گزارش خبری: بررسی وضعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رژیم اسرائیل پیش و پس از وقایع 7 اکتبر 2023

مقدمه

واقعه 7 اکتبر ۲۰۲۳ که منجر به افزایش مجدد تنش‌ها میان فلسطینیان و اسرائیل شد، نقطه‌ عطفی تاریخی در معادلات سیاسی و امنیتی خاورمیانه به شمار می‌آید. این رخداد که با حمله غافلگیرانه حماس به مناطق پیرامونی نوار غزه آغاز شد، به‌سرعت به یکی از خشن‌ترین و پیچیده‌ترین درگیری‌های دهه اخیر در منطقه خاورمیانه بدل گردید. در پی این حمله، اسرائیل با واکنشی شدید و گسترده، حملات هوایی و زمینی بی‌وقفه‌ای را علیه نوار غزه آغاز کرد که منجر به ویرانی گسترده زیرساخت‌های غیرنظامی، از جمله بیمارستان‌ها، مدارس و اماکن مذهبی و نیز آوارگی صدها هزار نفر از ساکنان غزه شد. در این میان، جامعه بین‌المللی شاهد شکاف عمیقی در مواضع قدرت‌های جهانی بود؛ برخی کشورها به حمایت بی‌قیدوشرط از اسرائیل پرداختند، درحالی‌که دیگران خواستار آتش‌بس فوری، توقف نسل‌کشی و احترام به حقوق غیرنظامیان شدند. تلاش‌های دیپلماتیک سازمان ملل متحد، قطر، مصر و دیگر میانجی‌ها برای برقراری آرامش، در مقاطع مختلف با شکست یا توقف موقت روبه‌رو گردید، تا سرانجام ترک مخاصمه‌ای شکننده برقرار شد که پایداری آن همچنان با تردیدهای فراوان همراه است. علاوه بر خسارات انسانی و مادی گسترده‌ای که بر مردم فلسطین وارد آمد، این جنگ تأثیرات عمیقی نیز بر جامعه اسرائیل برجای گذاشت. از یک‌سو، ضعف نهادهای امنیتی اسرائیل در پیش‌بینی و مقابله با حمله اولیه، مشروعیت سیاسی دولت را با بحران روبه‌رو ساخت و از سوی دیگر، پیامدهای اقتصادی، روانی و اجتماعی جنگ، جامعه اسرائیلی را دچار شکاف‌ها و تنش‌های داخلی عمیق‌تری کرد.

وقایع

• اقتصاد

واقعه هفتم اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ پرهزینه غزه، ضربه‌ای جدی و چندبعدی به اقتصاد اسرائیل وارد کرد. پیش از آغاز این بحران، اقتصاد ۵۸۰ میلیارد دلاری اسرائیل[1] از پویاترین اقتصادهای خاورمیانه به شمار می‌رفت و در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ رشد تولید ناخالص داخلی آن به ترتیب حدود ۷ درصد و 6.5 درصد ثبت شده بود. اما با شروع جنگ و تداوم نااطمینانی‌های سیاسی و امنیتی، روند رشد اقتصادی به‌شدت کند شد و در سال ۲۰۲۴ تقریباً متوقف گردید. طبق داده‌های رسمی، نرخ رشد اقتصاد اسرائیل در سال ۲۰۲۴ تنها 9 دهم درصد بوده است[2]؛ رقمی که در مقایسه با میانگین رشد سال‌های پیش از جنگ (حدود ۵ تا ۷ درصد) یک سقوط قابل‌توجه محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش بانک مرکزی و مؤسسات آماری اسرائیل، در سه‌ماهه پایانی سال ۲۰۲۳ یعنی بلافاصله پس از درگیری با حماس، اقتصاد اسرائیل دچار شدیدترین انقباض از زمان همه‌گیری کرونا شد و تولید ناخالص داخلی به‌صورت سالانه‌ حدود 19.4 درصد کاهش یافت[3]؛ در همین دوره، مخارج مصرف‌کنندگان 26.9 درصد و واردات کالاها و خدمات بیش از 40 درصد کاهش یافت[4]، درحالی‌که صادرات نیز در حدود 18 درصد افت را تجربه کرد. سرمایه‌گذاری‌های بخش خصوصی و عمومی نیز سقوط چشمگیری داشتند که برخی برآوردها آن را بیش از 60 درصد اعلام کرده‌اند[5]. در سال 2023 رقم سرمایه‌گذاری خارجی در اسرائیل به کمترین میزان از سال 2016 رسید که در نمودار زیر قابل‌مشاهده است.

نمودار (1)

این رکود ناگهانی، بازتابی از شوک روانی، بی‌ثباتی امنیتی و کاهش اعتماد عمومی به آینده اقتصادی بود. جنگ غزه همچنین موجب انحراف بخش بزرگی از بودجه دولت به هزینه‌های نظامی، افت تولید صنعتی، کاهش گردشگری و مهاجرت نیروی کار شد. از زمان آغاز درگیری‌های غزه در اکتبر ۲۰۲۳ تا اکتبر ۲۰۲۵، هزینه‌های مستقیم عملیات‌های نظامی و تدابیر امنیتی اسرائیل به طور قابل‌توجهی افزایش یافته و بر اساس گزارش‌های رسمی و برآوردهای اقتصادی، تا پایان 2024 به حدود ۴۶ میلیارد دلار رسیده است[6]؛ این رقم معادل تقریباً ۷ تا ۸ درصد تولید ناخالص داخلی سالانه اسرائیل است[7] و فشار سنگینی بر بودجه دولت وارد کرده است؛ در مقام مقایسه، پیش از جنگ هزینه‌های دفاعی اسرائیل حدود ۳ تا ۴ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌داد. بدین ترتیب، اقتصاد اسرائیل که پیش‌تر با رشد پایدار و جذب سرمایه خارجی شناخته می‌شد، در پی حوادث اکتبر ۲۰۲۳ با یکی از سخت‌ترین بحران‌های اقتصادی و اجتماعی دو دهه اخیر خود مواجه گردید.

• گردشگری

یکی از بخش‌هایی که به‌شدت از جنگ آسیب دید، صنعت گردشگری اسرائیل بود. سال ۲۰۲۳ قرار بود نقطه عطفی برای این صنعت باشد و مقامات گردشگری پیش‌بینی کرده بودند که شمار گردشگران خارجی از مرز 4.5 میلیون نفر فراتر رود؛ رقمی بالاتر از سطح پیش از همه‌گیری کرونا[8]. تا پایان سپتامبر ۲۰۲۳ نیز روند ورود گردشگران قابل توجه بود و طبق داده‌های رسمی، حدود ۳۰۴ هزار نفر در آن ماه وارد اسرائیل شدند. اما با حمله ۷ اکتبر و آغاز جنگ غزه، مسیر کاملاً معکوس شد. بر اساس آمار منتشرشده از سوی اداره گردشگری اسرائیل، شمار گردشگران خارجی در اکتبر ۲۰۲۳ با سقوطی بی‌سابقه به حدود 89 هزار و 700  نفر کاهش یافت و در نوامبر ۲۰۲۳ نیز تنها 38 هزار نفر به آن سفر کردند[9]. این ارقام نشان می‌دهد که جریان معمول گردشگری تقریباً متوقف شده و بخش عمده‌ای از تورهای تفریحی و زیارتی به مقصد اسرائیل لغو گردیده است. در نتیجه، صنعتی که قرار بود یکی از موتورهای رشد اقتصادی اسرائیل در سال ۲۰۲۳ باشد، به یکی از قربانیان اصلی جنگ تبدیل شد؛ زیان‌های مالی گسترده، بیکاری در بخش خدمات و رکود در هتل‌ها و حمل‌ونقل، چهره‌ای از بحران اقتصادی پس از ۷ اکتبر را نمایان می‌سازد. به گفته یوسی فتال یک از مقامات صنعت گردشگری اسرائیل، ورود گردشگران پنجمین بخش درآمدزایی اسرائیل محسوب میشد که حدود 11 میلیارد دلار درآمدزایی داشت و 7 درصد از کل درآمد صادراتی را به خود اختصاص میداد اما این رقم اکنون به 2 درصد کاهش یافته است[10]. این افت درآمد گردشگری حاصل از جنگ، در آمارهای دیگر نیز محسوس است. درآمد گردشگری اسرائیل در دسامبر سال ۲۰۲۳ حدود 4 میلیارد دلار بوده است که نسبت به سال قبل کاهش قابل توجهی را نشان می‌دهد، زیرا در سال قبل نزدیک به 6 میلیارد دلار بوده است[11]. همچنین طبق گزارش‌ها، در سال ۲۰۲۴ تنها حدود ۹۶۱ هزار گردشگر خارجی به اسرائیل سفر کردند، رقمی که بیش از ۶۸ درصد کاهش نسبت به سال ۲۰۲۳ را نشان می‌دهد[12].

• امنیت روانی-اجتماعی

تجربه شروع جنگ در ۷ اکتبر و پیامدهای جنگی پس از آن، علاوه بر امنیت فیزیکی، تأثیری عمیق و پایدار بر احساس امنیت روانی شهروندان اسرائیلی بر جای گذاشت[13]. طبق آمارها، اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی و اضطراب در اسرائیل پس از حمله حماس تقریباً دو برابر شده است[14]. پیش‌ازاین رویداد، بیشتر مردم اسرائیل علی‌رغم تهدیدات دوره‌ای، به‌نوعی به وضعیت موجود عادت کرده بودند و باور داشتند که سامانه‌های دفاعی و توان نظامی کشور، آن‌ها را از هرگونه خطر جدی مصون می‌دارد. احساس اعتماد به ثبات داخلی و کارآمدی نهادهای امنیتی به بخشی از ذهنیت جمعی جامعه اسرائیل بدل شده بود. اما حمله غافلگیرانه ۷ اکتبر این حس امنیت بنیادین را به‌شدت متزلزل کرد. ناگهانی بودن حمله، نفوذ نیروهای حماس به درون اسرائیل و ناتوانی اولیه ساختارهای امنیتی در واکنش فوری و همچنین آسیب‌پذیری جدی سامانه‌های دفاع هوایی اسرائیل در مقابل موشک‌های ایرانی، ضربه‌ای روانی بر جامعه وارد کرد که ابعاد آن فراتر از خسارت‌های نظامی و انسانی بود. در پی آن، حس ناامنی و آسیب‌پذیری در زندگی روزمره شهروندان گسترش یافت و احساس آرامش در فضاهای عمومی به‌شدت کاهش پیدا کرد؛ علاوه بر این، به دلیل طولانی‌شدن فرایند جنگ، تعداد افرادی که سلامت روان آنها دچار اختلال شده، بالاست و سیستم سلامت روان اسرائیل برای مدیریت افزایش تقاضا مجهز نیست[15]. طبق گزارش‌ها، تماس با سیستم‌های مشاوره غیرحضوری در اسرائیل در بازه زمانی پس از 7 اکتبر تا پایان جنگ، بسیار زیاد بود. خطوط تلفنی و درمانگاه‌های سلامت روان که توسط سه نهاد اصلی ارائه‌دهنده خدمات در اسرائیل اداره می‌شوند به نام‌های اران (ERAN)، ناتال (NATAL) و الِم (ELEM)، از افزایش شدید تقاضا از زمان ۷ اکتبر ۲۰۲۳ خبر داده‌اند. تماس‌ها با برنامه‌های دیجیتال الِم سه برابر شده است؛ ناتال اکنون هر هفته بیش از ۳۰۰۰ نفر را درمان می‌کند، درحالی‌که پیش از جنگ این رقم حدود ۳۵۰ نفر بود و داوطلبان اران از آغاز جنگ تاکنون بیش از ۵۰۰ هزار تماس تلفنی را پاسخ داده‌اند، با میانگین روزانه بین ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ تماس[16].

با گذشت ماه‌ها از هفتم اکتبر، بازسازی روانی جامعه هنوز به طور کامل محقق نشده است. در زندگی روزمره، ترس از حملات مجدد، بی‌اعتمادی به کارآمدی نهادهای حفاظتی و نگرانی از آینده سیاسی و نظامی کشور، در ذهن بسیاری از شهروندان حضوری مداوم دارد. به‌عبارت‌دیگر، بحران ۷ اکتبر صرفاً یک شکست نظامی یا اطلاعاتی نبود، بلکه نقطه عطفی در روان‌ جمعی اسرائیل به شمار می‌آید؛ رویدادی که مرز میان امنیت و ناامنی را در ذهن مردم درهم شکست و حس آسیب‌پذیری را به بخشی از واقعیت اجتماعی آنان بدل کرد.

• مهاجرت

یکی از مشکلات برجسته‌ای که در پی جنگ‌های اخیر پدیدار شد، افزایش چشمگیر موج مهاجرت از اسرائیل، به‌ویژه در میان اقشار تحصیل‌کرده و جوان است. پدیده مهاجرت معکوس، موضوعی تازه در اسرائیل نیست، اما در دو سال گذشته ابعادی کم‌سابقه یافته است. ترکیبی از عوامل متداخل، از جمله ناامنی ناشی از تداوم جنگ غزه، رکود اقتصادی و نارضایتی از فضای سیاسی و اجتماعی، موجب شده بسیاری از شهروندان، به‌ویژه از طبقه متوسط و قشر دانشگاهی تصمیم به ترک کشور بگیرند؛ برخی برای اقامت موقت و برخی برای مهاجرت دائمی اسرائیل را ترک کرده‌اند. طبق گزارش اداره مرکزی آمار اسرائیل، تنها 11 هزار و 314  نفر در هفت ماه اول سال ۲۰۲۵ به اسرائیل نقل مکان کرده‌اند که نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۲ درصد کاهش و نسبت به هشت ماه اول سال ۲۰۲۳ حدود ۶۰ درصد کمتر است[17].

بر اساس داده‌های اداره‌ مرکزی آمار اسرائیل، میانگین خروج سالانه اسرائیلی‌ها بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۱ حدود 36 هزار نفر بوده است. از سال ۲۰۲۲ این رقم به طور چشمگیری افزایش یافت، به‌گونه‌ای که 55 هزار اسرائیلی در آن سال آنجا را ترک کردند؛ افزایشی ۴۶ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۱. این عدد در سال ۲۰۲۳ بار دیگر افزایش یافت و حدود 82 هزار و 700  نفر کشور را ترک کردند که خود بیانگر افزایشی دیگر، در حدود ۵۰ درصد است. در همین حال، تعداد اسرائیلی‌هایی که پس از اقامت طولانی‌مدت در خارج بازگشته‌اند، پایین باقی مانده است و به‌ طور میانگین حدود 24 هزار نفر در سال برآورد می‌شود[18]. در مقابل، شمار بازگشت‌کنندگان به اسرائیل در همان بازه زمانی ثابت مانده یا اندکی کاهش یافته است. میشل هارل که در سال ۲۰۱۹ به همراه همسرش به تورنتو در کانادا مهاجرت کرد، گفت که تقریباً بلافاصله پس از حملات 7 اکتبر، تلفن شروع به زنگ خوردن کرد و دیگر اسرائیلی‌ها در مورد مهاجرت به کانادا درخواست مشاوره داشتند. هارل و دیگر کارشناسان مهاجرتی اسرائیلی گفتند که در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۳، این زوج وب‌سایتی راه‌اندازی کردند تا به اسرائیلی‌ها در امر اسباب‌کشی کمک کنند؛ اسباب‌کشی که می‌تواند حداقل 100 هزار شِکِل اسرائیلی یا حدود 28 هزار دلار هزینه داشته باشد[19]. از لحاظ قانونی، مؤسسه بیمه ملی اسرائیل می‌تواند پس از گذشت پنج سال اقامت در خارج، اقامت یک فرد را در اسرائیل لغو کند؛ هرچند شهروندان نیز می‌توانند به ابتکار خود درخواست لغو اقامتشان را ارائه دهند؛ به گفته‌ وکیل، دنی زاکن (Danny Zaken)، تعداد این درخواست‌ها بیش از سه برابر شده است و از میانگین حدود 2 هزار و 500 مورد پیش از سال ۲۰۲۱ به 8 هزار و 400 مورد در سال ۲۰۲۴ رسیده است[20]. اگرچه اسرائیل در دهه‌های گذشته همواره با نوعی جابه‌جایی جمعیتی در مقیاس محدود روبه‌رو بوده، اما شدت و سرعت این موج جدید مهاجرت بی‌سابقه است. بسیاری از تحلیلگران هشدار داده‌اند که تداوم چنین روندی، به‌ویژه در میان نیروهای متخصص، می‌تواند پیامدهایی پایدار بر ساختار اقتصادی، سرمایه انسانی و هویت اجتماعی کشور بر جای گذارد.

• سیاست و کاهش مشروعیت بین‌المللی

پس از حملات ۷ اکتبر و دو سال جنگ در غزه و درگیری‌های گسترده اسرائیل با لبنان، ایران و حوثی‌های یمن، اسرائیل در انزوایی بی‌سابقه در عرصه بین‌المللی قرار گرفت. آنچه در آغاز به‌عنوان عملیات نظامی علیه حماس معرفی شد، به‌تدریج به بحرانی انسانی و اخلاقی بدل شد که چهره اسرائیل را در افکار عمومی جهان مخدوش کرد. حجم گسترده تلفات غیرنظامیان، ویرانی زیرساخت‌های شهری و محاصره کامل نوار غزه و همچنین حملات علیه غیرنظامیان یا تأسیسات دارای کاربرد دوگانه (نظامی-غیرنظامی) در جنگ با ایران، موجب شد بسیاری از دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی سیاست‌های اسرائیل را ناقض اصول حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بدانند. به گفته نهاد حقوق بشری عفو بین‌الملل، اسرائیل با کشتن غیرنظامیان فلسطینی، ایجاد آسیب‌های جدی جسمی یا روحی و تحمیل عمدی شرایط زندگی که با هدف نابودی فیزیکی فلسطینیان طراحی شده است، از طریق ایجاد آوارگی اجباری گسترده، ممانعت از کمک‌های نجات‌بخش و آسیب‌رساندن یا تخریب زیرساخت‌های حیاتی، مرتکب جنایت نسل‌کشی در غزه شده است[21]؛ در نتیجه، اعتبار اخلاقی و مشروعیت سیاسی اسرائیل در سطح جهانی به‌شدت کاهش یافت و در فضای عمومی غرب نیز حمایت سنتی از این رژیم دچار شکاف شد.

در محافل دانشگاهی، رسانه‌ای و مدنی نیز، گفتمان انتقادی علیه اسرائیل گسترش یافت و بسیاری از دانشگاه‌ها و نهادهای فرهنگی در اروپا و آمریکای لاتین همکاری‌های خود را با مؤسسات اسرائیلی تعلیق کردند. تظاهرات مردمی در پایتخت‌های جهان از لندن و پاریس تا واشنگتن و سیدنی، نشانه‌ای از تغییر عمیق در ادراک عمومی نسبت به اسرائیل بود؛ کشوری که دیگر نه به‌عنوان قربانی، بلکه به‌عنوان ناقض حقوق بشر شناخته شد. طبق آمارها، محبوبیت اسرائیل در اروپای غربی در طول جنگ غزه به‌شدت کاهش یافت؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد که تنها ۱۳ تا ۲۱ درصد در هر کشوری از اروپای غربی نظر مثبتی نسبت به اسرائیل دارند، درحالی‌که ۶۳ تا ۷۰ درصد دیدگاه نامطلوبی دارند[22]. همچنین داده‌های تازه منتشرشده از سوی شرکت تحقیقاتی «Morning Consult» و گزارش مجله «TIME» نشان می‌دهد که اسرائیل بخش بزرگی از حمایت جهانی خود را پس از آغاز جنگ غزه از دست داده است. در نظرسنجی انجام‌شده در ۴۳ کشور، میانگین نگاه مثبت جهانی به اسرائیل طی تنها سه ماه حدود ۱۸.۵ واحد کاهش یافت. از میان این کشورها، ۴۲ کشور شاهد افت محسوس در محبوبیت اسرائیل بودند. چین، آفریقای جنوبی و برزیل از دیدگاه مثبت به دیدگاه منفی نسبت به اسرائیل تغییر موضع دادند و در کشورهای ثروتمندی مانند ژاپن، کره جنوبی و بریتانیا، دیدگاه‌ها به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسید[23]. طبق بررسی‌های مؤسسه تحقیقاتی «پیو» نیز، در ۲۰ کشور از میان ۲۴ کشور مورد بررسی، حدود نیمی از بزرگسالان یا بیشتر، نگاه منفی نسبت به اسرائیل دارند. حدود سه‌چهارم یا بیشتر از جمعیت در کشورهایی چون استرالیا، یونان، اندونزی، ژاپن، هلند، اسپانیا، سوئد و ترکیه چنین دیدگاهی دارند[24].

در سطح دیپلماتیک، روابط اسرائیل با کشورهای جنوب جهانی و حتی برخی متحدان غربی وارد مرحله‌ای از سردی و بی‌اعتمادی شد. کشورهای متعددی سطح روابط خود را کاهش دادند یا سفرای اسرائیل را فراخواندند. رویترز با ۱۳ مقام و کارشناس فعلی و سابق اسرائیلی صحبت کرد که اذعان داشتند تبعات انسانی جنگ در غزه، هزینه زیادی برای اعتبار اسرائیل داشته است[25]. از منظر اقتصادی و فرهنگی نیز، تحریم‌های نمادین و کاهش سرمایه‌گذاری‌ها چهره‌ای منزوی‌تر از اسرائیل در نظام بین‌الملل ترسیم کرد. در مجموع، دو سال پس از آغاز جنگ، اسرائیل بیش از هر زمان دیگر در معرض انزوای سیاسی، اخلاقی و فرهنگی قرار گرفت.

چالش‌ها و واکنش‌ها

• شکننده بودن آتش‌بس‌ها

یکی از چالش‌های جدی دررابطه‌با معضلاتی که برای اسرائیل پس از 7 اکتبر به وجود آمد، این مسئله است که تنش‌ها هنوز حل نشده باقی مانده و آتش‌بس‌ها شکننده است. در چنین شرایطی، اسرائیل با چرخه‌ای از ناامنی سیاسی و نظامی روبه‌رو شده که نه‌تنها بازسازی اعتماد داخلی را دشوار کرده، بلکه مسیر بازگشت به ثبات در خاورمیانه را نیز مسدود ساخته است و این وضعیت، جامعه اسرائیلی را در وضعیتی از اضطراب مزمن و بی‌اعتمادی مداوم نگه داشته است. در یک نمونه، مقامات اسرائیلی با وجود آتش‌بس شکننده با لبنان هنوز هم به تهدید آنها ادامه می‌دهند؛ نتانیاهو در آغاز جلسه کابینه در دوم نوامبر 2025 گفت اگر لبنان گام‌هایی برای جلوگیری از تبدیل شدن خاکش به جبهه جدید انجام ندهد، اسرائیل «در صورت لزوم اقدام خواهد کرد»[26]. علاوه بر این، اختلافات سیاسی عمیق در درون دولت، ناتوانی در دستیابی به اجماع ملی و فشارهای اجتماعی ناشی از جنگ، بحران‌های ناشی از جنگ را تشدید کرده است.

• واکنش‌های داخلی

وب‌سایت اسرائیلی «وای نت» در گزارشی به وضعیت افسردگی سربازان اسرائیلی بعد از جنگ در غزه پرداخته است. نتایج پژوهشی تازه در دانشگاه تل‌آویو نشان می‌دهد که از میان نیروهای ذخیره ارتش اسرائیل که در جنگ غزه شرکت داشتند، حدود یک نفر از هر هشت نفر (۱۲ درصد) دچار علائم اختلال استرس پس از سانحه شده‌اند؛ رقمی که نسبت به دوران پیش از جنگ افزایش چشمگیری داشته است. این مطالعه شش‌ساله که با همکاری ارتش اسرائیل انجام شده، روند شکل‌گیری علائم روانی از دوران آموزش نظامی تا پس از خدمت را دنبال کرده و نشان می‌دهد هرچه مدت خدمت رزمی طولانی‌تر بوده، میزان بروز علائم روانی نیز افزایش یافته است. یائیر بارحایم، رئیس مرکز ملی تروما و تاب‌آوری، هشدار داده است که اسرائیل در وضعیت «اضطرار سلامت روانی» قرار دارد و باید برای دو دهه آینده برنامه‌ریزی جدی انجام دهد. او تأکید کرده است که این آمار تنها مربوط به سربازان پیاده‌نظام در خدمت عادی است و شامل جنگ‌ها و عملیات خاص نمی‌شود؛ بنابراین رقم واقعی می‌تواند بسیار بالاتر باشد[27].

• واکنش‌های بین‌المللی

رسانه مشهور «الجزیره» در گزارشی در 28 اکتبر 2025 به مسئله بایکوت اسرائیل توسط حامیان فلسطین پرداخته است. در این گزارش آمده است که در پی دو سال جنگ در غزه و تشدید بحران انسانی، موجی بی‌سابقه از تحریم‌ها و بایکوت جهانی علیه اسرائیل شکل گرفت که ابعاد آن از خیابان‌ها تا شبکه‌های اقتصادی و فرهنگی گسترش یافت. گزارش الجزیره نشان می‌دهد که جنبش تحریم، عدم سرمایه‌گذاری و مجازات اسرائیل (BDS) به یکی از مؤثرترین ابزارهای فشار مدنی در جهان تبدیل شد و با بهره‌گیری از شبکه‌های اجتماعی و اپلیکیشن‌های خرید، میلیون‌ها نفر را در تحریم کالاها و شرکت‌های مرتبط با اسرائیل بسیج کرد. این بایکوت جهانی موجب کاهش محسوس فروش شرکت‌های چندملیتی همچون مک‌دونالد و استارباکس و عقب‌نشینی خرده‌فروشان بزرگی مانند کارفور از بازارهای خاورمیانه شد. در کنار تحریم‌های مردمی، فشارهای سیاسی نیز افزایش یافت؛ چندین کشور اروپایی از جمله اسپانیا، نروژ، ایرلند، اسلوونی و فرانسه، کشور فلسطین را به رسمیت شناختند و اتحادیه اروپا با لغو قراردادهای نظامی و محدودیت روابط تجاری با اسرائیل، به این روند مشروعیت سیاسی بخشید. هم‌زمان، نهادهای مالی بزرگ مانند صندوق بازنشستگی نروژ و شرکت بیمه فرانسوی AXA از سرمایه‌گذاری در شرکت‌های مرتبط با شهرک‌سازی اسرائیل خارج شدند. کارشناسان معتقدند این تحریم‌ها، فراتر از بعد اقتصادی، نشانه‌ای از تغییر عمیق در «وجدان جمعی جهانی» است که رفتار اسرائیل در غزه را مصداق نسل‌کشی می‌داند. آن‌ها تأکید دارند که این جنبش، اسرائیل را از نظر سیاسی و اخلاقی به انزوایی بی‌سابقه کشانده و در عین حال، اتحاد تازه‌ای میان ملت‌ها در دفاع از کرامت انسانی و عدالت جهانی پدید آورده است[28].

خبرگزاری «آناتولی»، رسانه معتبر ترکیه نیز در گزارشی به انزوای اسرائیل به دلیل اقداماتش در غزه پرداخته است. گزارش منتشرشده توسط این رسانه به نقل از دیپلمات‌ها و تحلیلگران نشان می‌دهد که پس از دو سال جنگ در غزه، اسرائیل با انزوای بی‌سابقه و کاهش شدید وجهه بین‌المللی روبه‌رو شده است. کارشناسان می‌گویند ادامه حملات به غزه و بحران انسانی ناشی از آن، موجی از مخالفت جهانی علیه اسرائیل ایجاد کرده و شماری از کشورها از جمله اسپانیا، نروژ، ایرلند، اسلوونی و فرانسه کشور فلسطین را به رسمیت شناخته‌اند. این روند، به گفته تحلیلگران، به منزله واکنشی نرم در برابر اسرائیل و جایگزینی برای اعمال تحریم‌ها تلقی می‌شود. آلون لیئل، دیپلمات پیشین اسرائیلی، این تحولات را «نقطه عطفی تاریخی» خوانده و هشدار داده است که به‌ویژه شناسایی فلسطین توسط قدرت‌های بزرگ مانند فرانسه و بریتانیا، شوکی برای افکار عمومی اسرائیل است. او تأکید کرده است که اسرائیلی‌ها اکنون در سفرهای خارجی با واکنش‌های خصمانه مواجه می‌شوند و تصویر بین‌المللی از آنها آسیب دیده است. نداو تمیر، مشاور سابق شیمون پرز نیز گفته است که ادامه جنگ و اشغالگری، وجهه اخلاقی و استراتژیک اسرائیل را تضعیف کرده و باعث شده حتی کشورها و جوامعی که پیش‌تر حامی اسرائیل بودند، از آن فاصله بگیرند. وی افزوده است که انتقادات جهانی نه از نفرت نسبت به اسرائیل، بلکه از مخالفت با سیاست اشغال و رفتار غیرانسانی در غزه و کرانه باختری ناشی می‌شود[29].

روزنامه «The Jewish Independent» مستقر در استرالیا نیز در گزارشی به نقل از کنست اسرائیل، به موج مهاجرت‌ها پس از 7 اکتبر پرداخته است. در این نوشتار آمده است که گزارش تازه کنست درباره موج فزاینده مهاجرت از اسرائیل تصویری نگران‌کننده از آینده اجتماعی و اقتصادی آن ترسیم می‌کند. بر اساس گزارش، روند مهاجرت از سال ۲۰۲۳ به‌طور بی‌سابقه‌ای شتاب گرفته و به تهدیدی راهبردی برای جامعه اسرائیلی تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، امنیتی و اقتصادی موجب این موج خروج شده‌اند؛ از جمله بحران‌های ناشی از جنگ غزه، حملات ۷ اکتبر، شکاف‌های سیاسی داخلی و اصلاحات قضایی جنجالی دولت. در نتیجه این تحولات، حس اعتماد عمومی به دولت و نهادهای امنیتی به‌شدت آسیب دیده و بسیاری از شهروندان تصمیم گرفته‌اند آینده خود را در خارج از کشور جست‌وجو کنند. نمایندگان کنست هشدار داده‌اند که این موج مهاجرت دیگر یک روند مقطعی نیست، بلکه به «سونامی اجتماعی» شباهت دارد که می‌تواند بنیان‌های جمعیتی و اقتصادی اسرائیل را تضعیف کند. رسانه‌های داخلی نیز آن را نشانه‌ای از گسست در «پیمان نانوشته میان دولت و مردم» می‌دانند؛ پیمانی که بر وعده‌ امنیت، رفاه و ثبات استوار بود اما در ذهن بسیاری از اسرائیلی‌ها فرو ریخته است. تحلیل‌گران بر این باورند که خروج نیروهای متخصص، تحصیل‌کرده و جوان، ضربه‌ای سنگین به نیروی انسانی و ظرفیت تولید اسرائیل وارد می‌کند و ممکن است در بلندمدت رشد اقتصادی و نوآوری علمی را مختل کند. دولت تاکنون برنامه‌ای مؤثر برای مقابله با این روند ارائه نکرده و مسئولان وزارت مهاجرت نیز اذعان دارند که مأموریتی برای جلوگیری از مهاجرت در اختیار ندارند[30].

جمع‌بندی

واقعه ۷ اکتبر ۲۰۲۳ صرفاً یک رویداد نظامی نبود، واکنش نظامی گسترده در نوار غزه و چند مرحله درگیری هم‌زمان با ایران و لبنان، به انباشت هزینه‌های بلندمدت انجامید: انقباض اقتصادی شدید در پایان سال ۲۰۲۳ و افت رشد اقتصادی در سال ۲۰۲۴ از سطح چرخه‌ای عبور کرد و به تضعیف پایدار اعتماد بنگاه‌ها و خانوارها رسید؛ جهش هزینه‌های دفاعی تا حدود 7 الی 8 درصد تولید ناخالص داخلی، تاثیر قابل توجهی بر سرمایه‌گذاری عمومی و خصوصی گذاشت؛ همزمان گردشگری از راهکار درآمدی به یک بحران تبدیل شد و شوک روانی اجتماعی با افزایش اضطراب و افسردگی، ظرفیت پاسخ‌گویی سیستم بهداشتی و درمانی اسرائیل را تحت فشار قرار داد.

هم‌زمان، شتاب مهاجرت نخبگان و کاهش بازگشت اسرائیلی‌هایی که رفته بودند، به تخلیه سرمایه انسانی و افت بالقوه بهره‌وری و نوآوری دامن زد و با افت سرمایه‌گذاری و فشار مالی دولت، الگوی رکود و کسری را در افق میان‌مدت محتمل‌تر کرد. در سطح بین‌المللی، شدت انتقادات حقوق بشری و تغییر ادراک افکار عمومی، هزینه‌های تعاملات علمی، اقتصادی و فرهنگی را افزایش داد؛ گسترش بایکوت‌ها و برخی حمایت‌های دیپلماتیک از فلسطین، فشارها را بر اسرائیل افزایش داد و مدیریت ائتلاف‌های خارجی را دشوارتر کرد. در عرصه امنیتی، شکنندگی آتش‌بس‌ها و تداوم تهدیدات مرزی، تردید‌ها در مورد امنیت پایدار را جدی‌تر کرد و برنامه‌ریزی اقتصادی را پر ریسک نگه داشت؛ در داخل، شکاف‌های سیاسی و دشواری اجماع ملی هزینه حکمرانی را بالا برد.

[1]. Alias, A.F. (2025, October 9). Israel’s economy faces an uncertain truce dividend. Reuters. From: https://www.reuters.com/commentary/breakingviews/israels-economy-faces-an-uncertain-truce-dividend-2025-10-09/

[2]. Trading Economics. (n.d.). Israel full year GDP growth. Trading Economics. From: https://tradingeconomics.com/israel/full-year-gdp-growth

[3]. Reuters. (2024, February 19). Israeli economy plunges 19.4% in Q4 amid Gaza war. Calcalist. From: https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/byiarnx2p

[4]. Mehr News Agency. (2024, February 19). Israel’s economy shrinks by 19% in Q4 2023. Mehr News Agency. From: https://en.mehrnews.com/news/212172/Israel-s-economy-shrinks-by-19-in-Q4-2023

[5]. Scheer, S. (2024, February 19). Gaza war hits Israeli economy with 19.4% Q4 drop. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-hits-israeli-economy-with-194-q4-drop-2024-02-19/

[6]. Scheer, S. (2025, March 26). Bank of Israel chief critical of 2025 wartime budget. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/bank-israel-chief-critical-2025-wartime-budget-2025-03-26/

[7]. Scheer, S. (2025, March 17). Israeli war spending in Gaza, Lebanon tops $30 billion in 2024 -Finance Ministry. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-war-spending-gaza-lebanon-tops-30-billion-2024-finance-ministry-2025-03-17/

[8]. Setton, K. (2024, June 18). Israel’s tourism sector struggles under strain of lengthy war. The Media Line. From: https://themedialine.org/life-lines/israels-tourism-sector-struggles-under-strain-of-lengthy-war/

[9]. Spirlet, T. (2024, August 18). Israel’s tourism industry is struggling under the weight of the war. Business Insider. From: https://www.businessinsider.com/israels-tourism-industry-is-struggling-under-the-weight-of-war-2024-7

[10]. Zomer, N. (2025, September 6). Israel’s tourism industry remains on brink of collapse despite ceasefire, sector chief warns. Y Net Global. From: https://www.ynetnews.com/travel/article/hjqikf47gx

[11]. CEIC Data. (2023). Israel Tourism Revenue. CEIC Data. From: https://www.ceicdata.com/en/indicator/israel/tourism-revenue

[12]. Xinhua. (2025, January 6). Tourist visits to Israel drop by 68.1 pct in 2024. Xinhua net. From: https://english.news.cn/20250106/2a6b89d1410c4929bf04894ed80bcc79/c.html

[13]. Salamon, MJ. & Libin, L. (2025, July 13). Mental health on the front lines: Israel’s parallel crisis amid war – opinion. The Jerusalem Post. From: https://www.jpost.com/opinion/article-860773

[14]. Columbia University Department of Psychiatry. (2024, January 5). PTSD, depression, and anxiety nearly doubles in Israel in aftermath of Hamas attack. Columbia University Department of Psychiatry. From: https://www.columbiapsychiatry.org/news/ptsd-depression-and-anxiety-nearly-doubles-israel-aftermath-october-7-2023-terrorist-attack

[15]. Neria, Y. & Markowitz, JC. & Amsalem, D. & Levi-Belz, Y. & Roe, D. & Lurie, I. Bitan, DT. & Wainberg, ML. & Mendlovic, S. (2025). Israeli mental health in the aftermath of the October 7 terrorist attack: risks, challenges, and recommendations. Isr J Health Policy Res, 16 (14), 1-25. Doi: 10.1186/s13584-025-00682-8.

[16]. Sudilovsky, J. (2025, July 3). Israeli mental health experts raise alarm of impending ‘tsunami of war-related psychiatric illness’ after 20 months of conflict. eJP. From: https://ejewishphilanthropy.com/israeli-mental-health-experts-raise-alarm-of-impending-tsunami-of-war-related-psychiatric-illness-after-20-months-of-conflict/

[17].Stub, Z. (2025, September 14). Even as Western aliyah picks up, new arrivals replace fewer than half of Israeli emigrants. The Times of Israel. From: https://www.timesofisrael.com/even-as-western-aliyah-picks-up-new-arrivals-replace-fewer-than-half-of-israeli-emigrants/

[18]. Arnaout, A. & Sio, M. (2025, October 21). Official figures show record number of Israelis emigrating abroad. Anadolu Agency. From: https://www.aa.com.tr/en/middle-east/official-figures-show-record-number-of-israelis-emigrating-abroad/3721991

[19]. CBS News. (2024, December 20). Thousands of Jews have left Israel since the October 7 attacks. CBS News. From: https://www.cbsnews.com/news/thousands-jews-leave-israel-after-october-7-attacks/

[20]. Stub, Z. (2025, October 20). Hidden cost of war: 125,000 Israelis emigrated between 2022 and 2024. The Times of Israel. From: https://www.timesofisrael.com/hidden-cost-of-war-125000-israelis-emigrated-between-2022-and-2024/

[21]. Amnesty International. (N.d.). Israel And The Occupied Palestinian Territory 2024. Amnesty International. From: https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/middle-east/israel-and-the-occupied-palestinian-territory/report-israel-and-the-occupied-palestinian-territory/

[22]. Smith, M. (2025, June 3). Net favourability towards Israel reaches new lows in key Western European countries. YouGov. From: https://yougov.co.uk/international/articles/52279-net-favourability-towards-israel-reaches-new-lows-in-key-western-european-countries

[23]. Gordon, A. (2024, January 17). New polling shows how much global support Israel has lost. Time. From: https://time.com/6559293/morning-consult-israel-global-opinion/

[24]. Silver, L. (2025, June 3). Most people across 24 surveyed countries have negative views of Israel and Netanyahu. Pew Research Center. From: https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/06/03/most-people-across-24-surveyed-countries-have-negative-views-of-israel-and-netanyahu/

[25]. Bayer, L. (2025, October 18). Ceasefire offers Israel opportunity to end its international isolation. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/ceasefire-offers-israel-opportunity-end-its-international-isolation-2025-10-17/

[26]. Ramadan, T. (2025, November 2). Israel urges Lebanon to disarm Hezbollah under ceasefire terms. Reuters. From: https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-defense-minister-says-lebanese-government-must-fulfill-commitment-disarm-2025-11-02/

[27]. Gueta, T. (2025, July 5). One in eight IDF reservists reports PTSD after Gaza war, study shows. Y Net Global. From: https://www.ynetnews.com/health_science/article/ry9dep00gex

[28]. Chughtai, A. (2025, October 28). The rise of global boycotts against Israel’s genocide in Gaza. Aljazeera. From: https://www.aljazeera.com/news/2025/10/28/the-rise-of-global-boycotts-against-israels-genocide-in-gaza

[29]. Hanedar, F. & Canli, E. & Demir, G. (2025, July 30). Israel faces growing global isolation over Gaza war: Experts. Anadolu Agency. From: https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-faces-growing-global-isolation-over-gaza-war-experts/3644192

[30]. Burla, S. (2025, October 23). Growing emigration wave threatens Israeli society: Knesset report. The Jewish Independent. From: https://thejewishindependent.com.au/israel-emigration-gaza-war