان و کرامت اجتماعی می‌گذارد. ناظران همچنین نسبت به اثر سرایتی این جنبش در منطقه هشدار می‌دهند: الجزایر هم‌اکنون شاهد فراخوان‌هایی برای اعتراضات مشابه تحت برچسب #GenZ213  است[24].

جمع‌بندی

اعتراضات مراکش در سپتامبر ۲۰۲۵، نمایانگر تقاطع چند بحران ساختاری در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و حکمرانی است. این تحولات نه صرفاً واکنشی به یک حادثه انسانی یعنی مرگ زنان در بیمارستان، بلکه تجلی انباشت نارضایتی‌های طولانی‌مدت از وضعیت خدمات عمومی، اشتغال و نابرابری منطقه‌ای بود. سازمان‌دهی اعتراضات توسط نسل جوان و از طریق شبکه‌های مجازی و دیجیتال، نشان‌دهنده تغییر الگوی کنش سیاسی در مراکش از قالب‌های سنتی به شیوه‌های جدید است. از منظر اقتصادی، فشار بدهی عمومی، بیکاری جوانان و آسیب‌پذیری اقلیمی اقتصاد کشاورزی، در کنار هزینه‌های بالای پروژه‌های زیرساختی برای جام جهانی ۲۰۳۰، موجب شکل‌گیری نوعی دوگانگی در برداشت عمومی میان نیازهای اجتماعی فوری کشور و اهداف توسعه‌ای بلندمدت شده است.

در سطح اجتماعی، افزایش حساسیت افکار عمومی نسبت به کیفیت خدمات درمانی و آموزشی، بازتابی از رشد آگاهی اجتماعی و مطالبه‌گری نسل جدید است. همچنین از دیدگاه نهادی، دولت با چالشی مضاعف روبه‌رو است: حفظ تعهدات بین‌المللی در حوزه رویدادهای ورزشی و پاسخ‌گویی به فشارهای داخلی برای اصلاحات ساختاری. در این میان، نحوه واکنش دولت و رویکرد آن به گفت‌وگو با جامعه مدنی، می‌تواند تعیین‌کننده مسیر آینده تحولات سیاسی در کشور باشد. استمرار استفاده از راهکارهای امنیتی به‌جای پاسخ‌گویی اجتماعی، احتمالاً شکاف اعتماد میان دولت و شهروندان را عمیق‌تر خواهد کرد. در مقابل، اتخاذ سیاست‌های مشارکتی، شفافیت اقتصادی و سرمایه‌گذاری در حوزه‌های سلامت و آموزش می‌تواند زمینه بازسازی این اعتماد را فراهم کند.

[1]. Kateb, A. (2024, September 20). Morocco’s Long Road Toward Economic Transformation. Carnegie Endowment for International Peace. From: https://carnegieendowment.org/research/2024/09/moroccos-long-road-toward-economic-transformation

[2]. International Monetary Fund. (2023, October 9). Morocco’s Quest for Stronger and Inclusive Growth. International Monetary Fund. From: https://www.imf.org/en/Publications/Books/Issues/2023/09/22/Moroccos-Quest-for-Stronger-and-Inclusive-Growth-525734

[3]. Arezki, R. (2025, January 9). Morocco’s government must foster greater economic competition. Atlantic Council. From: https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/books/moroccos-government-must-foster-greater-economic-competition/

[4]. Saeedi, G. ((2023, September 14). Cultural and economic developments in Morocco. International Peace Studies Center. From: https://peace-ipsc.org/fa/%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B4/

[5]. Fakoussa-Behrens, D. & Kabis-Kechrid, L. (2020, January 30). Morocco’s Socio-Economic Challenges. German Council on Foreign Relations. From: https://dgap.org/en/research/publications/moroccos-socio-economic-challenges

[6]. Coface. (2025, March). Morocco. Coface. From: https://www.coface.com/news-economy-and-insights/business-risk-dashboard/country-risk-files/morocco

[7]. The New Arab. (2025, October 3). What do we know about Morocco’s GenZ 212 protests?. The New Arab. From: https://www.newarab.com/news/what-do-we-know-about-moroccos-genz-212-protests

[8]. Eljechtimi, A. & Dziadosz, A. (2025, October 6). Youth-led unrest exposes cracks in Morocco’s economic model. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/africa/youth-led-unrest-exposes-cracks-moroccos-economic-model-2025-10-06/

[9]. Oudrhiri, K. & Bellaouali, I. (2025, October 2). Group leading Morocco protests demands govt dismissal. Al-Monitor. From: https://www.al-monitor.com/originals/2025/10/group-leading-morocco-protests-demands-govt-dismissal

[10]. Rogers, A. & AFP. & AP. (2025, October 2). Death toll rises to 3 in Morocco with more protests expected. Al Jazeera. From: https://www.aljazeera.com/amp/news/2025/10/2/death-toll-rises-to-3-in-morocco-with-more-protests-expected

[11]. Yazdan Panah, M. (2025, October 1). Protests continue in Morocco; hundreds injured and arrested. IRNA. From: https://www.irna.ir/news/85955343/%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B4-%D8%B5%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF

[12]. Jafari, B. (2025, September 30). Moroccan protesters criticize World Cup spending despite domestic problems. IRNA. From: https://www.irna.ir/news/85953808/%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF

[13]. BFMTV. (2025, October 6). Mobilization of the GenZ 212 collective in Morocco: new demonstrations in the streets for the ninth consecutive day. BFMTV. From: https://www.bfmtv.com/international/afrique/maroc/mobilisation-du-collectif-gen-z-212-au-maroc-nouvelles-manifestations-dans-les-rues-pour-le-neuvieme-jour-consecutif_AD-202510060252.html

[14]. Metz, S. & Oubachir, A. (2025, October 3). Morocco’s youth-led protests demand better schools and hospitals, prime minister resignation. AP News. From: https://apnews.com/article/morocco-protests-corruption-8b41a38db7c598e2e1a5b10e86a4d9d3

[15]. El Pais. (2025, October 1). Youth protests in Morocco to demand improvements in health and education lead to riots in several cities. El Pais. From: https://elpais.com/internacional/2025-10-01/las-protestas-de-jovenes-en-marruecos-para-exigir-mejoras-en-sanidad-y-educacion-derivan-en-disturbios-en-varias-ciudades.html

[16]. Cadena Ser. (2025, October 1). Moroccan Gen Z protests for improved public services leave more than 400 arrested. Cadena Ser. From: https://cadenaser.com/nacional/2025/10/01/las-protestas-de-la-generacion-z-marroqui-para-la-mejora-de-los-servicios-publicos-dejan-mas-de-400-detenidos-cadena-ser/

[17]. Le Monde. (2025, October 6). Protests in Morocco: Hundreds of young people took to the streets for the ninth day in a row. Le Monde. From: https://www.lemonde.fr/afrique/article/2025/10/06/au-maroc-des-centaines-de-jeunes-ont-battu-le-pave-pour-le-neuvieme-jour-consecutif_6644745_3212.html

[18] RFI. (2025, October 4). Morocco: “We are invisible” to the rulers, says an indignant GenZ 212 demonstrator. RFI. From: https://www.rfi.fr/fr/afrique/20251004-maroc-on-est-invisibles-pour-les-gouvernants-s-indigne-manifestant-genz-212-casablanca

[19] France 24. (2025, October 5). In Morocco, 8th day of demonstrations by the GenZ 212 collective for health and education. France 24. From: https://www.france24.com/fr/afrique/20251005-au-maroc-nouvelles-manifestations-du-collectif-genz-212-pour-le-8e-jour-cons%C3%A9cutif

[20]. Faouzi, A. (2025, June 11). Morocco Accelerates World Cup 2030 Preparations with Ambitious Stadium Plans. Morocco World News. From: https://www.moroccoworldnews.com/2025/06/211549/morocco-accelerates-world-cup-2030-preparations-with-ambitious-stadium-plans/

[21]. Zouiten, S. (2025, September 10). Protests in Agadir After Rising Maternal Deaths at Hassan II Hospital. Morocco World News. From: https://www.moroccoworldnews.com/2025/09/258645/protests-in-agadir-after-rising-maternal-deaths-at-hassan-ii-hospital/

[22]. Amnesty International. (2025, October 3). Morocco: Stop use of excessive force following crackdown on youth protests. Amnesty International. From: https://www.amnesty.org/es/latest/news/2025/10/morocco-halt-use-of-excessive-force-following-crackdown-on-youth-protests/

[23]. Vazquez, L. (2025, October 5). Stadiums, health and a goal: the paradox of football in the protests in Morocco. El Confidencial. From: https://www.elconfidencial.com/mundo/2025-10-05/paradoja-futbolera-protestas-marruecos_4221717/

[24]. Zaaimi, S. (2025, October 2). Four questions (and expert answers) about the antigovernment protests in Morocco. Atlantic Council. From: https://www.atlanticcouncil.org/blogs/new-atlanticist/four-questions-and-expert-answers-about-the-antigovernment-protests-in-morocco/